తెలుగు చరిత్రTelugu History

రోడ్లు, బస్సులు, రేవులు, 1850–1967

రైలుకు ముందు, తర్వాత తెలుగు నేలలో మనుషులు, సరుకులు ఎలా ప్రయాణించారో ఈ పేజీ చెబుతుంది. మద్రాసు జిల్లాలు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం రెండింటినీ పక్కపక్కనే చూపుతుంది. ట్రంక్ రోడ్లు, కరువు సహాయంగా వేసిన రోడ్లు, ఎడ్లబండ్లు, కాలువ పడవలు, 1932 నాటి నిజాం ప్రభుత్వ బస్సు సర్వీసు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రోడ్డు రవాణా సంస్థ, మచిలీపట్నం, కాకినాడ రేవుల క్షీణత, 1933లో తెరిచిన విశాఖపట్నం హార్బరు, విశాఖ ఓడల కర్మాగారం, హైదరాబాద్ నుంచి మొదటి విమాన సర్వీసు ఇందులో ఉన్నాయి.

రైలు రాకముందు తెలుగు నేలలో సరుకులు ఎడ్లబండ్లపై, బరువు మోసే జంతువులపై, నాటు పడవల్లో, తెరచాప ఓడల్లో ప్రయాణించేవి.123 1850ల నుంచి ప్రభుత్వాలు రోడ్లు వేశాయి. 1930లలో వాటిపై మోటారు బస్సులు తిరగడం మొదలైంది.45 తీరంలో రైలు పాత రేవుల వ్యాపారాన్ని లాగేసుకుంది. 1933లో విశాఖపట్నంలో కొత్త హార్బరు తెరిచే వరకు ఇదే పరిస్థితి.637 రైల్వేల కథ తెలుగు నేలలో రైల్వేలు పేజీలో, పాత రేవుల కథ వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ పేజీలో ఉంది.

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ మద్రాసు (1908), హైదరాబాద్ (1909) Imperial Gazetteer సంపుటాలు, జిల్లా గెజిటీర్లు, 1931, 1951 జనాభా లెక్కల నివేదికలు, 1947 నాటి హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ సంచిక వాడుతుంది.189105 1950లు, 1960ల కోసం తెలుగు వార్షిక గ్రంథం ప్రపంచ దర్శిని (1955), 1967 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్ గణాంక సంక్షిప్తి వాడాము. వాటిని ఆధారాలుగా మాత్రమే పేర్కొన్నాము, వాక్యాలు ఉదహరించలేదు.1112

రోడ్లు, రోడ్డు సెస్సు

మద్రాసు జిల్లాల్లో రోడ్లకు భూమిపై వేసిన సెస్సు (స్థానిక పన్ను) నుంచి డబ్బు వచ్చేది.4 1853లో దక్షిణ ఆర్కాటు కలెక్టర్ ఎడ్వర్డ్ మాల్ట్‌బీ రోడ్ల కోసం ప్రతి కాణి భూమిపై ఒక అణా సెస్సు వేయాలని సూచించారు.4 1854 నుంచి దాన్ని కొన్ని జిల్లాల్లో అమలు చేశారు.4 1866 నాటి మద్రాసు రోడ్డు సెస్సు చట్టం దాన్ని భూమి శిస్తులో ప్రతి రూపాయికి ఆరు పైసలకు పెంచింది.13

దీనికి ముందు రోడ్లు చాలా తక్కువ. నెల్లూరు గుండా వెళ్లే పెద్ద ఉత్తర రోడ్డు తప్ప కడప (Cuddapah), నెల్లూరు జిల్లాల్లో పెద్దగా ఏమీ జరగలేదని 1854లో ఒక ఇంజనీరు నివేదించారు.9 తర్వాత రోడ్ల బాధ్యతను జిల్లా బోర్డులు తీసుకున్నాయి.1 1903 నాటికి అవి ప్రెసిడెన్సీలో 22,200 మైళ్ల రోడ్లను నిర్వహించాయి.1 మద్రాసు నుంచి కలకత్తా వరకు వెళ్లే ఉత్తర ట్రంక్ రోడ్డే ప్రధాన దారి.1

కరువుల్లో వేసిన రోడ్లు

ఆకలితో ఉన్నవాళ్లకు పని ఇవ్వడానికి చాలా రోడ్లు వేశారు. కడప జిల్లాలో కొన్ని రోడ్లు 1876–78 పెద్ద కరువు సమయంలోనే పూర్తయ్యాయి.14 ప్రొద్దుటూరు నుంచి జమ్మలమడుగు రోడ్డు వంటివి 1897 కరువు సహాయ పనుల నుంచి వచ్చాయి.14 1879–80 నుంచి జిల్లాలోని రోడ్లన్నిటినీ లోకల్ ఫండ్ బోర్డులు చూసుకున్నాయి.14

బండ్లు, పడవలు, మొదటి మోటార్లు

మద్రాసు జిల్లాల ఎడ్లబండ్లు బాగా తయారైనవి.15 వాటికి ఐదు అడుగుల ఎత్తైన ఆకుల చక్రాలు, ఇనుప పట్టాలు ఉండేవి.15 రద్దీ దారుల్లో ప్రయాణికుల కోసం గుర్రాలు లాగే తేలికైన, కప్పు ఉన్న రెండు చక్రాల జట్కా బండ్లు ఉండేవి.15 విశాఖపట్నం జిల్లా కొండల్లో ప్రజలు సరుగుడు వాడేవారు.2 అది రెండు వెదుళ్లతో చేసి పశువులు లాగే జారుడు బండి.2

డెల్టాల వ్యాపారంలో చాలా భాగం నీటిపై జరిగేది. 1908లో గోదావరి డెల్టా కాలువల పొడవు 493 మైళ్లు, కృష్ణా డెల్టా కాలువలది 307 మైళ్లు.15 అవి బకింగ్‌హామ్ కాలువతో కలిసి ఉండటంతో పడవలు మద్రాసు వరకు వెళ్లగలిగేవి.15 గోదావరి కాలువలపై నాలుగు, కృష్ణా కాలువలపై మూడు ప్రభుత్వ స్టీమర్లు తిరిగేవి.15

మొదట్లో రైలు రోడ్ల రద్దీని తగ్గించింది. 1899లో తూర్పు తీర రైల్వే తెరిచిన తర్వాత మద్రాసు–కలకత్తా ట్రంక్ రోడ్డు ప్రాముఖ్యం తగ్గిందని నెల్లూరు గెజిటీర్ చెబుతుంది.16 మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మోటారు వాహనాల వల్ల ఆ రోడ్డుకు మళ్లీ ప్రాముఖ్యం వచ్చింది.16 రైళ్లు వ్యాపార దారులనే మార్చేయడంతో 1908 నాటికి కొన్ని పాత దారులు దాదాపు ఖాళీ అయ్యాయి.15

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో రోడ్లు

హైదరాబాద్‌లో 1868కి ముందే రాజధాని నుంచి షోలాపూర్, గుల్బర్గా, కర్నూలు, మచిలీపట్నం (Masulipatam), హనుమకొండ, నాగ్‌పూర్‌లకు ట్రంక్ రోడ్లు ఉండేవి.8 వాటిలో కొన్నిటిని సైన్యాన్ని తరలించడానికి బ్రిటిష్ సైన్యం వేసింది.8 సుమారు 1867లో వాటిని రాష్ట్రానికి అప్పగించారు.8 నగరం దగ్గరి రోడ్లు తప్ప, బ్రిటిష్ ఇండియాలోని మొదటి తరగతి రోడ్డంత మంచి రోడ్డు రాష్ట్రంలో ఒక్కటీ లేదని 1909 నాటి Imperial Gazetteer చెబుతుంది.8

1920లలో రాష్ట్రం చాలా రోడ్లు వేసింది. దాని రోడ్ల పొడవు 1920–21లో 2,481 మైళ్ల నుంచి 1930–31 నాటికి 3,938 మైళ్లకు పెరిగింది.10 కంకర వేసిన రోడ్ల వల్ల మోటారు సర్వీసులు వచ్చాయని, గ్రామస్తులు వాటికి అలవాటు పడుతున్నారని 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక గుర్తించింది.10

నిజాం బస్సులు

1932లో నిజామ్స్ స్టేట్ రైల్వే తన రైళ్లకు అనుసంధానంగా బస్సులు నడపడం మొదలుపెట్టింది.5 అది 280 మైళ్ల మార్గాల్లో 27 బస్సులతో మొదలైంది.5 1947 నాటికి అది 651 మోటారు వాహనాలను 4,000 మైళ్లకు పైగా నడిపింది.5 రాష్ట్రంలోని బస్సు సర్వీసులన్నీ దాదాపు దాని రోడ్డు రవాణా శాఖే నడిపిందని 1951 జనాభా లెక్కల నివేదిక చెబుతుంది.17

1948 తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం రోడ్డు రవాణాను జాతీయం చేయాలని (ప్రభుత్వం చేతుల్లోకి తీసుకోవాలని) అనుకుంది.18 1950 నివేదిక కాలంలో ఆ శాఖ 4,944.9 మైళ్ల రోడ్లపై బస్సులు నడిపింది. ప్రైవేటు యజమానులు 4,153.5 మైళ్లపై నడిపారు.18

ఆంధ్రలో బస్సులు

తెలుగు వార్షిక గ్రంథం ప్రపంచ దర్శిని (1955) ప్రకారం, 1954 మార్చి నాటికి ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో 14,039 మైళ్ల రోడ్లు ఉండేవి.11 647 మార్గాల్లో 1,846 ప్రయాణికుల బస్సులు తిరిగేవి.11 1966–67 నాటికి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ సగటున 1,654 బస్సులను నడిపింది.12 ఆ ఏడాది దాని బస్సుల్లో 28 కోట్ల మందికి పైగా ప్రయాణించారు.12

పాత రేవుల క్షీణత

ఒకప్పుడు మచిలీపట్నం తీరంలో ప్రధాన రేవు. 1903లో మద్రాసు గవర్నర్ పర్యటన గురించిన అధికారిక వృత్తాంతం అది ఎందుకు క్షీణించిందో కారణాలను పేర్కొంది.6 చేతివృత్తులు దెబ్బతినడం, రేవులో ఇసుక మేట వేయడం, 1864 తుపాను, సైనిక శిబిరాన్ని తరలించడం, చాలా కాలం రైలు మార్గం రాకపోవడం అవి.6

కొంతకాలం కాకినాడ (అప్పటి కోకనాడ) ఆ స్థానాన్ని తీసుకుంది.3 1908లో మద్రాసుకు ఉత్తరాన అదే ప్రధాన రేవు. కానీ రైలు రావడం, అఖాతంలో ఇసుక మేట వేయడంతో అది క్షీణించింది.3 ఓడలు నాలుగున్నర మైళ్ల దూరంలో సముద్రంలోనే లంగరు వేసేవి.3 పత్తి, నూనె గింజలు, బియ్యం, పొగాకు దాని ప్రధాన ఎగుమతులు.3 1903లో అక్కడి నుంచి 23,400 మంది ప్రయాణికులు ఓడ ఎక్కారు, అందరూ బర్మాకే.3

1950లలో కూడా చిన్న రేవుల్లో కాకినాడదే మొదటి స్థానం.7 దాన్ని పెద్ద రేవుగా చేయాలా అని కేంద్ర ప్రభుత్వ కమిటీ ఒకటి పరిశీలించింది.7 విశాఖపట్నం 80 మైళ్ల దూరంలోనే ఉండటంతో వద్దని సలహా ఇచ్చింది.7 ప్రభుత్వం ఆ సలహాను ఒప్పుకుంది.7

విశాఖపట్నం హార్బరు

విశాఖపట్నంలో ఉప్పుటేరు (తీరం వెనక ఉండే మడుగు) ముఖద్వారం దగ్గర ఇసుక దిబ్బ మళ్లీ మళ్లీ ఏర్పడేది.19 1899లో ప్రజా పనుల శాఖకు చెందిన ఎ. టి. మెకంజీ ఈ సమస్యను అధ్యయనం చేశారు.19 దిబ్బ ఏర్పడకుండా డాల్ఫిన్స్ నోస్ కొండ నుంచి సముద్రంలోకి ఒక గోడ కట్టాలని ఆయన సూచించారు.19 దానికి సుమారు 30 లక్షలు అవుతుందని అంచనా వేశారు.19 రాయ్‌పూర్‌కు రైలు మార్గం వస్తుండటంతో ఈ ప్రణాళిక ఆచరణలోకి వచ్చే అవకాశం కనిపించింది.19

ప్రపంచ దర్శిని ప్రకారం, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రోజుల నుంచే హార్బరు ప్రణాళిక ఉంది.7 కానీ 1925 వరకు అసలు పని మొదలుకాలేదు.7 1933లో హార్బరు ఓడలకు తెరుచుకుంది.7 హార్బరు నిర్మాణం వల్ల పట్టణం పెరిగిందని 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక అప్పటికే గమనించింది.20 1950లలో ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో అదొక్కటే పెద్ద రేవు. దాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారి నడిపేవారు.117

ఓడల కర్మాగారం

విశాఖపట్నంలో ఓడల కర్మాగారం (షిప్‌యార్డ్) కూడా ఉండేది. 1952 మార్చిలో భారత ప్రభుత్వం దాన్ని సింధియా స్టీమ్ నావిగేషన్ కంపెనీ నుంచి కొన్నది.21 మూడింట రెండు వంతుల వాటా ప్రభుత్వానిదే అయిన హిందుస్తాన్ షిప్‌యార్డ్ లిమిటెడ్ అనే కొత్త సంస్థకు దాన్ని అప్పగించారు.21 1958 నాటికి అక్కడ 19 సముద్ర ఓడలు తయారయ్యాయి. ఏటా నాలుగు ఓడలు కట్టే సామర్థ్యం దానికి ఉండేది.21

ఆకాశ మార్గం

ఆకాశ ప్రయాణంలో కూడా హైదరాబాద్ ముందుంది. 1938లో నిజామ్స్ స్టేట్ రైల్వే ఒక విమాన విభాగాన్ని పెట్టింది. కొంతకాలం అది హైదరాబాద్ నుంచి బెంగళూరు, మద్రాసులకు వారానికి రెండుసార్లు విమానం నడిపింది.522 రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత దక్కన్ ఎయిర్‌వేస్ అనే సంస్థ ఏర్పడింది. అందులో రైల్వే ఒక పెద్ద వాటాదారు.22 1947 నాటికి అది హైదరాబాద్ నుంచి మద్రాసు, బెంగళూరు, బొంబాయి, ఢిల్లీలకు విమానాలు నడిపింది.22

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 144 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 294 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Hyderabad-Deccan (souvenir of H.E.H. the Nizam’s Government for the Asian Regional Labour Conference, 1947), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. The Thirteenth and Fourteenth Tours of His Excellency Lord Ampthill (1904), p. 1176, account of the visit to Masulipatam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (1955), p. 513 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954–55, in Telugu) (1955), p. 512 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1966 and 1967 (1967), p. 146, table 11.3 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; figures only. ↩ ↩2 ↩3

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 109 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 78 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  16. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  17. Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), p. 259 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  18. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 79 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  19. Francis, Vizagapatam (1907), p. 328 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  20. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. India 1958: A Reference Annual (1958), p. 330 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  22. Hyderabad-Deccan (1947), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (14)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 77–78, 108–109, 294. [Public domain]
  2. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 118–119. [Public domain]
  3. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1942, pp. 178. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  4. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 144, 328. [Public domain]
  5. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 45. [Public domain]
  6. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 29. [Public domain]
  7. H.E.H. the Nizam's Government, Hyderabad-Deccan (souvenir for the Asian Regional Labour Conference) (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1947, pp. 100–101. Public domain in India (government souvenir of 1947); paraphrased. [Public domain in India]
  8. C. K. Murthy, Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A - Report (opens in a new tab), Government Press, Hyderabad-Dn., 1953, pp. 259. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  9. Government of Hyderabad, Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 - March 1950 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1950, pp. 79. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  10. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954-55) (in Telugu) (opens in a new tab), 1955, pp. 512–513. Cite-only; paraphrased. [Cite only]
  11. Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1966 and 1967 (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1967, pp. 146. Cite-only; figures only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  12. The thirteen and fourteenth tours of His Exellency Lord Ampthill, to the Anamalai hills (10th to 23rd October 1903) and to the Nellore, Kistna and Godavari Districts (25th November to 9th December 1903) (opens in a new tab), 1904, pp. 1176. [Public domain]
  13. M. W. M. Yeatts, Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1932, pp. 62. [Public domain]
  14. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1958: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, Delhi, 1958, pp. 330. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: