తెలుగు చరిత్రTelugu History

బిజయితుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

బిజయితుడు (బిజ్జ లేదా విజయాదిత్యుడు అని కూడా చదువుతారు) ముదిగొండ చాళుక్యుల నాయకుడు, మొదటి కుసుమాయుధుని కొడుకు. దాదాపు 934లో వేములవాడ రెండవ అరికేసరి రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని నుంచి కాపాడిన చాళుక్య రాకుమారుడు బిజ్జ ఈయనేనని ఎన్. వెంకటరమణయ్య గుర్తించారు. కొరవి శాసనాన్ని అధ్యయనం చేసినవారు, మొదటి చాళుక్య భీముని పక్కన పాలించిన ఆ శాసనంలోని అనుంగు గొనంగయ్య ఈయనేనని భావించారు. ఆయన 922కు ముందే చనిపోయాడా, 930ల వరకూ జీవించాడా అనే విషయంలో వారు ఏకీభవించరు.

బిజయితుడు ముదిగొండ చాళుక్యుల నాయకుడు, మొదటి కుసుమాయుధుని కొడుకు.12 ఆయన పేరు ఆయన వంశీయుడైన నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల దానశాసనంలోని వంశవృక్షంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.13 ఇతర శాసనాల్లో పేర్కొన్న ఇద్దరు రాకుమారులతో ఆయనను పండితులు పోల్చి చూశారు. ఒకరు కొరవి శాసనంలోని గొనంగయ్య, మరొకరు వేములవాడలో ఆశ్రయం పొందిన బిజ్జ.45

పేరు

సి. బెండాల్ ఇచ్చిన వంశక్రమంలో బిజయితుడు మొదటి కుసుమాయుధునికీ తన కొడుకు రెండవ కుసుమాయుధునికీ మధ్య వస్తాడు.12 బిజయిత అనేది విజయిత అనే పేరుకు ప్రాకృత (వాడుక) రూపమని, విజయిత అంటే విజయాదిత్యుని పొట్టి పేరని ఎస్. దాశరథి వివరించారు.5 కుసుమాయుధుడు తన ప్రభువైన తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుని పేరునే కొడుకుకు పెట్టి ఉంటాడని ఎన్. ముకుందరావు భావించారు. సామంతులు తమ ప్రభువుల పేర్లను కొడుకులకు పెట్టడం అప్పట్లో మామూలే.3

కొరవి శాసనంలోని గొనంగయ్య

కుసుమాయుధుని తర్వాత ఆయన పెద్ద కొడుకు పాలించాడని కొరవి శాసనం చెబుతుంది, కానీ పేరు ఇవ్వదు.67 అదే స్తంభం రెండో ముక్క తర్వాత ఊరి చెరువులో దొరికింది.89 అనుంగు గొనంగయ్య అనే పేరు పెట్టుకున్న ఒక రాకుమారుడు చాళుక్య భీముని పక్కన “రాముడిలా” భూమిని పాలించాడని అది చెబుతుంది. తన తండ్రి కట్టిన పట్టాన్ని కాపాడాలని అతను నిశ్చయించుకున్నాడు.79

గొనంగయ్య అనేది సొంత పేరు కాదు, బిరుదు అని దాశరథి వివరించారు.105 అది మూడవ విజయాదిత్యుని బిరుదు గుణగకు మరో రూపం.105 అనుంగు అంటే అనుచరుడు. కాబట్టి ఈ రాకుమారుడిని మొదటి చాళుక్య భీముని అనుచరుడిగా పిలిచారని ఆయన అభిప్రాయం.5 గొనంగయ్య బిజయితుడేనని దాశరథి, ముకుందరావు ఇద్దరూ నిర్ణయించారు.5113 గొనంగయ్య అనేది బిజయితుని బిరుదు కావచ్చని ఎం. వి. ఎన్. ఆదిత్య శర్మ కూడా భావించారు.7

ఈ రాకుమారుడి గురించి శాసనం ఒక కథ చెబుతుంది. ఒకరోజు అతను కొరవికి చెందిన నల్ల మేలయ కొడుకు, తన ప్రియ మిత్రుడు పెద్దనను పిలిచి, చేసిన సాయానికి బహుమతి ఇస్తానన్నాడు.79 పెద్దన తనకోసం ఏమీ వద్దన్నాడు, కానీ కొరవి ప్రజల కోసం ఒక కోరిక కోరాడు. ఇక్కడ రాయి విరిగిపోయింది.79 తర్వాత గొనంగయ్య చనిపోయాడు. సకలలోకాశ్రయ అనే బిరుదున్న అతని తమ్ముడు నిరవద్యుడు ఎన్నో యుద్ధాలు చేసి గద్దెనెక్కాడు. అన్న కొరవికి ఇచ్చిన దానాలను అతను ఖాయం చేశాడు.12913

వేములవాడలో బిజ్జ

నాల్గవ గోవిందుని ఆగ్రహానికి గురైన బిజ్జ అనే రాకుమారుడిని రెండవ అరికేసరి కాపాడాడని వేములవాడ శాసనం చెబుతుంది.3 పంపకవి ఈ రాకుమారుడిని “చాళుక్య వంశానికి శిరోమణి” అయిన విజయాదిత్యుడని అంటాడు.143

ఇతను తూర్పు చాళుక్య రాజు నాల్గవ విజయాదిత్యుడు అని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు.15 ఎన్. వెంకటరమణయ్య దీన్ని ఒప్పుకోలేదు. నాల్గవ విజయాదిత్యుడు 922లోనే చనిపోయాడు, కానీ బిజ్జ తిరుగుబాటు నాల్గవ గోవిందుడు పడిపోవడానికి ముందు 934–35లో జరిగింది.14 అందుకే బిజ్జ అంటే బిజయితుడేనని ఆయన గుర్తించారు. కృష్ణా జిల్లాలోని కొండపల్లి నుంచి కొరవి వరకు బిజయితుని భూములు ఉండేవి.4

వెంకటరమణయ్య వివరణ ప్రకారం, రెండవ చాళుక్య భీముని మీదికి గోవిందుడు వేంగికి సైన్యం పంపాడు. దారిలో ఆ సైన్యం బిజయితుని భూములను ఆక్రమించింది, దాంతో అతను పొరుగున ఉన్న అరికేసరి దగ్గరికి పారిపోయాడు.164 అతనికి ఆశ్రయం ఇచ్చినందుకు అరికేసరిని శిక్షించడానికి గోవిందుడు రెండో సైన్యాన్ని పంపాడు, కానీ అరికేసరి దాన్ని ఓడించాడు.4

ముకుందరావు వెంకటరమణయ్య గుర్తింపును ఒప్పుకున్నారు.3 మొదటి చాళుక్య భీముని తర్వాత కూడా గొనగ జీవించి ఉన్నాడని, నాల్గవ గోవిందుడు దండెత్తినప్పుడు వేములవాడకు పారిపోయాడని ఆయన భావించారు.3 గొనగ లేని సమయంలో ఇంకా చిన్నవాడైన అతని కొడుకు రెండవ కుసుమాయుధుని తరఫున తమ్ముడు నిరవద్యుడు సంరక్షకుడిగా పాలించాడు.3 నిరవద్యుడు రాష్ట్రకూటులకు వ్యతిరేకంగా రెండవ చాళుక్య భీమునితో చేతులు కలిపాడు.317 ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం కొరవి శాసనం దాదాపు 932–33 నాటిది.17

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

  • వేములవాడ బిజ్జ ఈయనేనా? వెంకటరమణయ్య, ముకుందరావు అవునన్నారు.43 ఆదిత్య శర్మ, దాశరథి కాదన్నారు. మొదటి చాళుక్య భీముడు (892–922) రాజుగా ఉండగానే, అంటే రెండవ అరికేసరి కాలానికి చాలా ముందే, గొనంగయ్య చనిపోయాడని కొరవి శాసనం చెబుతోందని వారు చదివారు.1819 బిజ్జ తర్వాతి నాయకుడైన రెండవ విజయాదిత్యుడని, అతను రెండవ కుసుమాయుధుని కొడుకని దాశరథి అన్నారు.19
  • వేములవాడకు పారిపోయింది ఎవరు? వెంకటరమణయ్యను ఉటంకిస్తూ పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆ నాయకుడి పేరు గొనగ అని చెప్పారు.20 ఫ్లీట్ అతన్ని వేంగి రాజు నాల్గవ విజయాదిత్యుడిగా చెప్పారు.15
  • కాలం. వెంకటరమణయ్య బిజయితుని దాదాపు 915–940లో ఉంచారు.21 దాశరథి దాదాపు 896–920 అన్నారు.22 ముకుందరావు దాదాపు 915–933 అన్నారు.17

Footnotes

  1. C. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 281 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV” (1903), p. 284, translation and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 67, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  4. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 37 and note 55 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 61, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 52, Koravi inscription. Cite-only; paraphrased. ↩

  7. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 56, M. V. N. Aditya Sarma in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 55, reprinting “The Koravi Epigraphs (A Symposium)”, Epigraphia Andhrica I (1969), pp. 118–145. Cite-only; paraphrased. ↩

  9. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 65, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  10. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 60, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  11. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 62, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

  12. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 54, summarising Inscriptions of Warangal District (2016), pp. 10–15. Cite-only; paraphrased. ↩

  13. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 66, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 35, note 55 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  15. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 381 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  17. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 68, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  18. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 58, M. V. N. Aditya Sarma in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 63, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 55. ↩

  21. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 36, note 55 continued (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  22. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 64, S. Dasarathi’s table of the family (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

రాజవంశాలు

ముదిగొండ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 890–1218

ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ (ముదుగొండు) పేరు మీద ఈ చాళుక్య నాయకుల కుటుంబానికి పేరు వచ్చింది. 9వ శతాబ్దం చివరి నుంచి సుమారు 1200 వరకు వేంగి, వేములవాడల మధ్య ఉన్న మంచికొండ జిల్లాను, కొరవి (కురవి) ప్రాంతాన్ని పాలించారు. మొదట వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల కింద, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల కింద పనిచేశారు. చివరికి తమ ప్రాంతాలను కాకతీయులకు కోల్పోయారు. నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం, కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు శాసనం అనే రెండు రాగి రేకుల దానశాసనాలు వారి గురించి తెలియజేస్తాయి. కొరవిలోని ఒక శిలాశాసనం, ఇతర వంశాల శాసనాల్లోని చిన్న ప్రస్తావనలు కూడా వారి చరిత్రకు ఆధారాలు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. R. C. Temple (ed.), The Indian Antiquary, Vol. XXXII (1903) (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1903, pp. 281, 284. C. Bendall, Grant of Kusumayudha IV. [Public domain]
  2. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 34–37. Paraphrased. [Public domain in India]
  3. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 381. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts. [Public domain]
  4. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 54–58, 61–64, 67–68. The Koravi inscription and the 1969 symposium on it. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 55. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: