హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు

1761లో మైసూరుకు ప్రభువైన హైదర్ అలీ, 1799 వరకు పాలించిన అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూరు సరిహద్దును ఉత్తరం, తూర్పు వైపు తెలుగు దేశంలోకి విస్తరించారు. హైదర్ 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుండి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి పొందాడు. అతను 1775లో బళ్లారిని, 1776లో గుత్తిని తీసుకుని, 1779లో కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్లు అతనికి కప్పం చెల్లించేవారయ్యారు. మరాఠాలు, నిజాం, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలతో వారి యుద్ధాలు పాక్షికంగా ఈ జిల్లాల కోసం జరిగాయి. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రి ప్రాంతాన్ని నిజాంకు అప్పగించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్నంలో టిప్పు మరణం తర్వాత నిజాం గుత్తి, పెనుకొండ, మిగతావాటిని తీసుకున్నాడు. 1800లో అతను ఈ రెండు లాభాలనూ దత్త మండలాలుగా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

ఒక్క చూపులో

1761 నుండి మైసూరుకు ప్రభువైన హైదర్ అలీ 1762లో మురారిరావు నుండి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. అతను 1775లో బళ్లారిని, 1776లో గుత్తిని, 1779లో కడప నవాబు దేశాన్ని తీసుకున్నాడు.^22,41,49,57
గుర్రంకొండ మళ్లీ మళ్లీ చేతులు మారింది. మీర్ సాహెబ్ 1767లో మరాఠాల నుండి దానిని పొంది, 1768లో హైదర్‌కు తిరిగి ఇచ్చాడు. 1771లో మరాఠాలు దానిని మళ్లీ తీసుకున్నారు. 1773–74లో టిప్పు దానిని తిరిగి పొందాడు.^28,30,31,34
హైదర్ పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకులు) కప్పాన్ని పెంచాడు. తన చిన్న సామంతులందరినీ లొంగదీసిన ఏకైక భారతీయ పాలకుడిగా మన్రో అతనిని పిలిచారు. టిప్పు, నిజాం కాలంలో పాలెగాళ్లు మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చారు.^35,107,112
1792 మార్చి 18 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు కడప తాలూకాలను, గుర్రంకొండను, బళ్లారిని, తాడిపత్రితో సహా నాలుగు గుత్తి తాలూకాలను నిజాంకు అప్పగించాడు.^6,12,90
1799 మే 4న టిప్పు మరణం తర్వాత నిజాం గుత్తి, పెనుకొండ, మడకశిరలను, కర్నూలు కప్పాన్ని పొందాడు. 1800లో టిప్పు నుండి తాను పొందిన లాభాలన్నింటినీ అతను కంపెనీకి అప్పగించాడు.^4,99,103
టిప్పు గుత్తికి ఫైజ్ హిసార్ అని, గుర్రంకొండకు జఫరాబాద్ అని పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. అంతకుముందు హైదర్ గుత్తిలో ఒక బంగారు వరహాను ముద్రించాడు.^11,16,118

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ: బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687)
కోస్తా ఆంధ్ర: కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687)
రాయలసీమ: బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1677–1687) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724)

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ: అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1753) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ: కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1743–1774) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)
ఉద్యమాలు: గోదావరి కొండ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు (క్రీ.శ. 1858–1862)

సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు క్రీ.శ. 1850–1956

తెలంగాణ: అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ: బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948)
ఉద్యమాలు: గోదావరి కొండ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు (క్రీ.శ. 1858–1862)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు వలస పాలనలు ఉద్యమాలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

హైదర్ అలీక్రీ.శ. 1761–1782 · 21 సం.
టిప్పు సుల్తాన్క్రీ.శ. 1782–1799 · 17 సం.

పాలనాకాలం

విల్క్స్, ఐచిసన్ సంధుల సంకలనంలోని అధికారిక కథనం ప్రకారం. 1761 జూన్ నాటికి మైసూరు పాలన హైదర్ చేతికి పూర్తిగా వచ్చింది (విల్క్స్); అతను 1782 డిసెంబర్ 7న మరణించాడు, టిప్పు 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో మరణించాడు (ఐచిసన్). హైదర్ పాలన అంతటా పాత ఒడెయర్ వంశపు రాజు పేరుకు మాత్రమే సింహాసనం మీద ఉన్నాడు; 1775 ప్రాంతంలో మరణించిన చామరాజు, అతని స్థానంలో హైదర్ ఎంచుకున్న అదే పేరుగల బాలుడు అని విల్క్స్ చెబుతాడు. తెలుగు ప్రాంతంలో హైదర్ తొలి జయాలు 1762 నాటివి.

వంశవృక్షం

పాలకులు, వారసత్వాన్ని వివరించే బంధువులు. ప్రతి గీత ఒక వ్యక్తి పుటలోని ఆధారసహిత వాక్యంపై ఆధారపడింది; ఆధారాలు వృక్షం కింద ఉన్నాయి. ఆ పుటను తెరవడానికి కార్డును ఎంచుకోండి.

తల్లిదండ్రులు, సంతానం
వివాహం
దత్తత
ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి (కింద చూడండి)
సోదరుడు లేదా సోదరి
వారసత్వ క్రమం

తరం 1
- ఫతే ముహమ్మద్హైదర్ తండ్రి; సిరా సుబేదారు కింద నాయక్, గండికోట ముట్టడిలో పేరు పొందాడు
తరం 2
- మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)సోదరుడు: సయ్యదానీ బేగం
- సయ్యదానీ బేగంహైదర్ భార్య, టిప్పు తల్లి; మీర్ సాహెబ్ సోదరి, కడప కమాండెంట్ మీర్ మొయినుద్దీన్ కుమార్తెభార్య: హైదర్ అలీసోదరి: మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)
- 1హైదర్ అలీక్రీ.శ. 1761–1782కుమారుడు: ఫతే ముహమ్మద్భర్త: సయ్యదానీ బేగం
తరం 3
- కమరుద్దీన్ ఖాన్కుమారుడు: మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)
- 2టిప్పు సుల్తాన్క్రీ.శ. 1782–1799కుమారుడు: హైదర్ అలీ మరియు సయ్యదానీ బేగం
తరం 4
- ఫతే హైదర్టిప్పు పెద్ద కొడుకు; 1791లో గుర్రంకొండ ముట్టడిని ఛేదించిన దళానికి నాయకుడుకుమారుడు: టిప్పు సుల్తాన్

వృక్షంలోని ప్రతి గీతకు ఆధారాలు

ఫతే ముహమ్మద్ → హైదర్ అలీ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
- Haidar's grandfather Ali Muhammad moved from Gulbarga to Kolar, "in the eastern part of Mysore". →
  1. Lewin B. Bowring, Haidar Ali and Tipu Sultan (Rulers of India, 1893), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)).
  2. Bowring, Haidar Ali and Tipu Sultan (1893), p. 13 and note (archive.org (opens in a new tab)).
హైదర్ అలీ · సయ్యదానీ బేగం (వివాహం)
- He says Haidar's brother-in-law was Mir Sahib, an orphan of a family once favoured at Golconda. →
  1. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 11 and note (archive.org (opens in a new tab)).
- Charles Philip Brown, in his notes to the memoir of Ram Chandra Rao of Punganur, calls Tipu's mother Haidar's second wife. →
  1. Ram Chandra Rao Punganuri, Memoirs of Hyder and Tippoo, tr. C. P. Brown (1849), p. 3, translator's note 1 (archive.org (opens in a new tab)).
హైదర్ అలీ మరియు సయ్యదానీ బేగం → టిప్పు సుల్తాన్ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
- Charles Philip Brown, in his notes to the memoir of Ram Chandra Rao of Punganur, calls Tipu's mother Haidar's second wife. →
  1. Ram Chandra Rao Punganuri, Memoirs of Hyder and Tippoo, tr. C. P. Brown (1849), p. 3, translator's note 1 (archive.org (opens in a new tab)).
- Wilks names Tipu's mother Seydanee Begum. →
  1. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 198 and note (archive.org (opens in a new tab)).
  2. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)).
సయ్యదానీ బేగం · మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్) (సోదరుడు లేదా సోదరి)
- He names Mir Sahib's sister as the mother of Tipu Sultan, and "the daughter of Mir Moin ad Din late Commandant of Cuddapah: her brother was Mir Ali Raja". →
  1. Ram Chandra Rao Punganuri, Memoirs of Hyder and Tippoo, tr. C. P. Brown (1849), p. 3, translator's note 1 (archive.org (opens in a new tab)).
మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్) → కమరుద్దీన్ ఖాన్ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
- Qamar-ud-din Khan, Kummer-u-Deen in Wilks's spelling, was the son of Mir Ali Raza Khan (Mir Sahib), Haidar Ali's governor of Gurramkonda. →
  1. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. II (1817), p. 465 (archive.org (opens in a new tab)).
  2. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 537 (archive.org (opens in a new tab)).
టిప్పు సుల్తాన్ → ఫతే హైదర్ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
- In 1791 Tipu's eldest son, Fateh Haidar, was "then about eighteen". →
  1. Wilks, Historical Sketches, Vol. III (1817), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)).

ఒకే తల్లి/తండ్రి నుంచి గీత ఉంటే, ఉటంకించిన ఆధారాలు మరొకరి పేరు ఇవ్వలేదని అర్థం.

కాలం: క్రీ.శ. 1761–1799
ఇతర పేర్లు: Mysore Sultanate, Kingdom of Mysore (1761–1799), Haidar Ali and Tipu Sultan, Hyder Ali and Tippoo Sultan, Sultanate of Mysore, Khudadad
మొదటి పాలకుడు: హైదర్ అలీ (క్రీ.శ. 1761–1782)
చివరి పాలకుడు: టిప్పు సుల్తాన్ (క్రీ.శ. 1782–1799)
పాలకులు: 2
పాలించిన ప్రాంతాలు: రాయలసీమ సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799
యుగం: మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన
అంశాలు: కోటలు, యుద్ధాలు, పాలన, పరిపాలన, వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ

Faded black-and-white photograph of a large rounded rocky hill rising above scrub-covered ground, with faint lines of walls across its slopes. · J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (Madras) (opens in a new tab) · Public domain

ఒడెయర్ రాజాల రాజ్యమైన మైసూరు నలభై సంవత్సరాల పాటు తెలుగు దేశపు శక్తుల్లో ఒకటిగా మారింది.¹²³⁴ ఆ సంవత్సరాల్లో దాని ప్రభువులు రాజాలు కాదు. హైదర్ వారిని పక్కన పెట్టాడు.¹²³⁴ 1761లో దాని పాలనను స్వాధీనం చేసుకున్న సైనికుడు హైదర్ అలీ, అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ దాని ప్రభువులు.¹²³⁴ టిప్పు 1782 నుండి 1799లో శ్రీరంగపట్నం (అప్పుడు సెరింగపటం) వద్ద చంపబడే వరకు పాలించాడు.¹²³⁴

కావేరి తీరంలోని తమ రాజధాని నుండి వారు ఉత్తరం, తూర్పు వైపు, తర్వాత అనంతపురం, బళ్లారి, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాలుగా ఏర్పడిన ఎత్తైన ప్రాంతాల్లోకి చొచ్చుకుపోయారు.⁵⁶ వారు మరాఠా మురారిరావు, కడప పఠాన్ నవాబులు, పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకులు) కొండ కోటలను తీసుకున్నారు.⁵⁶ ఈ పేజీ తెలుగు దేశ కథకు అవసరమైనంత వరకు మాత్రమే వారిని అనుసరిస్తుంది.⁵⁶ ఇది వీటిని వివరిస్తుంది:

రాయలసీమలో విజయాలు
ఈ జిల్లాలను తాకినంత మేరకు మరాఠాలతో, అసఫ్ జాహీ నిజాములతో, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో యుద్ధాలు
1792, 1799 పంపకాలు
1800లో దత్త మండలాలను కంపెనీకి అప్పగించడం⁵⁶

ఆధారాలు

ఇంగ్లీషులో అత్యంత పూర్తి చరిత్ర మార్క్ విల్క్స్ Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor (దక్షిణ భారత చారిత్రక చిత్రాలు, మైసూరు చరిత్రను గుర్తించే ప్రయత్నం, 1810–17). హైదర్ పూర్వ సహచరులు తనకు చెప్పినదాన్ని విల్క్స్ తరచుగా ఉదహరిస్తాడు.⁷ 1800 అప్పగింత వరకు తన కథనంలో “ఎక్కువ భాగానికి” అతని పుస్తకం, గ్రాంట్ డఫ్ మరాఠాల చరిత్ర “ఆధారం” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁸

రెండు భారతీయ కథనాలు అనువాదంలో ఉన్నాయి.⁹¹⁰ ఒకటి విలియం మైల్స్ అనువదించిన (1842) మీర్ హుస్సేన్ అలీ ఖాన్ కిర్మానీ రాసిన హైదర్ పర్షియన్ చరిత్ర.⁹ మరొకటి చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్ అనువదించిన (1849) మైసూరు ఖజానా అధికారి పుంగనూరు రామచంద్రరావు మరాఠీ జ్ఞాపకాలు.¹⁰

విలియం కిర్క్‌పాట్రిక్ Select Letters of Tippoo Sultan (టిప్పు సుల్తాన్ ఎంపిక చేసిన లేఖలు, 1811) శ్రీరంగపట్నంలో దొరికిన లేఖలను అనువదిస్తుంది.¹¹ సి. యు. ఎచిసన్ సంపాదకత్వం వహించిన అధికారిక ఒప్పందాల సంకలనం (నాల్గవ ముద్రణ, 1909) 1766–1800 నాటి ఒప్పందాలను, వాటి షెడ్యూళ్లను (భూముల జాబితాలు) ముద్రిస్తుంది.¹²

జిల్లాల కోసం కడప (గ్రిబుల్, 1875; బ్రాకెన్‌బరీ, 1915), కర్నూలు (1886), బళ్లారి (1904), అనంతపురం (1905) మాన్యువళ్లు ఉన్నాయి.¹³¹⁴¹⁵ అవి స్థానిక వ్రాతప్రతులను, దత్త మండలాల మొదటి కలెక్టర్ థామస్ మన్రో నివేదికలను జోడిస్తాయి.¹³¹⁴¹⁵ హైదర్, టిప్పుల మద్రాసు మ్యూజియం నాణేలపై జె. ఆర్. హెండర్సన్ జాబితా (1921) వారి టంకశాలలను వర్ణిస్తుంది.¹⁶

హైదర్ ఎదుగుదల

హైదర్ కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని లెవిన్ బౌరింగ్ ఇస్తారు. అది ఆ కుటుంబాన్ని తెలుగు దేశపు సరిహద్దులతో ముడిపెట్టింది.¹⁷¹⁸ అతని తాత కోలార్‌లో స్థిరపడ్డాడు.¹⁷¹⁸ అతని తండ్రి ఫతహ్ ముహమ్మద్ “గంజికోట ముట్టడిలో”, అంటే గండికోట ముట్టడిలో, సిరా సుబేదారు నుండి నాయక్ హోదాకు పదోన్నతి పొందాడు.¹⁷¹⁸

1749లో దేవనహళ్లి ముట్టడిలో స్వచ్ఛంద సైనికుడిగా హైదర్ మొదట పేరు పొందాడు.¹⁹ సుమారు 1761 జూన్ నాటికి మైసూరు రాజా దేశ నిర్వహణను హైదర్‌కు అప్పగించేలా చేశారని విల్క్స్ రాస్తాడు.² ఆ క్షణం నుండి, విల్క్స్ మాటల్లో, “అతని ఆక్రమణ పూర్తయింది” (అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం పూర్తయింది).²

అదే సంవత్సరం బసాలత్ జంగ్ సిరా నవాబు బిరుదును మూడు లక్షల రూపాయలకు హైదర్‌కు అమ్మాడు.²⁰²¹ బసాలత్ జంగ్ నిజాం సోదరుడు, ఆదోని జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు).²⁰²¹ ఆ బిరుదు “ఇంకా జయించాల్సిన ఒక పదవి, ఒక దేశం, ఒక రాజధాని!”²⁰²¹ రెండు సైన్యాలు కలిసి సిరాను తీసుకున్నాయి. హైదర్ దానిని ఉంచుకున్నాడు.²⁰²¹ గండికోట చూడండి.

మొదటి విజయాలు: పెనుకొండ, మడకశిర, 1762

హైదర్ ఈశాన్య పొరుగువాడు గుత్తికి చెందిన మరాఠా మురారిరావు.⁵²¹ అతను పెనుకొండ, మడకశిరలను పట్టుకుని, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్ల నుండి కప్పం తీసుకున్నాడు.⁵²¹

1762లో హైదర్ చిన్న బాలాపూర్ దగ్గర అతనిని ఓడించాడు.²² తర్వాత హైదర్ “ఉత్తరం వైపు గణనీయమైన భూభాగంపై తన విజయాన్ని విస్తరించాడు”.²² దీనిలో “కూడికొండ, పెన్‌కొండ (కర్ణాటక పూర్వ రాజధాని), మెర్గ్ సెరా” ఉన్నాయి.²² మురారిరావు గుత్తికి వెనక్కి వెళ్లాడు.²² అనంతపురం గెజిటీర్ పెనుకొండ, మడకశిరలను ఆ జిల్లాలో హైదర్ మొదటి స్వాధీనాలు అని పిలుస్తుంది.⁵

ఒక నెల దాడుల్లో హైదర్ పెనుకొండను ఎలా తీసుకున్నాడో కిర్మానీ వర్ణిస్తాడు.⁹²³ మడకశిరలో దండు కాల్పులు అతని మనుషుల్లో చాలామందిని చంపాయి.⁹²³ అతని ఫిరంగిదళం ఇళ్ల పైన ఉన్న బండరాళ్లను పగలగొట్టింది. పడుతున్న ముక్కలు రక్షకులను లొంగిపోయేలా చేశాయి.⁹²³

ఈ లాభాల్లో అన్నీ నిలవలేదు.²⁴²⁵²⁶ రెండు సంవత్సరాల తర్వాత మురారిరావు మడకశిరను, 1766లో కొడికొండను తిరిగి పొందాడని గెజిటీర్లు చెబుతాయి.²⁴²⁵²⁶ పెనుకొండ కూడా కొంతకాలం చేజారిందని అవి చెబుతాయి.²⁴²⁵²⁶ పెనుకొండ, మడకశిర చూడండి.

గుర్రంకొండ, మీర్ సాహెబ్

గుర్రంకొండ కోట కడప ప్రాంతానికి దక్షిణాన, తూర్పు కనుమల పైన ఉంది.²⁷ అది ఒకే మనిషి ద్వారా మైసూరు, మరాఠాల మధ్య అటూ ఇటూ మారింది: మీర్ సాహెబ్ అని పిలిచే హైదర్ బావమరిది మీర్ అలీ రజా ఖాన్.²⁷ కడప నవాబు ఆ కుటుంబాన్ని తొలగించడానికి ముందు, అతని తాత గోల్కొండ కింద దానిని జాగీరుగా (భూమి మంజూరుగా) పట్టుకున్నాడు.²⁷

1767లో పేష్వా మొదటి మాధవరావు మైసూరుపై దండెత్తాడు.²⁸²⁷ సిరాలో సేనానిగా ఉన్న మీర్ సాహెబ్ దానిని వదులుకున్నాడు.²⁸²⁷ అతను “దానికి బదులుగా, మరాఠాలకు లోబడిన ప్రాంతంగా, గుర్రంకొండ కోట, జిల్లాను పొందాడు”.²⁸²⁷ 1768లో హైదర్ గుర్రంకొండపైకి నడిచి అతనితో రాజీ పడ్డాడు.²⁹³⁰ ఆ షరతులు “వారి మిగతా జీవితమంతా పరస్పరం, విశ్వసనీయంగా పాటించబడ్డాయి”.²⁹³⁰

1771లో మరాఠా సేనాని త్రింబక్ రావు రెండు నెలల ముట్టడి తర్వాత మీర్ సాహెబ్ మేనల్లుడి నుండి గుర్రంకొండను తీసుకున్నాడు.³¹³²³³ 1772 జూన్ శాంతి దానిని మరాఠాల దగ్గరే వదిలింది.³¹³²³³ పేష్వా మరణం తర్వాత హైదర్ టిప్పును ఉత్తరానికి పంపాడు.³⁴ 1773 సెప్టెంబర్ నుండి 1774 ఫిబ్రవరి మధ్య టిప్పు “సిరా, మధుగిరి, చెన్‌రాయ్‌డ్రూగ్, గుర్రంకొండలను, వాటి అధీన ప్రాంతాలను లొంగదీశాడు”.³⁴

మీర్ సాహెబ్‌ను గుర్రంకొండ గవర్నర్‌గా చేశారు. అక్కడి నుండి అతను కడప ప్రాంతపు ఎత్తైన విభాగాన్ని పాలించాడు.³⁵ బల్వంత్ రావు మెండ్లే, పుంగనూరు చూడండి.

హైదర్, నిజాం, కంపెనీ, 1766–1769

మొదటి మైసూరు యుద్ధం నిజాంను లాగింది.³⁶³⁷ దానిని ముగించిన ఒప్పందాల ద్వారా అది తెలుగు జిల్లాలను తాకింది.³⁶³⁷ 1766 ఒప్పందం ద్వారా కంపెనీకి ఉత్తర సర్కారులు లభించాయి.³⁶³⁷ దాని కింద నిజాం అలీ ఖాన్‌కు సైన్యంతో సహాయం చేయడానికి ఇంగ్లీషువారు అంగీకరించారు. హైదర్ బెంగళూరు కోటపై ఒక దళం అతనితో చేరింది.³⁶³⁷ కానీ నిజాం ఇంగ్లీషువారిని వదిలి, హైదర్‌తో కలిసి కర్ణాటకపై దండెత్తాడు. 1768 ఒప్పందం అతనిని మళ్లీ వేరు చేసే వరకు ఇది కొనసాగింది.³⁶³⁷

అధికారిక కథనం ప్రకారం, ఆ ఒప్పందం ద్వారా నిజాం “దక్కన్ సుబేదారులు హైదర్ అలీకి ఇచ్చిన సనద్‌లన్నింటినీ రద్దు చేశాడు”.³⁶³⁸ “హైదర్ అలీ స్వాధీనం చేసుకున్న” కనుమల పైన ఉన్న కర్ణాటక దీవానీ (శిస్తు హక్కులు) ను ఇంగ్లీషువారికి అప్పగించడానికి కూడా అతను అంగీకరించాడు.³⁶³⁸

నిజాంతో హైదర్ సొంత ఒప్పందంలో రహస్య నిబంధనలు ఉన్నాయని విల్క్స్ చెబుతాడు.³⁹ “కడప, కర్నూలు, తుంగభద్రకు, మైసూరు ఉత్తర సరిహద్దులకు మధ్య ఉన్న ఇతర స్థలాలను” హైదర్‌కు బదిలీ చేయడానికి అవి ఏర్పాటు చేశాయి.³⁹ ఆ దావాకు బలం ఇవ్వడానికి 1769లో అతను కడప, కర్నూలు నవాబులపై, గద్వాల రాజాపై, కోటకొండ, కప్పట్రాళ్ల పాలెగాళ్లపై చందాలు విధించాడు.³⁹ అతను గుత్తిలో మురారిరావును సందర్శించాడు. బళ్లారి నుండి తిప్పికొట్టబడ్డాడు.³⁹ గద్వాల చూడండి.

కర్నూలు మాన్యువల్ స్థానిక సంప్రదాయం నుండి అదే దండయాత్రను వర్ణిస్తుంది, కానీ దానిని సుమారు 1775 నాటిదిగా చెబుతుంది.¹⁴ నవాబు మునవ్వర్ ఖాన్ ఒక పుణ్యపురుషుని రక్షణలో ఎదురించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.¹⁴ హైదర్ భయపడటానికి నిరాకరించాడు. నవాబు కోరిన ఐదు లక్షల్లో రెండు లక్షలు చెల్లించాడు.¹⁴ మద్రాసు Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కర్నూలుపై హైదర్ నడకను 1755 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁴⁰ కర్నూలు చూడండి.

బళ్లారి, గుత్తి, 1775–1776

బళ్లారి పాలెగాడు బసాలత్ జంగ్‌కు తన కప్పం చెల్లించడానికి నిరాకరించాడు.⁴¹⁴² 1775 నవంబర్‌లో బసాలత్ జంగ్ మంత్రి, మాన్సియర్ లాలీ ఫ్రెంచి దళం అతనిని ముట్టడించారు. అతను హైదర్‌ను సహాయం కోరాడు.⁴¹⁴² హైదర్ ఐదు రోజుల్లో శ్రీరంగపట్నం నుండి నడిచి వచ్చి ముట్టడిదారుల వెనుక భాగంపై విరుచుకుపడ్డాడు.⁴¹⁴² తర్వాత వారి ఫిరంగులను కోట వైపు తిప్పాడు.⁴¹⁴²

విల్క్స్ మాటల్లో, “శ్రీరంగపట్నం నుండి బయలుదేరిన 8వ రోజున హైదర్ దండును ఆ స్థలంలోకి ప్రవేశపెట్టారు”.⁴¹⁴² తన జాగీరులో మిగతా భాగాన్ని కాపాడుకోవడానికి బసాలత్ జంగ్ ఒక లక్ష వరహాలు చెల్లించాడు.⁴¹⁴²

“రాయదుర్గం, హరపనహళ్లి పాలెగాళ్లతో సహా జిల్లాలోని పాలెగాళ్లందరూ అతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాల్సి వచ్చింది” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁴³⁴⁴ బళ్లారిలో ఇప్పుడున్న పై, కింది కోటలను అతనే కట్టించాడని అది చెబుతుంది.⁴³⁴⁴ బళ్ళారి చూడండి.

తర్వాత హైదర్ మురారిరావు నుండి చందా కోరాడు.⁴⁵ మురారిరావు “తాను కూడా ఒక సేనాపతి (సేనాని) అని, చందాలు వసూలు చేయడమే తన అలవాటు, చెల్లించడం కాదు” అని జవాబిచ్చాడు.⁴⁵

గుత్తి ముట్టడి సుమారు మూడు నెలలు కొనసాగింది.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ ఐదు వారాల తర్వాత పట్టణాన్ని, కింది కోటలను దాడి చేసి పట్టుకున్నారు.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ అంతర్దుర్గం అనుచరులు, గుర్రాలు, పశువులతో కిక్కిరిసిపోయింది. దానికి నీటి కొరత వచ్చింది.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ దాహం మాత్రమే షరతులకు తెచ్చిందని హైదర్ భోజనశాలలో మురారిరావు బందీ నోరు జారాడు.⁴⁶⁴⁷⁴⁸

అప్పుడు హైదర్ ఒప్పందాన్ని రద్దు చేశాడు.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ 1776 ఏప్రిల్ ప్రారంభంలో దండు “మురారిరావు ముందు నడుస్తుండగా” నిరాయుధులుగా కిందకు వచ్చే వరకు అతను వేచి ఉన్నాడు.⁴⁶⁴⁷⁴⁸ మురారిరావును కబ్బాళదుర్గం బండకు పంపారు. “అక్కడ మురారిరావు కొంతకాలానికే చనిపోయాడు”.⁴⁹

విల్క్స్ మాటల్లో, “ఘోర్పడే కుటుంబపు ఆస్తులన్నీ హైదర్ ముద్రను పెట్టడం తప్ప మరే లాంఛనం లేకుండా బదిలీ అయ్యాయి”.⁴⁹ అనంతపురం గెజిటీర్ గుత్తి పతనాన్ని 1775 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁵⁶ ఈ విజయాలు “హైదర్‌ను జిల్లాకు అధిరాజుగా స్థాపించాయి” అని అది చెబుతుంది.⁵⁶

మురారిరావు దావాలు అతని తర్వాత కూడా నిలిచాయి.³⁵⁰⁵¹ 1782లో తంజావూరులోని కంపెనీ రెసిడెంట్ పాత మైసూరు రాజకుటుంబాన్ని పునరుద్ధరించడానికి సహాయం చేయడానికి అంగీకరించాడు.³⁵⁰⁵¹ అప్పుడు కంపెనీ “గుత్తి దేశంలో మురారిరావు కుటుంబాన్ని తిరిగి నిలిపే స్వేచ్ఛను” ఉంచుకుంది.³⁵⁰⁵¹ “గుత్తిని దాని పూర్వ యజమానికి అప్పగించకూడదు” అని రాణి ప్రతినిధి జవాబిచ్చాడు.³⁵⁰⁵¹ గుత్తి కోట చూడండి.

గుత్తి తర్వాత తుంగభద్రకు ఉత్తరాన మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా ఒక దండయాత్ర కోసం హైదర్ తన కప్పం చెల్లించేవారిని పిలిచాడు.⁵² వచ్చినవారిని విల్క్స్ జాబితా చేస్తాడు:⁵²

చిత్రదుర్గం, హరపనహళ్లి పాలెగాళ్లు
రాయదుర్గం దళవాయి (సైన్యాధిపతి)
ఆనెగొంది, కనకగిరి నాయకులు
2,000 మంది అశ్వికులతో “కడప నవాబు అబ్దుల్ హలీం ఖాన్”⁵²

ప్రతి అశ్వికుడు తన సొంత దేశం బయట ఉన్నంత కాలం హైదర్ అతనికి నెలకు 16 రూపాయలు చెల్లించాడు.⁵² 1776లో అతను మరాఠాలు, నిజాంల దాడిని ఎదుర్కొన్నాడు.⁵³ అతను గుత్తిని తన సరఫరా కేంద్రంగా, ఈ సహాయక దళాల సమావేశ స్థలంగా చేశాడు.⁵³ నిజాం సైన్యం ఆదోని వరకు ముందుకు వచ్చి తర్వాత వెనక్కి వెళ్లింది.⁵³

కడప, 1779

కడప నవాబు తన దళాన్ని (సైనికులు) పంపలేదు.⁵⁴⁵⁵ 1778 చివర్లో హైదర్ మీర్ సాహెబ్‌ను అతనిపైకి పంపాడు.⁵⁴⁵⁵ నవాబు మేనల్లుని నాయకత్వంలోని 2,000 మంది ఎంపిక చేసిన పఠాన్ అశ్వికుల దళం మీర్ సాహెబ్‌ను దూరంగా ఉంచింది.⁵⁴⁵⁵

1779లో హైదర్ వేగవంతమైన నడకలతో వచ్చాడు.⁵⁶ కుందేరుపై దువ్వూరు దగ్గర అతను పఠాన్ అశ్వికదళాన్ని చుట్టుముట్టి లొంగిపోయేలా చేశాడు.⁵⁶ తర్వాత అతను “ఎలాంటి ప్రతిఘటన లేకుండా కడప పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు”.⁵⁶

నవాబు అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ మే 27 వరకు సిద్ధవటం (అప్పుడు సిధౌట్) వద్ద నిలదొక్కుకున్నాడు.⁵⁷ తర్వాత అతను “కేవలం వ్యక్తిగత భద్రత హామీపై” లొంగిపోయాడు.⁵⁷ అతని కుటుంబాన్ని శ్రీరంగపట్నానికి తీసుకెళ్లారు.⁵⁷ అక్కడ ఒక కుట్ర బయటపడిన తర్వాత “కుటుంబంలోని వయోజన పురుషులందరినీ” రహస్యంగా చంపారు.⁵⁷

హైదర్ నవాబు సోదరిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు.⁵⁸⁵⁹ అతను సిద్ధవటాన్ని, దానితో పాటు ఉన్న దేశాన్ని, గుర్రంకొండతో సహా, “సైనిక అధీన ప్రాంతంగా” మీర్ సాహెబ్‌కు ఇచ్చాడు.⁵⁸⁵⁹ దానికి బదులుగా మీర్ సాహెబ్ 3,000 మంది అశ్వికులను ఉంచాలి.⁵⁸⁵⁹

పాలెగాళ్లను అదుపు చేయడానికి హైదర్ కోయిలకుంట్ల, కంభంలకు సైనికులను పంపాడని కర్నూలు మాన్యువల్ జోడిస్తుంది.⁶⁰ కొత్త జాగీర్దారు కంభం చెరువును మరమ్మతు చేయించాడని అది చెబుతుంది.⁶⁰ కడప, సిద్ధవటం చూడండి.

దక్షిణాదిలో ముగ్గురు పఠాన్ నవాబులు ఉన్నారని విల్క్స్ గమనిస్తాడు.⁶¹ వారిలో ఇద్దరు, కడప, సావనూరు, సైనికులు, వనరులు ఇప్పుడు హైదర్‌వి.⁶¹ కానీ “మూడవవాడు, కర్నూలు, నిజాం అలీపై సందేహాస్పదంగా ఆధారపడినవాడిగా కొనసాగాడు”.⁶¹ ఒకానొక సమయంలో కర్నూలు నవాబు ఒకేసారి మూడు శక్తులకు కప్పం చెల్లించాల్సి వచ్చిందని అతను జోడిస్తాడు: మరాఠాలు, నిజాం, మైసూరు.⁶¹

గుంటూరు, 1780 దండయాత్ర

రెండవ మైసూరు యుద్ధం పాక్షికంగా తెలుగు దేశం నుండి పుట్టింది.³⁸⁶² 1766, 1768 ఒప్పందాల కింద బసాలత్ జంగ్ గుంటూరు సర్కారును జీవితకాలం పట్టుకున్నాడు.³⁸⁶² 1779లో హైదర్ బెదిరింపుతో అతను దానిని కంపెనీకి కౌలుకు ఇవ్వడానికి అంగీకరించాడు.³⁸⁶² తన దేశ రక్షణ కోసం ఇంగ్లీషు సైనికుల దళాన్ని తీసుకోవడానికి కూడా అతను అంగీకరించాడు.³⁸⁶²

మద్రాసు ప్రభుత్వం కల్నల్ హార్పర్ నాయకత్వంలోని ఒక దళాన్ని కడప, కర్నూలుల మీదుగా ఆదోనికి పంపింది.⁶³⁶⁴ హైదర్ భూభాగాన్ని దాటడానికి అది అనుమతి అడగలేదు.⁶³⁶⁴ “లోతైన, వంకర, ఎగుడుదిగుడు లోయలో” నరికిన చెట్ల అడ్డుకట్ట ఆ దళాన్ని ఆపింది. అది వెనక్కి వెళ్లింది.⁶³⁶⁴ ఈలోగా హైదర్ తేలిక దళాలు ఆదోని దేశాన్ని “రాజధాని ద్వారాల వరకు” నాశనం చేశాయి.⁶³⁶⁴

1776లో హైదర్ మురారిరావు భూభాగాన్ని జయించడం గురించి, అతను కడపను జయించడం గురించి మద్రాసు ప్రభుత్వం ఇప్పుడు మొదటిసారి ఫిర్యాదు చేసింది కూడా.⁶⁵ హైదర్ “గుంటూరు సర్కారు గురించి బసాలత్ జంగ్‌తో చేసిన ఏర్పాట్లతో మరింత కోపం తెచ్చుకున్నాడు” అని అధికారిక కథనం చెబుతుంది.³⁷ 1780లో అతను కర్ణాటకపై విరుచుకుపడ్డాడు.³⁷ గుంటూరు (ముర్తజానగర్) చూడండి.

ఆ యుద్ధం ప్రధానంగా తమిళ దేశంలో జరిగింది, కానీ అది ఉత్తరాన తెలుగు పాలెగాళ్లను తాకింది.⁶⁶⁶⁷ 1781లో కాళహస్తి, బొమ్మరాజు పాలెగాళ్లు “తమ దేశాలను విధ్వంసం నుండి కాపాడుకోవడానికి కేవలం అవసరం వల్ల” హైదర్‌తో చేరారని విల్క్స్ చెబుతాడు.⁶⁶⁶⁷ వెంకటగిరి ఈటె యోధులు ఇంగ్లీషువారితో సేవ చేశారు.⁶⁶⁶⁷ 1781 సెప్టెంబర్‌లో షోలింగూరు వద్ద హైదర్ ఓటమి తర్వాత కాళహస్తి, వెంకటగిరి పాలెగాళ్లు అతని శిబిరాన్ని విడిచారు.⁶⁶⁶⁷

మీర్ సాహెబ్ 1781లో చనిపోయాడు. అతని కుమారుడు కమరుద్దీన్ అతని దళానికి వారసుడయ్యాడు.⁶⁸⁶⁹ హైదర్ 1782 డిసెంబర్ 7న చనిపోయాడు.³ ప్రతి పక్షం తన విజయాలను తిరిగి ఇచ్చే ఆధారంగా 1784 మార్చి 11 నాటి మంగళూరు ఒప్పందం యుద్ధాన్ని ముగించింది.³ శ్రీకాళహస్తి చూడండి.

టిప్పు సుల్తాన్, తెలుగు జిల్లాలు, 1782–1789

1783లో చివరి కడప నవాబు అల్లుడు ఒకరు నవాబుగిరీని తిరిగి పొందడానికి ప్రయత్నించాడు.⁷⁰⁷¹⁶⁰ కంభాన్ని తీసుకున్న ఒక ఇంగ్లీషు దళం అతనికి మద్దతు ఇచ్చింది.⁷⁰⁷¹⁶⁰ కమరుద్దీన్ ఖాన్ అతని సైనికులను చిత్తుగా ఓడించి, చర్చల (సంధి మాటలు) సమయంలో ఒక ఇంగ్లీషు బెటాలియన్‌ను ముక్కలు చేశాడు.⁷⁰⁷¹⁶⁰ తర్వాత కంభం లోయను చేత్‌పేటకు బదులుగా ఇంగ్లీషువారితో మార్చుకున్నారు.⁷⁰⁷¹⁶⁰ 1785లో టిప్పు కమరుద్దీన్‌ను అనుమానించి, అతనిని అరెస్టు చేయించి, అతని జాగీర్లను లాగేసుకున్నాడు.⁷²

టిప్పు గుత్తికి ఫైజ్ హిసార్ అని, గుర్రంకొండకు జఫరాబాద్ అని పేర్లు పెట్టాడు.¹¹⁷³⁷⁴⁷⁵⁷⁶ 1785–86 నాటి అతని లేఖలు ఫైజ్ హిసార్‌లోని అతని తపాలా అధికారి గురించి, కడపలోని అతని దీవాన్ (శిస్తు అధికారి) గురించి, కర్నూలు నవాబుపై అతని దావాల గురించి చెబుతాయి.¹¹⁷³⁷⁴⁷⁵⁷⁶

1786లో టిప్పు మరాఠాలు, నిజాంతో యుద్ధంలో ఉన్నాడు.⁷⁷ అతను తుంగభద్రకు దక్షిణాన ఉన్న నిజాం కోట ఆదోనిపైకి అకస్మాత్తుగా నడిచాడు.⁷⁷ అది దివంగత బసాలత్ జంగ్ కుటుంబపు నివాసం.⁷⁷ దాని సేనాని మహబత్ జంగ్ అతని దాడిని తిప్పికొట్టాడు.⁷⁸ కానీ నది పొంగినప్పుడు మిత్రులు ఆ స్థలాన్ని పట్టుకోలేకపోయారు. అందువల్ల వారు దండును, స్త్రీలను ఉపసంహరించుకున్నారు.⁷⁹ టిప్పుకు కోట ఖాళీగా కనిపించింది.⁸⁰

శాంతి సమయంలో ఆదోనిని తిరిగి ఇవ్వాల్సి వస్తుందని టిప్పు ఊహించాడు.⁸⁰ అందువల్ల అతను దాని ఫిరంగులను, సామగ్రిని గుత్తికి, బళ్లారికి తీసుకెళ్లి, కోట గోడలను నాశనం చేశాడు.⁸⁰ 1787లో దానిని నిజాంకు తిరిగి ఇచ్చారు.⁸¹

నడకలో టిప్పు లేపాక్షి వద్ద శిబిరం వేశాడు.²⁵ ఒక స్థానిక వ్రాతప్రతి ప్రకారం, జనాభా తగ్గిన కొడికొండ గ్రామంలో మళ్లీ ప్రజలను స్థిరపరచడానికి అతను అక్కడ మాఫీలు (పన్ను తగ్గింపులు) ఇచ్చాడు.²⁵ తిరుగు ప్రయాణంలో అతను తన శిబిరంలో రాయదుర్గం, హరపనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. అదే సమయంలో అతని దళాలు వారి కోటలను తీసుకున్నాయి.⁸²⁸³⁴³ లేపాక్షి చూడండి.

1790–92 యుద్ధం, శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం

1790లో కంపెనీ, నిజాం, పేష్వా టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా మైత్రి చేసుకున్నారు.⁸⁴ 1790 జూలై 4 నాటి ఒప్పందం విజయాలను సమానంగా పంచుకోవాలని ఏర్పాటు చేసింది.⁸⁴ “అంతకుముందు నిజాం, పేష్వాలపై ఆధారపడిన కొందరు పాలెగాళ్లను, జమీందారులను వారి పూర్వ స్థితిలో ఉంచాలని” కూడా అది ఏర్పాటు చేసింది.⁸⁴

నిజాం సైన్యం “1779లో కోల్పోయిన కడపను, దాని అధీన ప్రాంతాలను తిరిగి పొందడానికి” ఆగ్నేయం వైపు తిరిగింది.⁸⁵ గండికోట లొంగిపోయింది. పాలెగాళ్లు లొంగిపోయారు. అయితే చాలా లొంగుబాట్లు నామమాత్రమే (పేరుకు మాత్రమే) అని విల్క్స్ భావించాడు.⁸⁵

1791 సెప్టెంబర్ 15న నిజాం సైనికులు గుర్రంకొండ ముందు శిబిరం వేశారు. కెప్టెన్ ఆండ్రూ రీడ్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ ఫిరంగి దళం కింది కోటను ఛేదించింది.⁸⁶⁸⁷⁸⁸⁸⁹⁹⁰ కింది కోటను దాడి చేసి పట్టుకుని నిజాం అధికారి హాఫిజ్ ఫరీదుద్దీన్‌కు వదిలారు.⁸⁶⁸⁷⁸⁸⁸⁹⁹⁰ తర్వాత టిప్పు కుమారుడు ఫతే హైదర్ అకస్మాత్తుగా దాడి చేసి హాఫిజ్‌ను పట్టుకున్నాడు.⁸⁶⁸⁷⁸⁸⁸⁹⁹⁰ నిజాం సైన్యం తిరిగి వచ్చి దిగ్బంధాన్ని కొనసాగించడానికి ముందే మైసూరువారు పై కోటను విడిపించారు.⁸⁶⁸⁷⁸⁸⁸⁹⁹⁰

పై కోట “1792 ఒప్పందం వరకు” నిలదొక్కుకుందని గ్రిబుల్ చెబుతాడు.⁹⁰ ఆ ఒప్పందం ద్వారా “టిప్పు గుర్రంకొండను, తన కడప ఆస్తులన్నింటితో సహా నిజాంకు అప్పగించాడు” అని అతను చెబుతాడు.⁹⁰

1792 మార్చి 18 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు తన రాజ్యాల్లో సగాన్ని వదులుకున్నాడు.⁴ అతను మూడు కోట్ల ముప్పై లక్షల రూపాయలు చెల్లించాడు. భూభాగాన్ని ముగ్గురు మిత్రుల మధ్య సమానంగా పంచారు.⁴

నిజాం వాటా షెడ్యూల్ “తాలూక్ కడప, 61 తాలూకాలు” అని ప్రారంభమవుతుంది.¹² దానిలో బనగానపల్లె, “గుత్తిలో 4 తాలూకాలు”, అంటే “తార్‌పుత్రి”, “తన్నొర్రి”, “వెలనూర్”, “సింగెమ్మల్లి” ఉన్నాయి.¹² అనంతపురం గెజిటీర్ ఈ అనంతపురం భూములను తాడిపత్రి, తాడిమర్రి తాలూకాలుగా గుర్తిస్తుంది.⁶ బళ్లారి జిల్లాలో కొంత భాగం కూడా నిజాంకు వెళ్లింది.⁹¹

గుత్తి, పెనుకొండ, మడకశిర, అనంతపురం టిప్పు దగ్గరే ఉన్నాయి.⁶⁹² ఈ సమయం నుండి టిప్పు నాణేలు శ్రీరంగపట్నం, నగర్, గుత్తిలలో మాత్రమే ముద్రించబడ్డాయని, గుర్రంకొండ టంకశాల ఆగిపోయిందని హెండర్సన్ గుర్తిస్తారు.⁹³ తాడిపత్రి చూడండి.

నిజాం తన కొత్త జిల్లాలను గట్టిగా పట్టుకోలేదు.⁹⁴⁹⁵ 1793లో కర్నూలు కప్పం విషయంలో టిప్పుతో వివాదంలో తనకు మద్దతు ఇవ్వమని అతను కంపెనీని కోరాడు.⁹⁴ 1795లో టిప్పు “కర్నూలు నుండి కప్పం కోరే సాకుతో” గుత్తి వద్ద సైనికులను సమీకరించాడు.⁹⁵ నిజాం తిరుగుబాటు కుమారుడు అలీ జాకు సహాయం చేయడానికి అతను సిద్ధంగా ఉన్నాడు.⁹⁵

1795లో ఖర్దా వద్ద మరాఠాలు నిజాంను ఓడించారు.⁹⁶⁹⁰⁹⁷ ఆ తర్వాత అతను కడప ఆదాయాలను తన ఫ్రెంచి సేనాని రేమండ్‌కు కేటాయించాడు.⁹⁶⁹⁰⁹⁷ గవర్నర్-జనరల్ ఆ ప్రాంతంలోకి సైన్యాన్ని పంపుతానని బెదిరించినప్పుడు మాత్రమే అతను ఆ మంజూరును ఉపసంహరించుకున్నాడు.⁹⁶⁹⁰⁹⁷ ఖర్దా చూడండి.

1799, మైసూరు పంపకం

నాల్గవ మైసూరు యుద్ధం 1799 మే 4న “శ్రీరంగపట్నం పతనంతో, కోటను ధైర్యంగా రక్షిస్తూ పడిపోయిన టిప్పు మరణంతో” ముగిసింది.⁴ 1799 జూన్ 22 నాటి పంపకం ఒప్పందం ఈ ఏర్పాట్లు చేసింది:⁴⁹⁸

పాత హిందూ రాజకుటుంబాన్ని ఒక బాల రాజా కింద చిన్న మైసూరుకు పునరుద్ధరించారు.⁴⁹⁸
తీరంలోని, తన సొంత భూభాగాలకు పక్కనే ఉన్న జిల్లాలను కంపెనీ ఉంచుకుంది.⁴⁹⁸
నిజాం “6,07,332 వరహాల ఆదాయం ఇచ్చే గుర్రంకొండ, గుత్తి జిల్లాలను, హైదరాబాద్‌కు ఆనుకుని ఉన్న ఇతర జిల్లాలను” పొందాడు.⁴⁹⁸

నిజాం వాటా షెడ్యూల్ గుత్తితో ప్రారంభమవుతుంది: “ఫైస్ హుస్సూర్ కుబాల్”, అంటే ఫైజ్ హిసార్ పట్టణం, కోట.⁹⁹ అది పెనుకొండ, మడకశిర (“ముర్రుగ్‌సీరా”), హండే అనంతపురంలను జాబితా చేస్తుంది.⁹⁹ అది “గుర్రంకొండలో, 1792లో అప్పగించని జిల్లాలన్నీ”, రాయదుర్గం, 66,666 వరహాల “కర్నూలు పేష్కష్” (కప్పం) ను జోడిస్తుంది.⁹⁹

గుర్రంకొండ జిల్లాల్లో 70,000 వరహాల విలువైన వ్యక్తిగత జాగీరును నిజాం కమరుద్దీన్‌కు ఇవ్వాలి.¹⁰⁰ పేష్వా తనకు ఇవ్వజూపిన వాటాను తిరస్కరించాడు.¹⁰¹⁹¹ తర్వాత దానిని కంపెనీ, నిజాంల మధ్య పంచారు. నిజాం హరపనహళ్లిని పొందాడు.¹⁰¹⁹¹

ప్రభువుల మార్పు అన్ని చోట్లా శాంతియుతంగా జరగలేదు.⁹² గుత్తిలో మతం మారిన జెరువార్ ఖాన్ అనే బ్రాహ్మణుడు టిప్పు ఖిల్లాదారును (కోటాధిపతి) ఖైదు చేసి, కోటను మరాఠాలకు ఇవ్వజూపాడు.⁹² నిజాం తరఫున దానిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కల్నల్ బౌసర్ వచ్చాడు.⁹² అప్పుడు దండు జెరువార్ ఖాన్‌కు సంకెళ్లు వేసి 1799 ఆగస్టు 3న లొంగిపోయింది.⁹²

అనంతపురంలో పాత పాలెగాడి కుమారుడు శ్రీరంగపట్నం నుండి తప్పించుకున్నాడు.¹⁰² టిప్పు మరణం తర్వాత అతను పట్టణాన్ని తీసుకుని, తర్వాత లొంగిపోయాడు.¹⁰²

దత్త మండలాలు, 1800

కంపెనీ మరాఠాలకు భయపడింది.¹⁰¹ అందువల్ల హైదరాబాద్‌లోని సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని పెంచిన 1800 అక్టోబర్ 12 నాటి ఒప్పందంతో అది నిజాంతో తన మైత్రిని బలపరచుకుంది.¹⁰¹ ఈ సైన్యం ఖర్చు చెల్లించడానికి నిజాం “శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం కింద హిజ్ హైనెస్ పొందిన భూభాగాలన్నింటినీ” కంపెనీకి అప్పగించాడు.¹⁰³ “మైసూరు ఒప్పందం కింద హిజ్ హైనెస్ పొందిన భూభాగాలన్నింటినీ” కూడా అతను అప్పగించాడు.¹⁰³ తుంగభద్రను స్పష్టమైన సరిహద్దుగా చేయడానికి, నది ఉత్తరాన ఉన్న తన జిల్లాలను అతను ఆదోనికి బదులుగా మార్చుకున్నాడు.¹⁰³ ఒప్పందానికి జతచేసిన షెడ్యూల్ మొత్తం 21,09,968 వరహాలు.¹⁰⁴

1905లో అనంతపురం గెజిటీర్ ఇలా రాసింది: “ఈ విధంగా అప్పగించిన జిల్లాలను (అనంతపురం, బళ్లారి, కడప, కర్నూలులో కొంత భాగం) ఇప్పటికీ దత్త మండలాలు అని పిలుస్తారు”.⁶ థామస్ మన్రో “వాటికి మొదటి (అత్యంత ప్రసిద్ధ) ‘ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్’”.⁶

పంపకం ఒప్పందం ద్వారా కప్పం హక్కు ఏదీ బదిలీ కాలేదని కర్నూలు నవాబు వాదించాడు.¹⁰⁵ ఒక లక్ష రూపాయల స్వచ్ఛంద పేష్కష్ (కప్పం) చెల్లించడానికి అతను అంగీకరించాడు.¹⁰⁵ కర్నూలు చూడండి.

పాలన, ఆదాయం, కోటలు

హైదర్ ఆమిల్‌ల ద్వారా పాలించాడు.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ వీరు ఒక నిర్ణీత మొత్తానికి జిల్లా కోసం ఒప్పందం చేసుకున్న శిస్తు నిర్వాహకులు.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ కప్పం చెల్లించేవారిపై అతని డిమాండ్ “బలహీన ప్రభుత్వాల కింద సహించిన, ఆధీనతకు నామమాత్రపు గుర్తింపు కానే కాదు” అని విల్క్స్ చెబుతాడు.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸

ఉదాహరణకు, ఆనెగొంది కప్పాన్ని, దాని సైనిక దళం కాకుండా, 7,000 నుండి 12,000 వరహాలకు పెంచారు.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ ఒక ఆమిల్ రహస్యంగా వసూలు చేసినట్లు తేలినదంతా స్థిర ఆదాయానికి జోడించారు.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ 1776లో దేశమంతా “స్వచ్ఛంద కానుక అనే పేరుతో” బలవంతపు చందా చెల్లించింది.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸

అనంతపురం గెజిటీర్ మన్రో సంఖ్యలను ఉదహరిస్తుంది.¹⁵¹⁰⁹ అవి దత్త మండలాలపై హైదర్ శిస్తును 19,77,776 కంఠీరాయ వరహాలుగా చెబుతాయి.¹⁵¹⁰⁹ “1779 నుండి 1788 వరకు ఆదాయం పెరుగుతూనే ఉంది”. 1788లో శిస్తు 22,77,999 వరహాలకు చేరింది.¹⁵¹⁰⁹ 1788 నుండి 1799 మధ్య వసూళ్లు 19,81,758 నుండి 15,02,608 వరహాలకు పడిపోయాయి.¹⁵¹⁰⁹ 1792లో నిజాంకు అప్పగించిన జిల్లాల్లో ఈ పతనం అత్యధికంగా ఉంది.¹⁵¹⁰⁹

ఆ జిల్లాలు ఏటా ఇరవై లక్షల వరహాలకు కొంచెం ఎక్కువ ఇవ్వగలవని మన్రో లెక్కించారు.¹¹⁰ 1792 షెడ్యూళ్లు వాటికి ఇచ్చిన విలువ కూడా సుమారు అంతే.¹¹⁰

ఈ జిల్లాల్లో ప్రతి ప్రభుత్వానికీ పాలెగాళ్లే పెద్ద సమస్య.³⁵ కడప గెజిటీర్ ఉదహరించిన 1802 నాటి ఒక లేఖలో మన్రో హైదర్ గురించి రాశారు.³⁵ “తన చిన్న సామంతులందరినీ ఎప్పుడైనా లొంగదీసిన, మనకు తెలిసిన ఏకైక భారతీయ సార్వభౌముడు హైదర్ అలీ” అని ఆయన చెప్పారు.³⁵ హైదర్ ఒక్కడే “నిజంగా తన దేశానికి ప్రభువు” అని ఆయన రాశారు.³⁵

పారిపోయిన పాలెగాళ్ల దేశంలో దళాలను ఉంచి హైదర్ వారిని బయటే ఉంచాడు.¹¹¹¹¹²¹¹³ తాను పట్టుకున్నవారిని అతను తన ఆస్థానంలో ఉంచుకున్నాడు, “వారి గ్రామాలపై నిజంగానే నామమాత్రపు అధికారం ఉంచుతూ”.¹¹¹¹¹²¹¹³ కానీ వారు “సాయుధ దళాన్ని పోషించడానికి ఏ మిగులూ వదలనంత భారీ పేష్కష్‌తో భారం మోశారు”.¹¹¹¹¹²¹¹³ చిట్వేలు మట్ల రాజాను 1780లో తీసుకెళ్లారు.¹¹¹¹¹²¹¹³

“టిప్పు బలహీన పాలన పాలెగాళ్లకు అవకాశం ఇచ్చింది, వారు తమ పాత అధికారమంతటికీ తిరిగి వచ్చారు”.¹¹²¹¹³ 1792 తర్వాత నిజాం అధికారులు మిగతాదాన్ని తిరిగి పొందడానికి వారిని అనుమతించారు.¹¹²¹¹³

అనంతపురం ప్రాంతంలో, హైదర్ పెంచిన కప్పం కింద అనంతపురం పాలెగాడు బకాయిల్లో పడ్డాడు.¹⁰²¹¹⁴ అతని కుమారులను హైదర్ సైన్యంలో చేర్చారు.¹⁰²¹¹⁴ టిప్పు కాలంలో అనంతపురంలోని ఆ కుటుంబపు పురుషులను ఉరి తీశారు.¹⁰²¹¹⁴ ఉదిరిపికొండ పాలెగాడిని, అతని సోదరుని కూడా అలాగే ఉరి తీశారు.¹⁰²¹¹⁴

కోటలు ఈ పాలనకు చట్రం.⁴⁴⁴⁶³⁵ హైదర్ బళ్లారిని మళ్లీ కట్టించాడు.⁴⁴ విల్క్స్ గుత్తి బండను “కరువు లేదా ద్రోహం మాత్రమే లొంగదీయగల అంతర్దుర్గం” అని పిలుస్తాడు.⁴⁶ మీర్ సాహెబ్ కాలంలో గుర్రంకొండ ఎత్తైన కడప ప్రాంతాన్ని పట్టుకుంది.³⁵

1791లో ఇంగ్లీషువారు మైసూరులో చూసిన ప్రతి కోటా దాని మరమ్మతు, మెరుగుదలకు “టిప్పు సుల్తాన్ ఇచ్చిన అసాధారణ శ్రద్ధ”ను చూపిందని విల్క్స్ చెబుతాడు.¹¹⁵ అనంతపురం ప్రాంతంలో సారా, కల్లు అమ్మకాన్ని టిప్పు నిషేధించాడు కూడా.¹¹⁶ అతను, హైదర్ పెనుకొండలోని బాబయ్య దర్గా (పుణ్యస్థలం) కు మాన్యాలు ఇచ్చారు.¹¹⁷

నాణేలు

తెలుగు జిల్లాల్లో ముద్రించిన నాణేలకు హెండర్సన్ జాబితా (1921) ముఖ్య ఆధారం.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰ 1763లో బేదనూరును తీసుకున్న తర్వాతే హైదర్ నాణేలు ముద్రించడం ప్రారంభించాడు.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰ అతని నాణేల్లో ఏదీ “అతని పేరులోని మొదటి అక్షరం కంటే ఎక్కువ చూపదు”.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰

గుత్తిలో హైదర్ ఒక బంగారు “కొత్త ముహమ్మద్ షాహీ” వరహాను ముద్రించాడు.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰ అది మురారిరావు మళ్లీ విడుదల చేసిన “అదే టంకశాలలోని అంతకుముందు మొఘల్ వరహాకు కేవలం నకలు”.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰ బళ్లారికి చెందిన రెండు మోటు రాగి పైసలను హెండర్సన్ హైదర్‌వి కావచ్చనే సందేహాస్పద నాణేలుగా కూడా జాబితా చేస్తారు.¹¹⁸¹¹⁹¹²⁰

టిప్పు పన్నెండు టంకశాలల్లో నాణేలు ముద్రించాడు.¹⁶¹²¹ వాటిలో “(3) ఫైజ్ హిసార్ (గుత్తి)”, “(10) జఫరాబాద్ (గుర్రంకొండ)” ఉన్నాయి.¹⁶¹²¹ రాగి పైసలు, అర పైసలు, పావు పైసల గుత్తి వరుస అతని పాలన చివరి సంవత్సరాల వరకు కొనసాగుతుంది.¹⁶¹²¹ దానిలో అనేక తప్పులు ఉన్నాయి. వాటికి కారణం “అచ్చులు తయారు చేసిన తెలుగు లేదా ఇతర దక్షిణ భారత పనివారు” అని హెండర్సన్ చెప్పారు.¹⁶¹²¹ ఆయన జాబితా ఫలకాలు వాటిని చూపిస్తాయి.¹²² ఈ పేజీలోని చిత్రాల గ్యాలరీ చూడండి.

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

గుత్తి పతనం. విల్క్స్ లొంగుబాటును 1776 ఏప్రిల్ ప్రారంభం నాటిదిగా చెబుతాడు. “గుత్తిని 1776 వరకు తీసుకోలేదు” అని గుర్తిస్తాడు.⁴⁸¹²³ అనంతపురం గెజిటీర్, హెండర్సన్ 1775 అని ఇస్తారు.⁵¹²¹ విల్క్స్ కథనంలోని సుమారు మూడు నెలలకు భిన్నంగా హెండర్సన్ తొమ్మిది నెలల ముట్టడి గురించి చెబుతారు.¹²¹⁴⁸
గుర్రంకొండ. హైదర్ 1766లో గుర్రంకొండను పొందాడని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹²⁴ మీర్ సాహెబ్ 1767లో దానిని మరాఠాల నుండి పొంది, 1768లో హైదర్ దగ్గరికి తిరిగి వచ్చాడని విల్క్స్ చెబుతాడు.²⁸²⁹ హైదర్ 1768లో దానిని “కడప నవాబుల నుండి” తీసుకున్నాడని హెండర్సన్ చెబుతారు.⁷³
కడప విజయం. విల్క్స్ సిద్ధవటం వద్ద నవాబు లొంగుబాటును 1779 మే 27 నాటిదిగా చెప్పి, అతని పేరు అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ అని ఇస్తాడు.⁵⁷ గ్రిబుల్, కడప గెజిటీర్ హైదర్ నడకను 1779 తర్వాతి సంవత్సరం, అంటే 1780లో ఉంచుతారు.¹²⁵¹²⁴ గెజిటీర్ నవాబును అబ్దుల్ ఆలం ఖాన్ అని పిలుస్తుంది.¹²⁴ గ్రిబుల్ ముద్రించిన స్థానిక కాలక్రమం సిద్ధవటం పతనాన్ని 1778 నాటిదిగా చెబుతుంది.¹²⁶
హైదర్, కర్నూలు. విల్క్స్ కర్నూలుపై హైదర్ మొదటి వసూలును 1769లో ఉంచుతాడు.³⁹ కర్నూలు మాన్యువల్ దానిని సుమారు 1775లో, Imperial Gazetteer 1755లో ఉంచుతాయి.¹⁴⁴⁰
1792 తర్వాత కర్నూలు కప్పం. 1792 ఒప్పందం కర్నూలు నవాబును టిప్పుపై ఆధారపడటం నుండి విడుదల చేసి, అతని కప్పాన్ని నిజాంకు బదిలీ చేసిందని కిర్క్‌పాట్రిక్ రాశాడు.¹²⁷ 1799 పంపకం ఒప్పందం కర్నూలు పేష్కష్‌ను ఆ సంవత్సరం నిజాం లాభాల్లో జాబితా చేస్తుంది.⁹⁹ 1793లో ఇద్దరు పాలకులు దానిపై వివాదపడినట్లు విల్క్స్ నమోదు చేస్తాడు.⁹⁴
బళ్లారి. బళ్లారి నుండి హైదర్ మొదటిసారి తిప్పికొట్టబడటాన్ని విల్క్స్ 1769లో ఉంచుతాడు.³⁹ బళ్లారి గెజిటీర్ దానిని 1768లో ఉంచుతుంది.¹²⁸
మీర్ సాహెబ్. విల్క్స్ అతనిని హైదర్ బావమరిది అని పిలుస్తాడు.²⁷ కర్నూలు మాన్యువల్ కడప జాగీరు కలిగిన సయ్యద్ అలీ రజాను హైదర్ మామ అని పిలుస్తుంది.⁶⁰
1786లో ఆదోని. టిప్పు “ఆదోనిపై దాడి చేసి చివరికి దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు” అని బళ్లారి గెజిటీర్ తన సంగ్రహంలో చెబుతుంది.⁴³ దండు దానిని వదిలేసిందని, శాంతి సమయంలో దానిని నిజాంకు తిరిగి ఇచ్చారని విల్క్స్, ఆ పట్టణం గురించి గెజిటీర్ కథనం చెబుతాయి.⁸⁰¹²⁹¹³⁰