తెలుగు చరిత్రTelugu History

మిల్లులు, గనులు, కరెంటు: ఆధునిక పరిశ్రమలు, 1880–1965

తెలుగు నేలకు కర్మాగారాలు, గనులు, విద్యుత్తు ఎలా వచ్చాయో ఈ పేజీ చెబుతుంది. మద్రాసు జిల్లాలు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం రెండింటినీ పక్కపక్కనే చూపుతుంది. సామర్లకోట చక్కెర శుద్ధి కర్మాగారం, నెల్లూరు అభ్రకం గనులు, చిట్టివలస, ఏలూరు, నెల్లిమర్ల జనపనార మిల్లులు, బియ్యం మిల్లులు, గుంటూరు పొగాకు, సింగరేణి బొగ్గు గనులు, 1944లో వాటిని నిజాం ప్రభుత్వం కొనడం, హైదరాబాద్ పత్తి, కాగితం, చక్కెర మిల్లులు, పట్టణాలకు మొదటి కరెంటు, 1947 తర్వాతి జల విద్యుత్ పథకాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

సుమారు 1880 నుంచి 1965 మధ్య తెలుగు నేలలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు కర్మాగారాలు, గనులు, విద్యుత్తు వచ్చాయి.123 చక్కెర కర్మాగారాలు, అభ్రకం, బొగ్గు గనులు, జనపనార, పత్తి మిల్లులు కొత్త రకాల పనులు ఇచ్చాయి. అయినా పల్లెల్లో అతి పెద్ద పరిశ్రమ చేనేతే.4567 ఈ పేజీ మొదట మద్రాసు జిల్లాల కథను జిల్లాలవారీగా, తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రం కథను చెబుతుంది. పాత వ్యాపారం, చేతివృత్తుల కోసం వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, చేతివృత్తులు, వస్త్రాలు పేజీలు చూడండి.

ఆధారాల గురించి. మద్రాసు జిల్లాల కోసం ఈ పేజీ Imperial Gazetteer (1908), నెల్లూరు గెజిటీర్ (1942), 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక వాడుతుంది.189 హైదరాబాద్ కోసం క్యాంప్‌బెల్ 1898 పుస్తకం, నిజాం ప్రభుత్వ నివేదికలు, గణాంక వార్షిక గ్రంథాలు, 1947 నాటి ప్రభుత్వ సంచిక వాడుతుంది.2101112 తెలుగు వార్షిక గ్రంథం ప్రపంచ దర్శిని (1955)ని ఆధారంగా మాత్రమే పేర్కొన్నాము, వాక్యాలు ఉదహరించలేదు.13

సామర్లకోటలో చక్కెర

గోదావరి జిల్లా నేతగాళ్లు ఒకప్పుడు ప్రసిద్ధులు.1 కానీ 1908 నాటికి సన్నని బట్ట కాకినాడ, పాలకొల్లు దగ్గరి కొన్ని గ్రామాల్లోనే నేసేవారు.1 అప్పుడు జిల్లాలో అతి పెద్ద కర్మాగారం సామర్లకోటలోని చక్కెర శుద్ధి, సారా తయారీ కర్మాగారం.1 అక్కడ డెక్కన్ షుగర్ అండ్ అబ్కారీ కంపెనీలో రోజూ 520 మంది పనిచేసేవారు.1

ఆ కర్మాగారం తాటి బెల్లం నుంచి చక్కెర తయారుచేసింది.1 అందుకే జిల్లాలో 4,00,000కు పైగా తాటి చెట్ల నుంచి రసం తీసేవారు.1 1961 నాటికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 11 చక్కెర కర్మాగారాలు ఉండేవి.14 సామర్లకోట కర్మాగారంలో, ఉయ్యూరులోని కె.సి.పి. కర్మాగారంలో ఒక్కోదానిలో రోజూ 500 మందికి పైగా పనిచేసేవారు.14

నెల్లూరులో అభ్రకం

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అభ్రకానికి (మైకా) నెల్లూరు జిల్లానే ప్రధాన కేంద్రమైంది.8 అభ్రకం చాలా పలుచని పొరలుగా విడిపోయే ఖనిజం. నెల్లూరు గెజిటీర్ ప్రకారం, సుమారు 1887లో రాపూరు దగ్గర ఒక బాటసారికి కొంత అభ్రకం దొరికింది.8 ఆ తర్వాత ధనవంతులైన భూస్వాములు దాని కోసం అడవుల్లో వెతికించారు. ఎక్కడ తవ్వాలో యానాదులకు బాగా తెలుస్తుందని వారిని పనిలో పెట్టుకున్నారు.8

అభ్రకాన్ని గూడూరులోని సుమారు అరడజను కర్మాగారాలకు తెచ్చేవారు.8 అక్కడ సుమారు 1,000 కుటుంబాలు దాన్ని పలుచని పొరలుగా చీల్చేవి.84 స్త్రీలు, అమ్మాయిలు చీల్చేవారు.84 మగవాళ్లు వేరుచేసి, ప్యాక్ చేసేవారు.84 జిల్లాలో రోజూ 3,000 మందికి పైగా కూలీలు ఈ పనిలో ఉండేవారు.4 ఎగుమతులు 1932లో 486 టన్నుల నుంచి 1937లో 663 టన్నులకు పెరిగాయి.4 అవి ముఖ్యంగా జర్మనీ, బ్రిటన్, అమెరికా, జపాన్‌లకు వెళ్లాయి.4

జనపనార, బియ్యం, పొగాకు

గోనె సంచుల నారైన జనపనారను ఎక్కువగా విశాఖపట్నం జిల్లాలో పండించేవారు.5 అది బెంగాల్ జనుము కాదు.5 దక్కను గోగు రకం, అయినా అదే పనికి వాడేవారు.5 1921 నాటికి చిట్టివలసలో, ఏలూరు (Ellore)లో జనపనార మిల్లులు ఉండేవి. 1922లో నెల్లిమర్లలో మరొకటి మొదలైంది.5 1930–31లో ప్రెసిడెన్సీలోని జనపనార మిల్లుల్లో 941 మగ్గాలు ఉండేవి. దాదాపు 6,500 మంది పనిచేసేవారు.5

1920లలో చిన్న కర్మాగారాలు వేగంగా పెరిగాయి. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ మొత్తంలో ఫ్యాక్టరీల చట్టం కిందికి వచ్చే కర్మాగారాలు 1920లో 511 ఉంటే, 1930 నాటికి 1,661 అయ్యాయి.9 బియ్యం మిల్లులు 149 నుంచి 463కు, వేరుశనగ కర్మాగారాలు 2 నుంచి 194కు పెరిగాయి.9 గుంటూరులో పొగాకు వ్యాపారం క్రమంగా పెరిగింది. పట్టణం పెరగడానికి అదీ ఒక కారణం.15 కాకినాడ నుంచి చాలా పొగాకు రంగూన్‌కు వెళ్లేది. అక్కడ దాన్ని చుట్టలుగా చుట్టేవారు.16

1954లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు దానిలో బట్ట నేసే మిల్లు ఒక్కటీ లేదు.1317 ప్రపంచ దర్శిని ప్రకారం దానికి ఆరు నూలు మిల్లులు ఉండేవి.1317 ఆదోనిలో రెండు, గుంటూరు, పండలపాక, రాజమండ్రి, గుంతకల్లుల్లో ఒక్కొక్కటి.1317 వాటన్నిటిలో కలిపి 49,548 కదుర్లు ఉండేవి.17 వాటి నూలంతా చేనేత కార్మికులకే వెళ్తుందని ఆ గ్రంథం భావించింది.17

రాష్ట్రానికి ఏటా సుమారు 40 కోట్ల గజాల బట్ట అవసరమని, సుమారు 20 కోట్ల గజాలు బయటి నుంచి కొనాల్సి వస్తోందని ఆ గ్రంథం చెబుతుంది.17 1953 సెప్టెంబర్ 14న విజయవాడలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర చేనేత సహకార సంఘం ఏర్పడింది.17 దానిలో 627 ప్రాథమిక సంఘాలు ఉండేవి.17

సింగరేణిలో బొగ్గు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో అతి ముఖ్యమైన కొత్త పరిశ్రమ బొగ్గు. క్యాంప్‌బెల్ ప్రకారం సింగరేణి బొగ్గు క్షేత్రంలో పని 1886లో హైదరాబాద్ (దక్కన్) కంపెనీ తరఫున మొదలైంది.2 1887లో భారత భూగర్భ సర్వే సంస్థకు చెందిన టి. హ్యూస్ ఇంగ్లీషు గని కార్మికులతో వచ్చిన తర్వాతే పని నిజంగా ముందుకు సాగింది.2 మొదట్లో కంపెనీ కార్మికులను రాష్ట్రం బయటి వరోరా నుంచి తెచ్చుకుంది.2 1888లో రైలు గనులకు చేరింది (రైల్వేలు చూడండి).18

1937–38లో సింగరేణి గనిలో 7,11,089 టన్నుల బొగ్గు తవ్వారు. అక్కడ 7,560 మంది పనిచేశారు.10 చిన్నదైన కొత్తగూడెం గనిలో ఆ ఏడాది 58,275 టన్నులు తవ్వారు.10 1927లో వేసిన రైలు మార్గం దానికి సేవ చేసింది.19 1944 నవంబర్ 14న నిజాం ప్రభుత్వం సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీని రూ. 1,10,03,173కు కొన్నది.11 1,000 మిలియన్ టన్నుల నిల్వల్లో 45 ఏళ్లలో 33 మిలియన్ టన్నులే తవ్వారని ప్రభుత్వం భావించింది.11

1949 నాటికి కొత్తగూడెం, సింగరేణి, బెల్లంపల్లి, సాస్తి గనుల్లో 26,000 మందికి పైగా పనిచేసేవారు.20 దాదాపు 11,000 మందితో కొత్తగూడెం రాష్ట్రంలోనే అతి పెద్ద గని.20 ఇండస్ట్రియల్ ట్రస్ట్ ఫండ్ ద్వారా కంపెనీ వాటాల్లో దాదాపు 90 శాతం ప్రభుత్వం చేతిలో ఉండేవి.20

హైదరాబాద్‌లో మిల్లులు, కర్మాగారాలు

1929లో నిజాం ప్రభుత్వం పరిశ్రమలకు అప్పులు, సాయం ఇవ్వడానికి కోటి రూపాయల ఇండస్ట్రియల్ ట్రస్ట్ ఫండ్ పెట్టింది.12 1947 నాటికి అది సాయం చేసిన పెద్ద కర్మాగారాల్లో పత్తి మిల్లులు, ఒక చక్కెర కర్మాగారం, ఒక కాగితం మిల్లు, ఒక సిమెంటు కర్మాగారం, ఒక సిగరెట్ కర్మాగారం ఉన్నాయి.12 రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో ఆల్విన్ మెటల్ వర్క్స్ వంటి కొత్త సంస్థలు ప్రభుత్వ డబ్బుతో మొదలయ్యాయి.21

వీటిలో కొన్ని మిల్లులు తెలంగాణలో ఉండేవి:

  • 1945–46లో రాష్ట్రంలోని ఆరు పత్తి మిల్లుల్లో ఒకటైన వరంగల్ ఆజం జాహీ మిల్లులు7
  • బోధన్ దగ్గర షకర్‌నగర్‌లోని నిజాం చక్కెర కర్మాగారం, దాని కంపెనీ 1937లో ఏర్పడింది, రోజుకు 1,500 టన్నుల చెరకు గానుగ ఆడే సామర్థ్యం దానిది22
  • కాగజ్‌నగర్‌లోని సిర్పూర్ కాగితం మిల్లు, అది 1942 ఏప్రిల్‌లో పని మొదలుపెట్టి సుమారు 2,500 మందికి పని ఇచ్చింది22

చక్కెర కర్మాగారంలో సుమారు 4,000 మంది పనిచేసేవారు.6 దాని చెరకు తోటల్లో మరో 10,000 మంది పనిచేసేవారు.6 రాష్ట్రంలో సుమారు 302 పత్తి జిన్నింగ్, ప్రెస్సింగ్ కర్మాగారాలు ఉండేవి.6 పల్లెల్లో అతి పెద్ద పరిశ్రమ ఇంకా చేనేతే.7 రాష్ట్రంలో 1,12,000 మగ్గాలు ఉండేవి, వాటిలో ఎక్కువ తెలంగాణలోనే.7 అవి సుమారు 4,50,000 మందికి పని ఇచ్చాయి.7

విద్యుత్తు

ప్రజలకు కరెంటు మొదట కొన్ని పట్టణాలకు వచ్చింది. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో 1920ల చివర్లో రాజమండ్రికి ప్రజా సరఫరా వచ్చింది. తర్వాత కాకినాడ, హిందూపురం, కర్నూలు, విజయవాడలకు వచ్చింది.3 1932 నాటికి గుంటూరు, తిరుపతిల్లో కూడా విద్యుత్ సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి.3 1921 నుంచి 1931 మధ్య ప్రెసిడెన్సీలో ఉత్పత్తయిన యూనిట్లు దాదాపు మూడు రెట్లు పెరిగాయి.3

హైదరాబాద్‌లో నగర విద్యుత్ శాఖను 1910లో టంకశాల అధిపతి ఆర్. ఎల్. గామ్లెన్ స్థాపించారు.23 1912లో సరైన విద్యుత్ కేంద్రం కట్టడానికి పదకొండు లక్షల రూపాయలు మంజూరు చేశారు.23 1930లలో వేరే ఒక శాఖ జిల్లా పట్టణాలకు కరెంటు తెచ్చింది.24 1934–35లో నిజామాబాద్, రాయచూరులకు కరెంటు వచ్చింది. వరంగల్ ఆజం జాహీ మిల్లుల నుంచి కరెంటు తీసుకుంది.24 1944 నుంచి ఇల్లెందు పట్టణం కొత్తగూడెంలోని సింగరేణి కంపెనీ నుంచి కరెంటు కొనుక్కుంది.24

1947 తర్వాత విద్యుత్తు, పరిశ్రమలు

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత పెద్ద జల విద్యుత్ పథకాలు కట్టారు. రాష్ట్ర ఉత్తర సరిహద్దులోని మాచ్‌ఖండ్ పథకం 1959–60లో ఆరు జనరేటర్లతో పూర్తయింది.25 తుంగభద్ర పథకాన్ని మైసూరు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు పంచుకున్నాయి.25 1960ల మొదటికి తుంగభద్ర, హంపి విద్యుత్ కేంద్రాల్లో ఒక్కోదానిలో 9 మెగావాట్ల నాలుగు జనరేటర్లు ఉండేవి. మరో నాలుగు అమరుస్తున్నారు.26

తీరంలో విశాఖపట్నం ఓడల కర్మాగారాన్ని 1952లో భారత ప్రభుత్వం కొని హిందుస్తాన్ షిప్‌యార్డ్ లిమిటెడ్‌గా నడిపింది (రోడ్లు, బస్సులు, రేవులు చూడండి).27

ఆధారాలు ఎక్కడ భేదిస్తాయి

సింగరేణిలో బొగ్గు తవ్వకం ఎప్పుడు మొదలైందనే విషయంలో ఆధారాలు ఏకీభవించవు:

  • బొగ్గు క్షేత్రంలో పని 1886లో మొదలైందని, 1887లో నిజంగా ముందుకు సాగిందని క్యాంప్‌బెల్ (1898) చెబుతారు.2
  • 1944 కొనుగోలు గురించి చెబుతూ, గనులు 45 ఏళ్ల క్రితం ఏర్పడ్డాయని 1941–45 నాటి హైదరాబాద్ Statistical Year Book చెబుతుంది.11

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 279 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  2. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 499 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 222 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  5. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 232 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Hyderabad-Deccan (1947), p. 94 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Hyderabad-Deccan (1947), p. 95 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 166 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  9. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for the Year 1347 Fasli (1937–38) (1940), p. 106 (archive.org (opens in a new tab)). Figures only. ↩ ↩2 ↩3

  11. Statistical Year Book for 1351 to 1354 Fasli (1941–45) (1949), p. 1125 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Hyderabad-Deccan (souvenir of H.E.H. the Nizam’s Government for the Asian Regional Labour Conference, 1947), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  13. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954–55, in Telugu) (1955), p. 513 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Census of India 1961, Vol. II: Andhra Pradesh, Part IV-A: Report on Housing and Establishments (1964), p. 47 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  15. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 294 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (1955), p. 514 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  18. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 768, table of railways open for traffic (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  19. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. The Hyderabad Government Bulletin on Economic Affairs, October–December 1949, p. 1043 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  21. Hyderabad-Deccan (1947), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  22. Hyderabad-Deccan (1947), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  23. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 828 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  24. Government of Hyderabad: Statistical Year Book for 1351 to 1354 Fasli (1941–45) (1949), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  25. Second Five Year Plan, Andhra Pradesh: Review of Progress 1959–60 (1960), p. 244 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  26. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (1964), p. lxv (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  27. India 1958: A Reference Annual (1958), p. 330 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (14)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 279, 294. [Public domain]
  2. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1942, pp. 166–167. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  3. M. W. M. Yeatts, Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1932, pp. 62, 221–222, 232. [Public domain]
  4. Kappagantula Satyanarayana (ed.), Prapancha Darsini (Andhra Directory and Year Book 1954-55) (in Telugu) (opens in a new tab), 1955, pp. 513–514. Cite-only; paraphrased. [Cite only]
  5. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 499. [Public domain]
  6. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1347 Fasli (1937–38) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1940, pp. 106. Public domain in India; figures only. [Public domain in India]
  7. Government of Hyderabad, Statistical Department, Government of Hyderabad: Statistical Year Book for 1351 to 1354 Fasli (1941-45) (opens in a new tab), Government Press, Hyderabad, 1949, pp. 325, 1125. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  8. Government of Hyderabad, The Hyderabad Government Bulletin on Economic Affairs, October-December 1949 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1949, pp. 1043. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  9. H.E.H. the Nizam's Government, Hyderabad-Deccan (souvenir for the Asian Regional Labour Conference) (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1947, pp. 90–95. Public domain in India (government souvenir of 1947); paraphrased. [Public domain in India]
  10. H.E.H. the Nizam's Government, Statistical Department, H.E.H. the Nizam's Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938 A.D.) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1941, pp. 768, 828. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  11. Census of India (Andhra Pradesh), Census of India 1961, Vol. II: Andhra Pradesh, Part IV-A: Report on Housing and Establishments (with Subsidiary Tables) (opens in a new tab), Government of India, 1964, pp. 47. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  12. Planning Department, Government of Andhra Pradesh, Second Five Year Plan, Andhra Pradesh: Review of Progress 1959-60 (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1960, pp. 244. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  13. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (opens in a new tab), Census of India, 1964, lxv. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  14. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1958: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, Delhi, 1958, pp. 330. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: