విజయరాయలు (మూడవ బుక్కరాయలు)

విజయరాయలను వీర విజయుడు అనీ, మూడవ బుక్కరాయలు అనీ కూడా పిలుస్తారు. 1422లో తండ్రి మొదటి దేవరాయలు మరణించిన తర్వాత ఆయన కొద్ది కాలం విజయనగర రాజుగా ఉన్నాడు.¹² కొన్ని నెలలు మాత్రమే పాలించి ఆయన 1423లో మరణించాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.² ఆయన పాలనలో గుర్తుండిపోయింది ఒకే యుద్ధం: కొత్త బహమనీ సుల్తాన్ అహ్మద్ షా తుంగభద్ర ఒడ్డున ఆయనను ఓడించి, ఆయన రాజ్యాన్ని దోచుకున్నాడు.³⁴⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, మొదటి దేవరాయలు చూడండి.

కుటుంబం

సూయెల్ Epigraphia Indica (శాసనాల పత్రిక) నుంచి ఒక వంశవృక్షాన్ని తీసుకున్నారు.⁶ దాని ప్రకారం వీర విజయుడు మొదటి దేవరాయలు, హేమాంబికల కొడుకు; భార్య నారాయణాంబిక ద్వారా రెండవ దేవరాయలకు తండ్రి.⁶ 1410లో విజయుడే ఇచ్చిన ఒక దానపత్రం కూడా తన తల్లి పేరు హేమాంబిక అని చెబుతుంది.⁷

యువరాజు

“భూపతిరాయలు”, “విజయ భూపతి”, “మూడవ బుక్కరాయలు” అనే పేర్లతో ఆయన తండ్రి తరఫున ఈ చోట్ల పాలించినట్లు సూయెల్ శాసనాల జాబితా చూపిస్తుంది:⁸⁷⁹

• 1407లో, 1413లో ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లాలో⁸⁹
• 1410లో ముళబాగిలులో రాజప్రతినిధిగా⁷
• 1410లో చిత్తూరు జిల్లాలోని పుంగనూరు దగ్గర; అక్కడ పలమనేరు సమీపంలో బ్రాహ్మణులకు ఒక గ్రామాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు⁷
• 1414లో చెంగల్పట్టు జిల్లాలో⁹

1411 నాటి మైసూరు శాసనం ఒకటి ఆయన యుద్ధాల్లో గెలవాలని ప్రార్థిస్తుంది.⁷ వీర విజయుడు తండ్రి యుద్ధాల్లో తోడుగా ఉన్నాడని, ఆయన పాలన మొదలైనప్పటినుంచే ఆయన కొడుకు, తర్వాతి రెండవ దేవరాయలు, పాలనలో భాగం పంచుకున్నాడని నీలకంఠ శాస్త్రి రాశారు.¹⁰

సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షాపై పానగల్ దగ్గర సాధించిన విజయాన్ని వూల్స్‌లీ హేగ్ వీర విజయునికే ఇస్తారు.¹¹ హేగ్ కథనంలో వీర విజయుడు తెలంగాణ (అప్పుడు తెలింగాణ) రాజుతో పొత్తు పెట్టుకుని, ముట్టడిలో ఉన్న పట్టణాన్ని కాపాడడానికి బయలుదేరాడు.¹¹ ఇతర రచయితలు ఈ విజయాన్ని ఆయన తండ్రికి ఇస్తారు.¹¹⁰

అహ్మద్ షాతో యుద్ధం

1422 సెప్టెంబరులో ఫిరోజ్ షా చనిపోయాడు. ఆయన తమ్ముడు అహ్మద్ షా బహమనీ సింహాసనం ఎక్కాడు.² అహ్మద్ వెంటనే విజయనగరంపై దాడికి సిద్ధమయ్యాడు.²³ మూడవ బుక్కరాయలు వరంగల్ నుంచి సాయం తెచ్చుకున్నాడని, రెండు సైన్యాలూ తుంగభద్ర ఒడ్డున విడిది చేశాయని ఫెరిష్తా కథనాన్ని సూయెల్ తర్వాతి రచనలో సంగ్రహించారు.² హిందూ సైన్యం చాలా పెద్దదని, అందులో దాదాపు పది లక్షల మంది కాల్బలం, తుపాకీదారులు ఉన్నారని హేగ్ అంటారు.³

నలభై రోజులపాటు అహ్మద్ ఉత్తర ఒడ్డున ఎదురుచూశాడు.³ తర్వాత ఒక బహమనీ దళం రాత్రివేళ హిందూ శిబిరానికి ఎగువన నది దాటింది.³ వరంగల్ సైన్యం తమ మిత్రులను వదిలి వెనక్కి వెళ్లిపోయింది.² రాజు తన సైన్యానికి వెనుక ఉన్న ఒక చెరకు తోటలో నిద్రపోతున్నాడు.³¹² బహమనీ గుర్రపు సైనికులు లోపలికి దూసుకురాగానే ఆయన చెరకు చేనులో దాక్కున్నాడు.³¹²

సైనికులు ఆయనను కనిపెట్టారు.⁴¹² ఎవరో కూలివాడని అనుకుని, చెరకు మోపు ఎత్తించి తమ ముందు పరుగెత్తించారు.⁴¹² శిబిరమంతా అలజడి వ్యాపించగానే, వారు దోపిడీ కోసం ఆయనను వదిలి వెళ్లిపోయారు.⁴¹² ఆయన తప్పించుకుని తన సర్దారులను చేరాడు.⁴¹² కానీ దీన్ని అపశకునంగా భావించి విజయనగరానికి పారిపోయాడు.⁴¹²

ఆ తర్వాత అహ్మద్ ఊళ్లను దోచుకున్నాడు.⁴² ఈ యుద్ధాల్లో ఏ సైన్యమూ ఇంత క్రూరంగా ప్రవర్తించలేదని హేగ్ రాశారు.⁴ చంపినవారి సంఖ్య 20,000 చేరిన ప్రతిసారీ సుల్తాన్ మూడు రోజులు ఆగి విందులు చేసుకున్నాడు.⁴² 1423 మార్చిలో వేటకు వెళ్లిన అహ్మద్‌ను పెద్ద హిందూ అశ్వదళం చుట్టుముట్టింది; ఆయన తృటిలో ప్రాణాలతో బయటపడ్డాడు.⁴⁵

చివరికి అహ్మద్ విజయనగరాన్ని ముట్టడించాడు.⁵² రాజు శాంతి కోరక తప్పలేదు.⁵² చాలా ఏళ్ల బకాయి కప్పాన్ని ఆయన చెల్లించాడు.⁵ ఆ ధనాన్ని రాజు దగ్గరున్న శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులపై సుల్తాను శిబిరానికి తీసుకెళ్లారని, రాజు కొడుకు దేవరాయలు దానికి తోడుగా వెళ్లాడని హేగ్ చెబుతారు.⁵ బహమనీ సైన్యం తాను పట్టుకున్న అనేక మంది బందీలను తనతోనే ఉంచుకుంది.⁵ మొదటి అహ్మద్ షా, బహమనీలు చూడండి.

మరణం

మూడవ బుక్కరాయలు 1423లో మరణించినట్లు కనిపిస్తుందని, ఆయన తర్వాత కొడుకు రెండవ దేవరాయలు రాజయ్యాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.² రెండవ దేవరాయలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• ఎంత కాలం పాలించాడు. ఆయనను “విసరావు” అని పిలిచే నూనిజ్ ఆయనకు ఆరేళ్ల పాలన ఇస్తాడు; ఆ కాలంలో ఆయన “చెప్పుకోదగ్గది ఏదీ చేయలేదు” అంటాడు.¹³ సూయెల్ (1900)కు ఆయన శాసనాలు 1413–14 నుంచి 1416–17 వరకు దొరికాయి; ఆయన కొడుకు 1419లో పాలన మొదలుపెట్టాడని సూయెల్ భావించారు.¹⁴ సూయెల్ తర్వాతి రచన (1932) ఆయనకు 1422–23లో కొన్ని నెలలు మాత్రమే ఇస్తుంది.² ఆయన తమ్ముడు రామచంద్రుడు కొన్ని నెలలు పాలించిన తర్వాత, విజయుడు 1422–26లో సుమారు ఐదేళ్లు పాలించాడని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.¹⁰
• ఆ యుద్ధం ఎవరిది. అహ్మద్ షా యుద్ధం, చెరకు తోట కథ వీర విజయునివని హేగ్, సూయెల్ తర్వాతి రచన, నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.³²¹⁰ సూయెల్ (1900) దాన్ని రెండవ దేవరాయల కథగా చెప్పారు.¹⁵¹² ఫెరిష్తా ఆ రాజును “దేవల్ రాయ్”, అంటే దేవరాయలు, అని పిలిచాడని 1932లో సూయెల్ గుర్తించారు. అది పొరపాటని, ఆ రాజు దాదాపు కచ్చితంగా మూడవ బుక్కరాయలేనని, అయినా ఆయన కొడుకు కూడా కావచ్చని సూయెల్ భావించారు.²

Footnotes

1. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 214 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

3. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 396 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 397 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

5. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 398 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

6. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 24, pedigree after Epigraphia Indica III (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 210 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

8. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 209 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 211 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 269 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Wolseley Haig, “The Kingdom of the Deccan”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 394 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 67, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

13. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 302 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 66 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩