తెలుగు చరిత్రTelugu History

మొదటి కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

మొదటి కుసుమాయుధుడు 9వ శతాబ్దం చివర్లో ముదిగొండ చాళుక్యుల నాయకుడు. రాష్ట్రకూట రాజు కన్నర బల్లహుని నుంచి తన వంశ భూములను తిరిగి గెలుచుకుని, తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీమునికి పట్టం కట్టి, ఆయన పక్కన సగం వేంగిని పాలించాడని కొరవి (కురవి) లోని రాతి శాసనం చెబుతుంది. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయనను 892 నాటి భీముని బెజవాడ ఫలకాలతో ముడిపెట్టి, దాదాపు 890–915లో ఉంచారు. ఆయన తండ్రి కొక్కిరాజా, రణమర్దుడా అనే విషయంలో పండితులు ఏకీభవించరు.

మొదటి కుసుమాయుధుడు ముదిగొండ చాళుక్యుల నాయకుడు. వేంగికీ రాష్ట్రకూట ప్రాంతాలకూ మధ్య, ఇప్పటి కురవి అయిన కొరవి చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం ఈ కుటుంబం చేతిలో ఉండేది.12 రాష్ట్రకూటులూ తూర్పు చాళుక్యులూ వేంగి కోసం పోరాడిన 9వ శతాబ్దం చివర్లో ఆయన జీవించాడు.3 ఆ యుద్ధంలో ఒక దశలో ముఖ్యమైన పాత్ర ఆయనదేనని కొరవిలోని ఒక రాతి శాసనం చెబుతుంది.45

కుటుంబం

మొగలిచెరువుల దానశాసనాన్ని సి. బెండాల్ చదివిన ప్రకారం, మొదటి కుసుమాయుధుడు వంశ స్థాపకుడు కొక్కిరాజు కొడుకు.1 ఆయన కొడుకు బిజయితుడు.16 ఈ వంశవృక్షం నాల్గవ కుసుమాయుధుని దానశాసనంలో ఉంది.

1969లో ఎస్. దాశరథి అదే శాసనంలోని రెండు పద్యాలను వేరేగా చదివారు.78 ఆయన అభిప్రాయంలో కుసుమాయుధుని తండ్రి రణమర్దుడు.8 ఈ రణమర్దుడు కొక్కిరాజు సోదరుడు, మంచికొండ విషయాన్ని (జిల్లాను) పాలించాడు.8 కొరవి శాసనం కుసుమాయుధుని “రణమర్ద వంశానికి అలంకారం” అని పిలుస్తుందని కూడా ఆయన గుర్తుచేశారు.78 ఎన్. ముకుందరావు కూడా రణమర్దుడినే తండ్రిగా చెప్పారు.9 అయితే రణమర్దుడు బహుశా కొక్కిరాజు తమ్ముడు అని ఆయన అన్నారు.9

వేంగిని కాపాడటం

కొరవి శాసనం తొలినాటి తెలుగులో ఉంది.1011 అది ఊరిలోని వీరభద్రాలయం దగ్గర విరిగిన ఒక రాతి స్తంభంపై చెక్కి ఉంది.1011 దానిపై తేదీ లేదు.11 శాసనం ప్రకారం, రణమర్ద వంశ భూములు కన్నర బల్లహుని చేతిలోకి వెళ్లాయి.5 ఈ కన్నర బల్లహుడు రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుడు అని ఎన్. వెంకటరమణయ్య గుర్తించారు.37 దాశరథి కూడా అదే అన్నారు.37

కుసుమాయుధుడు తన భుజబలంతో ఆ భూములను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.5 తర్వాత మొదటి చాళుక్య భీముని మెడలో రాజ్య హారం వేసి, పట్టాభిషేక సమయంలో ఆయన నుదుట పట్టం కట్టాడు.5 కత్తి పట్టుకుని కొత్త రాజు పక్కన నిలబడి ఆయన సింహాసనాన్ని కాపాడాడు.1012 దానికి ప్రతిఫలంగా ఆయన “ఉపరాజు”గా భీముని పక్కన సగం రాజ్యాన్ని పాలించాడు.25 మంచికొండనాడుతో మొదలయ్యే వేంగి దేశం ఆయన వాటా.25

కుసుమాయుధుడు భీమునికి విశ్వాసపాత్రుడైన సామంతుల్లో ఒకడని వెంకటరమణయ్య అన్నారు.3 ఈ రాష్ట్రకూట దాడి సరిహద్దు జిల్లా వరకే వచ్చిందని, కుసుమాయుధుడూ పడమటి సరిహద్దులోని ఇతర నాయకులూ దాన్ని త్వరగానే వెనక్కు కొట్టారని ఆయన భావించారు.3

బెజవాడ ఫలకాలు

మొదటి చాళుక్య భీముడు 892లో తన పట్టాభిషేక సమయంలో బెజవాడ ఫలకాలను జారీ చేశాడు.13 కుసుమాయుధుని కోరికపై కూకిపర్రు గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చిన దానంగా వెంకటరమణయ్య వాటిని చదివారు.13 1899లో ఆ ఫలకాలను ప్రచురించిన ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ మాత్రం అదే పదాన్ని రాజు గుణగానంగా తీసుకున్నారు. ఆయన అనువాదంలో రాజు “పండితులను శ్రేష్ఠమైన మన్మథునితో (కుసుమాయుధుడు) ఆనందపరుస్తాడు”.14 దాని సరైన అర్థం తనకు బోధపడలేదని కీల్‌హార్న్ ఒప్పుకున్నారు.14 కొరవి శాసనంపై 1969లో జరిగిన చర్చలో పాల్గొన్న రచయితలు వెంకటరమణయ్య అర్థాన్నే స్వీకరించారు.158

కొడుకులు

కుసుమాయుధుని తర్వాత ఆయన పెద్ద కొడుకు పాలించాడని శాసనం చెబుతుంది, కానీ అతని పేరు ఇవ్వదు.2 ఊరి చెరువులో దొరికిన అదే స్తంభం రెండో ముక్క అనుంగు గొనంగయ్య అనే రాకుమారుడి పేరు చెబుతుంది. “తన తండ్రి కట్టిన” పట్టాన్ని ఈ రాకుమారుడు కాపాడాడు.1215 గొనంగయ్య అంటే మొగలిచెరువుల శాసనంలో మొదటి కుసుమాయుధుని కొడుకుగా కనిపించే బిజయితుడేనని 1969లో రాసినవారిలో ఎక్కువమంది భావించారు.1516 గొనంగయ్య చనిపోయిన తర్వాత చిన్న కొడుకు నిరవద్యుడు పాలించాడు.1016 బిజయితుడు చూడండి.

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

  • తండ్రి. బెండాల్ కుసుమాయుధుని కొక్కిరాజు కొడుకుగా చెప్పారు.1 దాశరథి, ముకుందరావు రణమర్దుని కొడుకుగా చెప్పారు.89
  • బెజవాడ ఫలకాలు. కీల్‌హార్న్ కుసుమాయుధ అనే పదాన్ని భీమరాజు గుణగానంగా చదివారు.14 వెంకటరమణయ్య దాన్ని, ఎవరి కోరికపై భీముడు దానం చేశాడో ఆ నాయకుని పేరుగా చదివారు.13
  • కాలం. నాల్గవ కుసుమాయుధుని నుంచి తరానికి ఇరవై ఐదేళ్ల చొప్పున వెనక్కు లెక్కించి వెంకటరమణయ్య ఆయనను దాదాపు 890–915లో ఉంచారు.13 దాశరథి దాదాపు 878–895 అన్నారు.17 ఎపిగ్రాఫియా తెలంగానికా 1962 నాటి ఒక సంపుటం నుంచి తీసుకున్న ఎంట్రీలో కొరవి శాసనం తేదీని 920గా ఇస్తుంది. ముకుందరావు దాన్ని దాదాపు 932–33 నాటిదిగా చెప్పారు.418

Footnotes

  1. C. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 281 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 52. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 51, Koravi inscription, from Selected Stone Inscriptions of Andhra Pradesh (1962), pp. 17–21. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  5. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 53, summarising A Corpus of Inscriptions in the Telangana Districts, Part III (1956), pp. 135–139. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV” (1903), p. 284, translation and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 59, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 60, S. Dasarathi in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 66, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  10. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 54, summarising Inscriptions of Warangal District (2016), pp. 10–15. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 65, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 55, reprinting “The Koravi Epigraphs (A Symposium)”, Epigraphia Andhrica I (1969), pp. 118–145: introduction by N. Venkataramanayya and paper by M. V. N. Aditya Sarma. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 36, note 55 continued (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. F. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Grants: C. Bezvada Plates of Chalukya-Bhima I”, Epigraphia Indica V (1899), p. 130 and note 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 56, M. V. N. Aditya Sarma in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  16. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 67, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  17. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 64, S. Dasarathi’s table of the family (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

  18. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 68, N. Mukunda Rao in the Koravi symposium (1969). Cite-only; paraphrased. ↩

రాజవంశాలు

ముదిగొండ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 890–1218

ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ (ముదుగొండు) పేరు మీద ఈ చాళుక్య నాయకుల కుటుంబానికి పేరు వచ్చింది. 9వ శతాబ్దం చివరి నుంచి సుమారు 1200 వరకు వేంగి, వేములవాడల మధ్య ఉన్న మంచికొండ జిల్లాను, కొరవి (కురవి) ప్రాంతాన్ని పాలించారు. మొదట వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల కింద, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల కింద పనిచేశారు. చివరికి తమ ప్రాంతాలను కాకతీయులకు కోల్పోయారు. నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం, కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు శాసనం అనే రెండు రాగి రేకుల దానశాసనాలు వారి గురించి తెలియజేస్తాయి. కొరవిలోని ఒక శిలాశాసనం, ఇతర వంశాల శాసనాల్లోని చిన్న ప్రస్తావనలు కూడా వారి చరిత్రకు ఆధారాలు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. R. C. Temple (ed.), The Indian Antiquary, Vol. XXXII (1903) (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1903, pp. 281, 284. C. Bendall, Grant of Kusumayudha IV. [Public domain]
  2. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. V (1898–99) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the 1959 Government of India Press facsimile reprint), 1899, pp. 130. F. Kielhorn, Bezvada plates of Chalukya-Bhima I. [Public domain]
  3. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 22, 36. Paraphrased. [Public domain in India]
  4. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 51–56, 59–60, 64–68. The Koravi inscription and the 1969 symposium on it. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: