తెలుగు చరిత్రTelugu History

ముద్రణ, తెలుగు పుస్తకాలు, 1806–1961

తెలుగు తాటాకు నుంచి అచ్చులోకి ఎలా వచ్చిందో ఈ పేజీ చెబుతుంది: బెంగాల్‌లోని సెరాంపూర్ మిషన్‌లో తొలి తెలుగు అచ్చులు, మద్రాసు, బళ్లారి, విశాఖపట్నంలోని మిషన్, ప్రభుత్వ ముద్రణాలయాలు, సి. పి. బ్రౌన్ అచ్చువేసిన గ్రంథాలు, ఆ తర్వాత వచ్చిన భారతీయ ముద్రాపకులు, ప్రచురణకర్తలు (మద్రాసులోని వావిళ్ల ముద్రణాలయంతో సహా), ఇరవయ్యో శతాబ్దం తొలినాళ్ల ప్రచురణ సంస్థలు. 1872–73లో 85 నుంచి 1960–61లో 642 వరకు తెలుగు పుస్తకాల సంఖ్య పెరిగిన తీరును ప్రభుత్వ పుస్తక రిజిస్టర్లు చూపుతాయి.

తెలుగులో ముద్రణ సుమారు 1806లో మొదలైంది.1 మొదట్లో ఆ పని ఎక్కువగా క్రైస్తవ మిషన్లే చేశాయి.1 ఆ శతాబ్దం చివరికల్లా మద్రాసులో, తెలుగు పట్టణాల్లో భారతీయ ముద్రాపకులు ఏటా వందల తెలుగు పుస్తకాలు అచ్చువేస్తున్నారు.12 అచ్చుయంత్రం పోషణాధికారాన్ని రాజు, జమీందారుల నుంచి చదివే ప్రజలకు మార్చిందని 1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు రాశారు.3

ఆధారాల గురించి. తెలుగు ముద్రణ తొలినాటి చరిత్ర ముఖ్యంగా మాన్యువల్ ఆఫ్ ది అడ్మినిస్ట్రేషన్ ఆఫ్ ది మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ (1885), సెరాంపూర్ మిషన్ ప్రచురణలపై జి. ఎ. గ్రియర్సన్ ఇచ్చిన జాబితా (1903), బ్రిటిష్ మ్యూజియం తెలుగు పుస్తకాల జాబితా (1912) నుంచి వస్తుంది.145 పుస్తకాల సంఖ్యలు మద్రాసు విద్యా నివేదికల్లో అచ్చయిన ప్రభుత్వ పుస్తక రిజిస్టర్ల నుంచి వస్తాయి.67 తెలుగు వార్తాపత్రికల కోసం తెలుగు వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు చూడండి. గ్రంథాలయాల కోసం గ్రంథాలయోద్యమం, బడుల కోసం బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, 1800–1956 చూడండి.

తొలి తెలుగు అచ్చు, 1806–1830

తెలుగు ముద్రణ సుమారు 1806లో మొదలైనా, 1830 వరకు పెద్దగా పని జరగలేదని 1885 నాటి మాన్యువల్ చెబుతుంది.1 లూకా సువార్త 1810లో అచ్చయింది.1 ఎనిమిదేళ్ల తర్వాత సెరాంపూర్ మిషనరీలు తమ తెలుగు కొత్త నిబంధనను అచ్చువేశారు.1 సెరాంపూర్ విలియం కేరీ మిషన్.4 ఆయన 1793లో భారతదేశానికి వచ్చారు.4 1801 నుంచి 1832 మధ్య దాని ముద్రణాలయం నలభై భాషల్లో పుస్తకాలు అచ్చువేసింది, వాటిలో చాలా భాషలకు కొత్త అచ్చులు తయారుచేసింది.4

ఈ పనిపై మిషన్ ఏటా ఇచ్చిన నివేదికలను గ్రియర్సన్ సంగ్రహించారు. 1809లో అచ్చయిన సారాంశం ద్వారా తెలిసిన దాని మొదటి నివేదిక, తెలుగు కొత్త నిబంధన అనువాదం సాగుతోందని చెబుతుంది.4 1812 మార్చి 11న సెరాంపూర్‌లో జరిగిన అగ్నిప్రమాదంలో ముద్రణాలయంలో చాలాభాగం కాలిపోయింది.8 పాత అచ్చులు మంటల్లో పోవడంతో కొత్త తెలుగు అచ్చులు పోతపోశామని 1813 నాటి నివేదిక చెబుతుంది.8

ఒక తెలుగు వ్యాకరణం అచ్చయిందని కూడా అదే నివేదిక చెబుతుంది.8 అదే విలియం కేరీ ఎ గ్రామర్ ఆఫ్ ది తెలింగా లాంగ్వేజ్.9 దాని శీర్షిక పుట మీద సెరాంపూర్ మిషన్ ప్రెస్ పేరు, 1814 సంవత్సరం ఉన్నాయి.9 1816 నాటికి కొత్త నిబంధనలో సగానికి పైగా అచ్చయింది.10 తెలుగు కొత్త నిబంధన రెండేళ్ల క్రితమే వెలువడిందని 1820 డిసెంబర్ నాటి నివేదిక చెబుతుంది.11 అప్పుడు అచ్చులో ఉన్న పాత నిబంధన పుస్తకాల తర్వాత, మిషన్ తన తెలుగు పనిని మద్రాసు ఆగ్జిలరీ బైబిల్ సొసైటీకి అప్పగించింది.11

సి. పి. బ్రౌన్కు ఈ బైబిల్ మీద పెద్ద అభిప్రాయం లేదు. 1818 నాటి సెరాంపూర్ ప్రతి “కొన్ని భాగాల్లో ఫరవాలేదు” అని ఆయన 1857లో రాశారు.12 మిగతా భాగాలను తెలుగు వ్యాకరణం సరిగా తెలియని ఒక ఇంగ్లీషువాడు రాశాడని ఆయన భావించారు.12 అచ్చయిన తెలుగు వ్యాకరణాల చరిత్ర తెలుగు వ్యాకరణం పేజీలో ఉంది.

మిషన్, ప్రభుత్వ ముద్రణాలయాలు, 1819–1860

సెరాంపూర్ తర్వాత ఈ పని తెలుగు ప్రాంతానికి, మద్రాసుకు చేరింది. ముఖ్యమైన అడుగులను 1885 నాటి మాన్యువల్ ఇలా చెబుతుంది:1

  • 1819లో మద్రాసు రిలిజియస్ ట్రాక్ట్ సొసైటీ తెలుగు కరపత్రాల వరుసను మొదలుపెట్టింది1
  • 1825లో లండన్ మిషన్ బళ్లారిలో ముద్రణాలయం పెట్టింది. అది తెలుగు, కన్నడ రెండింటిలోనూ అచ్చువేసింది1
  • తర్వాత మద్రాసు అమెరికన్ మిషన్ ప్రెస్‌కు చెందిన పి. ఆర్. హంట్ అక్కడే పెద్ద తెలుగు అచ్చుల వరుసను తయారుచేయించారు.1 తెలుగు ముద్రణకు మంచి రూపం రావడానికి అదే ముఖ్య కారణం1
  • 1885 నాటికి సొసైటీ ఫర్ ప్రమోటింగ్ క్రిస్టియన్ నాలెడ్జ్ ముద్రణాలయం బ్రెవియర్ అనే చాలా చిన్న తెలుగు అచ్చును తయారుచేసింది1

మిషన్ ముద్రణాలయాలు క్రైస్తవ పుస్తకాలు మాత్రమే అచ్చువేయలేదు. సుమారు 1840లో విశాఖపట్నం మిషన్ ప్రెస్‌లో అచ్చయిన ఆంధ్రనామ సంగ్రహము అనే తెలుగు పర్యాయపద గ్రంథం బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉంది.5

ప్రభుత్వమూ సాయపడింది. 1820లో ఏర్పడిన మద్రాసు స్కూల్ బుక్ సొసైటీ బడుల కోసం చవక పుస్తకాలు తయారుచేసింది.13 తర్వాత అది తెలుగుతో పాటు ఇతర భాషల్లో సాధారణ పుస్తకాలను, తమిళ, తెలుగు మాసపత్రిక జనవినోదినిని ప్రచురించింది.13 ఒక పెద్ద తెలుగు నిఘంటువు పనిని కూడా అది దాదాపు పూర్తిచేసింది.13

సి. పి. బ్రౌన్ అచ్చువేసిన గ్రంథాలు

నేర్చుకునేవారు సరైన పాఠాలు చదవాలని బ్రౌన్ పాత తెలుగు కావ్యాలను అచ్చువేశారు. ఇంగ్లీషు అనువాదంతో కూడిన ఆయన వేమన పద్యాల సంపుటిని 1829లో మద్రాసు కాలేజీ ప్రెస్ అచ్చువేసింది.14 ఆ తర్వాత అనువాదం లేకుండా ఎన్నో ముద్రణలు వచ్చాయని 1857లో విలియం టేలర్ గుర్తించారు.15

బ్రౌన్ అచ్చువేసిన గ్రంథాలపై టేలర్ ఇచ్చిన జాబితాలో ఇవి కూడా ఉన్నాయి:15

  • తెలుగు వ్యాఖ్యానంతో ప్రాచీన కావ్యాలు మను చరిత్ర, వసు చరిత్ర15
  • ద్విపదలో నల, హరిశ్చంద్ర కథలు15
  • విద్యా సంఘాల కోసం తెలుగులోకి అనువదించిన కొన్ని సంపుటాలు15

వేమన అచ్చులో ఎలా వ్యాపించాడో బ్రిటిష్ మ్యూజియం జాబితా చూపుతుంది. బ్రౌన్ సంపుటి కాకుండా, 1892 నుంచి 1909 మధ్య అచ్చయిన సుమారు పది వేమన పద్య సంపుటాలు అందులో ఉన్నాయి.14

భారతీయ ముద్రాపకులు, ప్రచురణకర్తలు, 1860–1900

1885 నాటికి మద్రాసు నగరంలో సుమారు అరవై ముద్రణాలయాలు ఉండేవని, వాటిలో ఎక్కువ హిందువులవని మాన్యువల్ చెబుతుంది.1 అవి వ్యాపార సంస్థలకు ఫారాలు, బిల్లులు, హిందూ మత గ్రంథాలు, ఆదరణ పొందిన రచయితల పుస్తకాలు అచ్చువేసేవి.1 గత పదిహేనేళ్లలో పాత చెక్క యంత్రాల స్థానంలో ఇనుప యంత్రాలు వచ్చాయి.1

భారతీయ ప్రచురణకర్తలు నాలుగు రకాలని మాన్యువల్ చెబుతుంది.113 కొందరు పూర్వపు తమిళ పండితుల బంధువులు.1 మరికొందరు యూరోపియన్ ముద్రణాలయాల్లో పని నేర్చుకున్న కార్మికులు.1 ఇంకొందరు తమిళ, తెలుగు పండితులు.113 కొందరు సొంత ముద్రణాలయం లేకుండానే పుస్తకాలు ప్రచురించారు.113 పుస్తకాలు చవకగా దొరికేవి: సగం గుడ్డ బైండు చేసిన సుమారు వంద పేజీల కథ లేదా నాటకం దాదాపు రెండున్నర అణాలకు అమ్ముడయ్యేది.13 వీధి వర్తకులు పుస్తకాలను పట్టణాల్లో, పెద్ద ఆలయ ఉత్సవాల్లో తిప్పి అమ్మేవారు.13

1867 నుంచి చట్టం (1867 నాటి 25వ చట్టం) ప్రకారం ప్రతి ముద్రాపకుడూ ప్రతి కొత్త పుస్తకం ప్రతులను ప్రభుత్వానికి పంపాలి.13 ఈ చట్టం కింద ఉంచిన రిజిస్టర్లు తెలుగు వాటా పెరగడాన్ని చూపుతాయి:67216

సంవత్సరంమద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో నమోదైన ప్రచురణలుతెలుగులో
1872–7338785
1892–93928188
1894–95928260
1895–96932238

1872–73లో ఎక్కువ పుస్తకాలు మద్రాసులోనే అచ్చయ్యాయి.6 తెలుగు పట్టణాల నుంచి కొన్నే వచ్చాయి: విశాఖపట్నం నుంచి పదిహేడు, కాకినాడ నుంచి ఐదు, మచిలీపట్నం నుంచి నాలుగు.6

కొత్త శతాబ్దపు ప్రచురణకర్తలు

మద్రాసులో తెలుగు ప్రచురణ సంస్థలు పెరిగాయి. వావిళ్ల రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ వాటిలో ఒకటి.17 బ్రౌన్ వేమన ఇంగ్లీషు అనువాదాన్ని ఈ సంస్థ 1911లో మళ్లీ ప్రచురించింది.18 బసవరాజు వేంకట అప్పారావు రాసిన తెలుగు కవిత్వ చరిత్ర ఆంధ్ర కవిత్వ చరిత్రమును 1921లో ప్రచురించి, మద్రాసులోని తన సొంత “వావిళ్ల” ముద్రణాలయంలో అచ్చువేసింది.1719

సంఘాలు కూడా తెలుగు పుస్తకాలు ప్రచురించాయి. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు స్థాపించిన విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి నవలలనూ, చరిత్ర, భౌతిక శాస్త్రం, రసాయన శాస్త్రం వంటి శాస్త్రాలపై పుస్తకాలనూ వెలువరించింది.2021 దాన్ని ఆదర్శంగా తీసుకున్న మరికొన్ని సంస్థలను కె. సీతారామయ్య పేర్కొంటారు:2122

  • మచిలీపట్నంలోని ఆంధ్ర భాషాభివర్ధనీ సంఘం21
  • తణుకు, నిడదవోలులలోని ఆంధ్ర ప్రచారిణీ గ్రంథమాల; అది ఎన్నో నవలలు ప్రచురించింది, వాటిలో కొన్ని బెంగాలీ నుంచి అనువాదాలు22
  • చిత్రాడలోని రామవిలాస గ్రంథమాల; తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర దాని గొప్ప ప్రచురణ22

1911లో మద్రాసులో స్థాపితమైన ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు పాత తెలుగు గ్రంథాలను అచ్చువేసింది.2324 జయంతి రామయ్య పంతులు వాటిలో కొన్నిటికీ, దాని పెద్ద తెలుగు నిఘంటువు సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువుకూ సంపాదకత్వం వహించారు.24

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో ముద్రణ

నిజాం రాజ్యంలో ముద్రణపై ప్రభుత్వ నిఘా ఉండేది. ఆ ఏడాది ఎనిమిది కొత్త ముద్రణాలయాలకు అనుమతి ఇచ్చామని, రాజ్యంలో 123 ముద్రణాలయాలు పనిచేస్తున్నాయని 1932–33 నాటి ప్రభుత్వ నివేదిక చెబుతుంది.25 1932–33లో ప్రచురించిన 560 పుస్తకాల్లో 369 ఉర్దూవి, తెలుగువి 39 మాత్రమే.25

అక్కడి తెలుగు ప్రచురణకర్తలు ఈ పరిస్థితికి ఎదురీదారు. 1939లో వెల్దుర్తి మాణిక్యరావు మొదలైనవారు అణాకు ఒక పుస్తకం అమ్మే అణా గ్రంథమాలను ప్రారంభించారని జి. వెంకటరామారావు రాశారు.26 నిజాం రాజ్యాంగ సంస్కరణల అనువాదమైన దాని మొదటి పుస్తకాన్ని రెండుసార్లు అచ్చువేయాల్సి వచ్చింది.26 రైతుల కష్టాలపై తర్వాత వచ్చిన ఒక పుస్తకాన్ని ప్రభుత్వం నిషేధించింది.26 వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి తన దేశోద్ధారక గ్రంథమాల పుస్తకాలను సంచిలో వేసుకుని తానే స్వయంగా అమ్మేవారు.27

1947 తర్వాత

కొత్త రాష్ట్రంలో ముద్రణ ఎంతో పెరిగింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1957–58లో 654 ముద్రణాలయాలు పనిచేయగా, 1960–61లో 832 పనిచేశాయి.28 1960–61లో 838 పుస్తకాలు నమోదయ్యాయి: ఇంగ్లీషులో 124, భారతీయ భాషల్లో 714. వాటిలో 642 తెలుగు పుస్తకాలు.28

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

కేరీ వ్యాకరణం. గ్రియర్సన్ సంగ్రహం ప్రకారం, తెలుగు వ్యాకరణం అప్పటికే అచ్చయిందని 1813 నాటి సెరాంపూర్ నివేదిక చెబుతుంది.8 కేరీ గ్రామర్ ఆఫ్ ది తెలింగా లాంగ్వేజ్ శీర్షిక పుట మాత్రం 1814 సంవత్సరం చూపుతుంది.9

దేశోద్ధారక గ్రంథమాల. వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి గ్రంథమాల 1941లో స్థాపితమైందని వెంకటరామారావు అంటారు.27 అదే పుటలో అది 1938 నుంచి పుస్తకాలు ప్రచురించిందనీ ఆయనే చెబుతారు.27 వట్టికోట పేజీ అనుసరించిన దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు (1988) స్థాపనను 1938 నాటిదిగా చెబుతారు.29

Footnotes

  1. C. D. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. I (1885), p. 550, notes 1–3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21

  2. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1894–95, p. 84, in the bound volume for 1891–95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. G. A. Grierson, “The Early Publications of the Serampore Missionaries”, The Indian Antiquary, Vol. XXXII (1903), p. 241 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. L. D. Barnett, A Catalogue of the Telugu Books in the Library of the British Museum (1912), col. 98 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1872–73 (1874), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1892–93, pp. 94–95, in the bound volume for 1891–95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Grierson, “Early Publications of the Serampore Missionaries”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 243 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. William Carey, A Grammar of the Telinga Language (Serampore: Mission Press, 1814), title page (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Grierson, “Early Publications of the Serampore Missionaries”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 244 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Grierson, “Early Publications of the Serampore Missionaries”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 246 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. C. P. Brown, A Grammar of the Telugu Language, 2nd ed. (1857), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. I (1885), p. 551 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  14. Barnett, Catalogue of the Telugu Books (1912), cols. 269–270 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. William Taylor, A Catalogue Raisonnée of Oriental Manuscripts in the Library of the (late) College, Fort Saint George, Vol. I (1857), p. xxiv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  16. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1895–96, p. 97, in the bound volume for 1895–99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Basavaraju Venkata Appa Rao, Andhra Kavitva Charitramu (Madras: Vavilla Ramaswamy Sastrulu and Sons, 1921), title page (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. C. P. Brown (tr.), The Verses of Vemana (Madras: V. Ramaswamy Sastrulu and Sons, 1911), title page (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Venkata Appa Rao, Andhra Kavitva Charitramu (1921), imprint on the back of the title page (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  22. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  23. “Jayanti Ramayya Pantulu: Life and Work”, JAHRS X (1936–37), p. xviii (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. “Jayanti Ramayya Pantulu: Life and Work”, JAHRS X (1936–37), p. xx (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  25. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for 1342 Fasli (1932–33) (1935), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 144 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  27. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 145 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  28. Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1961 (1963), p. 341, table 26.7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  29. Devulapalli Venkateswara Rao, Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (1988), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

సంస్థలు

విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి

క్రీ.శ. 1906

మునగాల రాజా సహకారంతో కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు స్థాపించిన తెలుగు ప్రచురణ సంస్థ. హైదరాబాద్‌లో మొదలైంది (రెగాని ప్రకారం 1906లో). నిజాం ప్రభుత్వం అనుమానించడంతో 1908లో మద్రాసుకు తరలిపోయింది. నవలలు, చరిత్రలు, అనేక శాస్త్రాలపై మొదటి తెలుగు పుస్తకాలు ప్రచురించింది, తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని మొదలుపెట్టింది, తెలుగులో పరీక్షలు నిర్వహించింది.

ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు

క్రీ.శ. 1911

పిఠాపురం, వెంకటగిరి మహారాజులు స్థాపకులుగా, జయంతి రామయ్య పంతులు కార్యనిర్వాహక సంఘ అధ్యక్షుడిగా 1911 ఏప్రిల్‌లో మద్రాసులో ఏర్పడిన తెలుగు సాహిత్య సంస్థ. వాడుక తెలుగు ఉద్యమానికి ఎదురుగా గ్రాంథిక శైలిని సమర్థించింది. పాత గ్రంథాలను సేకరించి అచ్చువేసింది, ఒక పత్రికను నడిపింది, పెద్ద సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువును మొదలుపెట్టింది. తర్వాత కాకినాడ దీని కేంద్రమైంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (18)
  1. C. D. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. I (Digital Library of India scan) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1885, pp. 550–551. [Public domain]
  2. R. C. Temple (ed.), The Indian Antiquary, Vol. XXXII (1903) (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1903, pp. 241, 243–244, 246. G. A. Grierson, 'The Early Publications of the Serampore Missionaries'. [Public domain]
  3. William Carey, A Grammar of the Telinga Language (opens in a new tab), Mission Press, Serampore, 1814, title page. [Public domain]
  4. Charles Philip Brown, A Grammar of the Telugu Language (2nd ed.) (opens in a new tab), Christian Knowledge Society's Press, Madras, 1857, pp. 189. [Public domain]
  5. L. D. Barnett, A Catalogue of the Telugu Books in the Library of the British Museum (opens in a new tab), British Museum, London, 1912, cols. 98, 269. [Public domain]
  6. William Taylor, A Catalogue Raisonnée of Oriental Manuscripts in the Library of the (late) College, Fort Saint George, Vol. I (opens in a new tab), H. Smith, Madras, 1857, xxiv. [Public domain]
  7. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1872-73 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1874, pp. 90. [Public domain]
  8. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1891-92 to 1894-95 (bound volume) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1892, pp. 1892–93 report, pp. 94–95; 1894–95 report, p. 84. [Public domain]
  9. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1895-96 to 1898-99 (bound volume) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1896, pp. 1895–96 report, p. 97. [Public domain]
  10. Basavaraju Venkata Appa Rao, Andhra Kavitva Charitramu (ఆంధ్ర కవిత్వ చరిత్రము) (opens in a new tab), Vavilla Ramaswamy Sastrulu and Sons, Madras, 1921, title page and imprint (PDF pp. 2–3). [Public domain]
  11. Charles Philip Brown (tr.), The Verses of Vemana: Moral, Religious and Satirical (opens in a new tab), V. Ramaswamy Sastrulu & Sons, Madras, 1911, title page; p. 192. [Public domain]
  12. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (opens in a new tab), Hyderabad Telugu Academy, Hyderabad (Deccan), 1943, pp. 82–84. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  13. Andhra Historical Research Society, Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. X (1936–37): Jayanti Ramayya Pantulu 75th Birthday Commemoration Volume, incl. 'Mr. Jayanti Ramayya Pantulu: His Life and Work, a Sketch', pp. xvi–xx (opens in a new tab), Andhra Historical Research Society, Rajahmundry, 1937, xviii, xx. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  14. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 119. [Public domain]
  15. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1342 Fasli (1932-33) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1935, pp. 116. [Public domain]
  16. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 144–145. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  17. Devulapalli Venkateswara Rao, Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (History of the Telangana people's armed struggle) (opens in a new tab), 1988, pp. 38. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  18. Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1961 (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1963, pp. 341. Public domain in India; figures only. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: