మొదటి శ్రీరంగరాయలు (విజయనగరం)

మొదటి శ్రీరంగరాయలు విజయనగరపు ఆరవీటి వంశంలో రెండవ రాజు. నేటి అనంతపురం జిల్లాలోని పెనుకొండ నుంచి ఆయన 1572 నుంచి దాదాపు 1585 వరకు పాలించాడు.¹² ఆయన రాజు తిరుమలరాయల కొడుకు; రాజు కాకముందు తెలుగు దేశాన్ని పాలించాడు.³ ఆయన పాలనలోనే గోల్కొండ ఆ తెలుగు ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని తీసుకుంది; బీజాపూర్ పెనుకొండ మీదికే వచ్చింది.⁴⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, తిరుమలరాయలు చూడండి.

తెలుగు దేశపు యువరాజు

శ్రీరంగని రాజప్రతినిధి పాలనకు రాజధాని “తెలుగు దేశపు నడిబొడ్డున” ఉన్న ఉదయగిరి అని హెచ్. హెరాస్ రాశారు.³ “ఉదయగిరిని నివాసంగా చేసుకుని ఆయన కొండవీడు, వినుకొండపురం, ఇతర కోటలను జయించి, పెనుకొండలో పాలించడం మొదలుపెట్టాడు” అని ఆయన తమ్ముడు వేంకటపతి దానపత్రం ఒకటి చెబుతుంది.³ మరికొన్ని దానపత్రాలు కూడా ఇదే చెబుతాయి.³ కొండవీడును గెలిచాక ఆయనను దాని పాలకుడిగా కూడా పేర్కొన్నారు.³

తిరుమలరాయలు శ్రీరంగని యువరాజుగా చేశాడని, ఆయనే రాజ్య వ్యవహారాలన్నీ చూసేవాడని వసుచరిత్రము చెబుతుంది.⁶ ఇది 1571 చివరలో జరిగిందని హెరాస్ భావించారు.⁶ ఉదయగిరి, కొండవీడు చూడండి.

పెనుకొండలో రాజు

1572 ప్రారంభంలో శ్రీరంగడు తండ్రి తర్వాత సింహాసనం ఎక్కాడని హెరాస్ చెబుతారు.¹ ఆయనకు “పెనుకొండ రాజ్యానికి” పట్టాభిషేకం జరిగిందని, ఆ సమయంలో ఆయన చేసిన దానాలతో సజ్జనుల పేదరికం పూర్తిగా తొలగిపోయిందని దానపత్రాలు చెబుతాయి.¹⁷ ఆయన రాణులు తిరుమలదేవి, కృష్ణాంబ.⁷

ఆయన రాజధానిని చంద్రగిరికి మార్చాడని కొందరు రాశారు, కానీ దానికి ఆనాటి ఆధారం ఏదీ హెరాస్‌కు దొరకలేదు.⁷ దాదాపు ప్రతి ఏడాది శాసనాలూ ఆయన “పెనుకొండలో పాలిస్తున్నట్లు” చెబుతాయి.⁷⁸ 1580లో పెనుకొండలోని కేశవస్వామి ఆలయ ప్రతిష్ఠ జరిగింది.²

ఆయన అధికారుల్లో పెమ్మసాని పెద్ద తిమ్మరాజు, మంత్రి తిమ్మయ ఉన్నారు.⁸⁹ రాయసం వేంకటపతి అనే మరో అధికారి తెలుగు కావ్యం లక్ష్మీవిలాసము రాశాడు; ఆస్థానంలో రాయసం (లేఖలు రాసే) ఉద్యోగం వల్లే ఆయనకు ఆ పేరు వచ్చింది.⁹ రాజు ఆయనకు ఒక గ్రామాన్ని, బంగారు నగలను బహుమతిగా ఇచ్చాడు.⁹

పాలన మొదటి ఏళ్లలో రాజు తిరుగుబాటు నాయకులను అణచాల్సి వచ్చింది.⁹ సదాశివుని హత్య తర్వాత మొదలైన అల్లకల్లోలం ఆయన పాలనలోని మొదటి నాలుగేళ్ల వరకు సాగిందని హెరాస్ భావించారు.⁹ ఆయన “ఎనభై నాలుగు కొండ కోటలను” లొంగదీసుకున్నాడని ఆయన దానపత్రాలు చెబుతాయి.⁹

బీజాపూర్‌తో యుద్ధాలు

ఈ పాలనలో బీజాపూర్ పెనుకొండపై మూడుసార్లు దాడి చేసిందని హెరాస్ లెక్కించారు.⁵

• దాదాపు 1575లో అలీ ఆదిల్ షా పెనుకొండ వైపు వచ్చాడు. శ్రీరంగడు గోల్కొండ ఇబ్రాహీం కుతుబ్ షా సాయం కోరాడు; ఇద్దరి సైన్యాలూ కలవడంతో సుల్తాన్ వెనుదిరిగాడు.¹⁰
• బహుశా 1576లో బీజాపూర్ మళ్లీ వచ్చింది. ఒక పెద్ద యుద్ధంలో రాజు బందీగా పట్టుబడ్డాడు; ఆయన సైన్యం చెల్లాచెదురైంది.¹¹
• 1577లో మళ్లీ దాడి జరిగింది. బారామహల్ నాయకుడు జగదేవరాయలు కోటను కాపాడి, ముట్టడిదారులను తరిమికొట్టాడు.¹²¹³

రెండవ యుద్ధం తర్వాత పెనుకొండకు ఉత్తరాన ఉన్న నేల శాశ్వతంగా బీజాపూర్ వశమైంది.¹¹ హండె మలకప్ప నాయుడు అనే నాయకుడు సుల్తాన్ పక్షం చేరాడు.¹¹ రాజు భారీ పరిహారం చెల్లించి త్వరలోనే విడుదలై ఉంటాడని హెరాస్ భావించారు; ఎందుకంటే 1577 నాటి శాసనాలు మళ్లీ ఆయన పెనుకొండలో పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తాయి.¹² జగదేవరాయలకు రాజు ఒక పెద్ద ప్రాంతాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చాడు; దాని రాజధాని చన్నపట్న.¹³

చేజారిన తెలుగు ప్రాంతం

తర్వాత ఇబ్రాహీం కుతుబ్ షా శ్రీరంగనితో పొత్తును తెంచుకున్నాడు.¹³ హండె మలకప్ప నాయుడితో కలిసి అహోబిలం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పట్టుకున్నాడు.¹³ ఆ తర్వాత ఏం జరిగిందో అహోబిలంలోని 1584–85 నాటి శాసనం చెబుతుంది.¹³¹⁴ ఆలయ భూములను తిరిగి గెలవమని మతగురువు వాన్ శఠగోప స్వామి రాజును కోరాడు.¹³ రాజు తన నాయకులు కొండరాజు వేంకటరాజు, కొండరాజు తిరుమలరాజులను పంపాడు.¹⁴ వారు హండె నాయకులను, సుల్తాను ఇతర మిత్రులను ఓడించి, ఆలయాలను పునరుద్ధరించారు.¹⁴

1579 చివరలో గానీ 1580 ప్రారంభంలో గానీ గోల్కొండ సైన్యం ఉదయగిరి ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించింది.¹⁴ కృష్ణ దాటి ఇనకొండ, కచ్చెర్లకోట, కంభం కోటలను పట్టుకుంది; చాలాకాలం ముట్టడి తర్వాత “కంద్బీర్” కోటనూ తీసుకుంది.¹⁴¹⁵ ఆమీనాబాద్‌లోని గోల్కొండ సేనాని శాసనం ఇంకా కొన్ని కోటలు వశమైనట్లు చెబుతుంది: వినుకొండ, బెల్లంకొండ, తంగెడ, కొండవీడు, ఉదయగిరి.¹⁵ లంచాలకు లొంగిన అధికారి 1580లో కొండవీడును అప్పగించాడని హెరాస్ చెబుతారు.¹⁵

ఇలా తెలుగు దేశంలో చాలా భాగం గోల్కొండ సుల్తాను చేతికి వెళ్లిపోయిందని, “విజయనగరానికి శాశ్వతంగా దూరమైందని” హెరాస్ రాశారు.⁴ అయినా దక్షిణ ప్రాంతాల శాసనాలు విజయనగర రాజులనే ప్రభువులుగా పేర్కొంటూ వచ్చాయి.⁴ కుతుబ్‌షాహీలు, ఇబ్రాహీం కుతుబ్ షా చూడండి.

మరణం

శ్రీరంగని చివరి శాసనం 1584–85 నాటిది.² అహోబిలంలోని ఒక శాసనం 1584లో ఆయనను రాజుగా పేర్కొంటుంది; అదే నాయకుడి మరో శాసనం 1585లో ఆయన తమ్ముడు వేంకటపతిని రాజుగా పేర్కొంటుంది.² అందుకే శ్రీరంగడు 1585 మొదటి సగంలో చనిపోయి ఉంటాడని హెరాస్ భావించారు.² ఆయనకు కొడుకులు లేరు, కానీ కనీసం ఒక అల్లుడు ఉన్నాడు.² ఆయన తర్వాత తమ్ముడు వేంకటపతి సింహాసనం ఎక్కాడు.² రెండవ వేంకటపతిరాయలు చూడండి.

ఈ పాలన విజయనగర చరిత్రలోని “అత్యంత దురదృష్టకరమైన కాలాల్లో ఒకటి” అని హెరాస్ తీర్మానించారు.⁵ ఆయన దృష్టిలో తిరిగి దక్కిన నేల కర్నూలు జిల్లాలోని అహోబిలం సీమ ఒక్కటే.⁵

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• పాలనా కాలం. హెరాస్ ప్రకారం ఆయన 1572 ప్రారంభం నుంచి దాదాపు 1585 మొదటి సగం వరకు పాలించాడు.¹² తిరుమల పాలన 1578లో ముగిసిందని చెప్పే సూయెల్ తర్వాతి రచన, శ్రీరంగనికి 1578–1586 ఇస్తుంది.¹⁶¹⁷ తిరుమల తర్వాత 1575లో ఆయన కొడుకు రాజయ్యాడని సూయెల్ (1900) రాశారు; ఆయనను రెండవ రంగరాయలు అన్నారు.¹⁸
• ఆయన రాజధాని. ఆయన రాజధానిని చంద్రగిరికి మార్చాడని తర్వాతి రచయితలు కొందరు చెప్పారు. పాలనలో దాదాపు ప్రతి ఏడాదీ ఆయనను పెనుకొండలోనే చూపించే శాసనాలు హెరాస్‌కు దొరికాయి.⁷⁸

Footnotes

1. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 264 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 277 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. H. Heras, The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, Vol. I (1927), p. 255 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 279 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 260 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 265 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

8. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 266 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 267 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

10. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 269 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 270 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 271 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

14. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

15. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 402, pedigree of the Aravidu dynasty (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 404, notes to the pedigrees (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 218 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩