ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మళఖేడ్ (మాన్యఖేట)

కర్ణాటకలోని కలబురగి (గుల్బర్గా) జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పూర్వం ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉండేది. 9వ శతాబ్దం నుంచి 973 వరకు రాష్ట్రకూట రాజుల రాజధాని అయిన ప్రాచీన మాన్యఖేట ఇదే. వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు మూడవ గోవిందుడి కోసం దాని బయటి గోడను కట్టించాడని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు. తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు దాన్ని తగలబెట్టినట్లు చెప్పుకున్నాడు.

శాసనాలలోని మాన్యఖేట అయిన మళఖేడ్ రాష్ట్రకూటుల రాజధాని. Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) హైదరాబాద్ సంపుటి (1909) దీన్ని గుల్బర్గా జిల్లాలో ఉంచుతుంది.1 జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) దీన్ని షోలాపూర్‌కు సుమారు తొంభై మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఉన్నట్లు వర్ణించారు.2 దాని స్థానం “తూర్పు నుంచి”, అంటే వేంగి నుంచి, “వచ్చే దాడులను ఎదిరించే దృష్టితో” దాన్ని ముఖ్యమైనదిగా చేసిందని ఆయన ఎత్తి చూపారు.2 9వ, 10వ శతాబ్దాల అరబ్బు రచయితలు రాష్ట్రకూట రాజధానిని మాన్కిర్ అని పిలిచారు.3

స్థాపన

వేంగి ప్రభువు, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్యుడు మూడవ గోవిందుడి (రాష్ట్రకూట) కోసం ఒక నగరం చుట్టూ బయటి గోడను కట్టేలా చేశారని 808 నాటి రాధన్‌పూర్ రేకులు చెబుతాయి.24 ఈ నగరం మళఖేడ్ అని ఫ్లీట్ నమ్మారు.24

మొదటి అమోఘవర్షుడు మాన్యఖేట నగరాన్ని తయారు చేశాడని 940 నాటి దేవ్లీ దానపత్రం, 972 నాటి కర్డా దానపత్రం చెబుతాయి.24 అమోఘవర్షుడు దాని కోట కట్టడాలను పూర్తి చేసి, దాన్ని వంశానికి రాజధానిగా చేశాడని దీనికి అర్థం అని ఫ్లీట్ భావించారు.24

రాధన్‌పూర్ శ్లోకం ఆ ప్రాకారాన్ని మళఖేడ్‌కు సుమారు ఎనభై ఐదు లేదా తొంభై మైళ్లు దక్షిణాన, తుంగభద్ర దగ్గర ఉంచుతుందని 1901లో ఫ్లీట్ గుర్తించారు.5 కానీ ఆయన ఇప్పటికీ మళఖేడ్‌నే ఎక్కువ అవకాశం ఉన్న చోటుగా భావించారు.5 మూడవ గోవిందుని రాధన్‌పూర్ శాసనం పేజీ చూడండి.

దహనం, దోపిడీ

తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) రెండవ కృష్ణుడిని (రాష్ట్రకూట) భయపెట్టి, “ఆయన నగరాన్ని పూర్తిగా తగలబెట్టినట్లు” చెప్పుకున్నాడు.6 930 నాటి కాంబే రేకులలో రాష్ట్రకూటులు దీన్ని ఒప్పుకున్నట్లు డి. ఆర్. భండార్కర్ (D. R. Bhandarkar) కనుగొన్నారు.7 రెండవ కృష్ణుడి పాలనలో ఆయన శత్రువులు “ఖేటక”ను వదిలి వెళ్లారని అవి చెబుతాయి. భండార్కర్ దాన్ని మాన్యఖేటగా అర్థం చేసుకున్నారు.7

నాల్గవ గోవిందుడు, మూడవ కృష్ణుడు, రెండవ కక్కుడు వంటి తర్వాతి రాజులు తమ దానపత్రాలలో మాన్యఖేటను రాజధానిగా చేసుకుని ఉన్నట్లు వర్ణించబడ్డారు.8910 ఖొట్టిగుడి తెలిసిన ఏకైక తేదీ 971.11 ఆయన పాలనలో మాళ్వాకు చెందిన పరమార రాజు సీయక-హర్షుడు గానీ, ఆయన వారసుడు ముంజుడు గానీ నగరాన్ని దోచుకున్నారు.11

973లో కళ్యాణి చాళుక్యులు రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టారు.12 మొదటి సోమేశ్వరుడు కళ్యాణిని తమ రాజధానిగా చేయక ముందు, వారు మొదట మళఖేడ్ నుంచి పాలించి ఉండవచ్చని ఫ్లీట్ భావించారు.12

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 396 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 388 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 403 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. J. F. Fleet, “Three Western Ganga Records in the Mysore Government Museum at Bangalore”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 64, note 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 412 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. D. R. Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV; Saka-Samvat 852”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 416 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 419 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 423 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 422 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 427 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుండి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుండి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుడు కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

వ్యక్తులు

మూడవ గోవిందుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

ధ్రువుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 793–814). ఆయన కాలంలో వంశ అధికారం వింధ్య పర్వతాల నుంచి తుంగభద్ర వరకు విస్తరించింది. వేంగి ప్రభువు, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్యుడు ఆయన ఆదేశంపై వచ్చి, సేవకుడిలా ఆయన కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని 808 నాటి ఆయన రాధన్‌పూర్ ఫలకాలు చెబుతాయి. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టులో ఉన్న తేదీ లేని ఒక శాసనం ఆయనను ఒక చాళుక్య రాకుమారుని మిత్రుడిగా పేర్కొంటుంది. మూడవ గోవిందుడు కావచ్చిన ప్రభూతవర్ష అనే రాజు క్షేమం కోసం ఆలంపూర్‌లో ఒక సూర్య మందిరం కట్టారు.

మొదటి అమోఘవర్షుడు

సుమారు క్రీ.శ. 814–878

మూడవ గోవిందుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (814–దాదాపు 878). ఆయన అరవై సంవత్సరాలకు పైగా పాలించాడు. మాన్యఖేట (మళఖేడ్)ను వంశానికి రాజధానిగా చేశాడు. వేంగి రాజు తనకు నమస్కరించాడని, వింగవల్లి దగ్గర తూర్పు చాళుక్యులపై విజయం సాధించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు కన్నడ శాసనాలు తెలంగాణలోని మెదక్, వరంగల్ జిల్లాలలో దొరికాయి.

రెండవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 878–914

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 878–914), మొదటి అమోఘవర్షుని కొడుకు. తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) ఆయనను భయపెట్టి ఆయన నగరాన్ని తగలబెట్టానని చెప్పుకున్నాడు. ఒకసారి ఆయన శత్రువులు ఆయన రాజధానిని వదిలేశారని ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం ఒప్పుకుంటుంది. మొదటి చాళుక్య భీముడు వేంగిని తిరిగి గెలుచుకునే వరకు ఆయన సైన్యం దానిని ఆక్రమించిందని తర్వాతి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు తమ వంతుగా ఒప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు 907 నాటి కన్నడ శాసనం ఒకటి తెలంగాణలోని వెల్మజాలలో దొరికింది.

మూడవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 939–966

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 939–966), ఆ వంశంలో అత్యంత శక్తిమంతుడు. ఆయన చోళుల నుంచి కంచి, తంజావూరులను తీసుకున్నాడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన వైదుంబ నాయకుల ద్వారా కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని నిలుపుకున్నాడు. అనంతపురం నొళంబ నాయకులు ఆయన కింద సేవ చేశారు. వేంగి నుంచి రెండవ అమ్మరాజును వెళ్లగొట్టడానికి తూర్పు చాళుక్య హక్కుదారు బాడప ఆయన సాయం కోరాడు. ఆయన పాలన కాలపు లేదా ఆయన సామంతుల శాసనాలు తెలంగాణలోని చెన్నూరు, మల్లికార్జునపల్లి, మీనాంబరం, ఐనవోలులలో దొరికాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 388, 396, 403, 412, 416, 419, 422–423, 427. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts. [Public domain]
  2. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VI (1900–01) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1901, pp. 64. J. F. Fleet, note on Vengi and Manyakheta. [Public domain]
  3. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VII (1902–03), with Kielhorn's List of Inscriptions of Southern India (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the ASI 1981 facsimile reprint), 1903, pp. 29. D. R. Bhandarkar, Cambay plates of Govinda IV. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 10. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: