తెలుగు నేలలో రైల్వేలు, 1868–1966

1868 నుంచి తెలుగు నేలలోని అన్ని ప్రాంతాలకూ రైలు మార్గాలు చేరాయి.¹² మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోనూ, నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోనూ కంపెనీలు, ప్రభుత్వాలు వాటిని కట్టాయి.³⁴ రైళ్లు ధాన్యం, పత్తి, బొగ్గు, యాత్రికులను మోసుకెళ్లాయి. కరువు సహాయాన్ని వేగంగా అందించాయి. కొన్ని జంక్షన్లను సందడి పట్టణాలుగా మార్చాయి.⁵⁶⁷ మార్గాలు కట్టిన వరుసలోనే వాటిని ఈ పేజీ చెబుతుంది, అవి తెచ్చిన మార్పులనూ చెబుతుంది.

ఆధారాల గురించి. తేదీలు అనంతపురం (1905), గోదావరి (1907), విశాఖపట్నం (1907), నెల్లూరు (1942) జిల్లా గెజిటీర్ల నుంచి, మద్రాసు (1908), హైదరాబాద్ (1909) Imperial Gazetteer సంపుటాల నుంచి తీసుకున్నవి.^189101112 నిజాం రైల్వే కోసం 1938 నాటి హైదరాబాద్ Statistical Year Book (గణాంక వార్షిక గ్రంథం), 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక, 1947 నాటి ఒక ప్రభుత్వ సంచిక వాడాము.²¹³¹⁴ ఒకే మార్గానికి ఆధారాలు అప్పుడప్పుడు వేరువేరు తేదీలు ఇస్తాయి. ఒకటి మొదట తెరిచిన తేదీ ఇస్తే, మరొకటి పూర్తయిన తేదీ ఇవ్వవచ్చు.

రాయలసీమ గుండా మొదటి మార్గాలు

తెలుగు నేలలో మొదటి రైలు మార్గం మద్రాసు రైల్వే వాయవ్య మార్గం.¹ అది మద్రాసు నుంచి రాయలసీమ జిల్లాల గుండా బొంబాయి వైపు వెళ్లింది.¹³ దాని తేదీలను అనంతపురం గెజిటీర్ ఇలా ఇస్తుంది:¹

• తాడిపత్రి వరకు, 1868 సెప్టెంబర్¹
• గుత్తి వరకు, 1869¹
• గుంతకల్లు, ఆ పైకి, 1870¹

మద్రాసు రైల్వే పాత కంపెనీ మార్గాల్లో ఒకటి.¹¹ కంపెనీ పెట్టుబడిపై ఏటా 5 శాతం వడ్డీకి ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చింది.¹¹ కంపెనీ నష్టాలను పూడ్చడానికి 1908 నాటికి ప్రభుత్వం కోటి పౌండ్లకు పైగా చెల్లించింది.¹¹

నిజాం రైల్వే

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మొదటి మార్గం బొంబాయి–మద్రాసు మార్గంలోని వాడి నుంచి సికింద్రాబాద్ వరకు వేశారు.²⁴ అది 1874 అక్టోబర్ 9న తెరుచుకుంది.² డబ్బు నిజాం ప్రభుత్వం ఇచ్చింది.¹⁴ మొదట గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా రైల్వే, తర్వాత ఒక ప్రభుత్వ ఏజెన్సీ ఆ మార్గాన్ని నడిపాయి.¹⁴ 1885 జనవరి నుంచి నిజామ్స్ గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే కంపెనీ అనే ఇంగ్లీషు కంపెనీ దాన్ని నడిపింది.⁴

కంపెనీ మార్గాన్ని తూర్పు వైపు త్వరగా పెంచింది. సికింద్రాబాద్ నుంచి విజయవాడ (అప్పటి బెజవాడ) వైపు మార్గం 1886 ఏప్రిల్ 8న తెరుచుకుంది.² డోర్నకల్ నుంచి సింగరేణి బొగ్గు గనులకు శాఖ మార్గం 1888 జనవరి 1న మొదలైంది.² 1909 నాటికి ప్రధాన మార్గం వాడి నుంచి విజయవాడ వరకు 310 మైళ్లు ఉండేది.¹² హైదరాబాద్–గోదావరి వ్యాలీ రైల్వే అనే మీటర్ గేజ్ మార్గం సికింద్రాబాద్ నుంచి మన్మాడ్ వరకు 1899 అక్టోబర్ 21న తెరుచుకుంది.²

సదరన్ మరాఠా, సౌత్ ఇండియన్ మార్గాలు

1880ల చివర్లో, 1890ల మొదట్లో మరో రెండు కంపెనీలు రాయలసీమ, నెల్లూరు జిల్లాల గుండా మార్గాలు వేశాయి.¹⁰¹ Imperial Gazetteer మాటల్లో, సదరన్ మరాఠా రైల్వేకు గుంతకల్లు–విజయవాడ మార్గమే అతి ముఖ్యమైన భాగం.¹¹ అది సారవంతమైన కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాలను పొడి దక్కను ప్రాంతంతో కలిపింది.¹¹ నెల్లూరు జిల్లాలో కంభం–విజయవాడ మధ్య భాగం 1889 అక్టోబర్ 3న తెరుచుకుంది.¹⁰

సౌత్ ఇండియన్ రైల్వే కాట్పాడి నుంచి ఉత్తరానికి వచ్చింది. వెంకటగిరి గుండా గూడూరు వరకు దాని మార్గం 1887 సెప్టెంబర్ 15న తెరుచుకుంది. 1889 నవంబర్ 1న అది నెల్లూరు చేరింది.¹⁰ 1892లో ధర్మవరం వద్ద రెండు మీటర్ గేజ్ మార్గాలు కలిశాయి. ఒకటి గుంతకల్లు నుంచి, మరొకటి పాకాల నుంచి కడప (Cuddapah) పడమటి తాలూకాల గుండా వచ్చింది.¹ గుంతకల్లు మార్గం మట్టి పనిలో కొంత భాగాన్ని 1884–85 కరువులో సహాయ పనిగా చేశారు.¹

తూర్పు తీర మార్గం, గోదావరి వంతెన

తూర్పు తీర రైల్వేను ప్రభుత్వమే బ్రాడ్ గేజ్‌లో కట్టింది.⁹¹⁵ గోదావరి, కృష్ణా నదులపై వంతెనలు కట్టడానికి చాలా కాలం పట్టింది.¹⁵ అందుకే మార్గాన్ని ముక్కలుముక్కలుగా తెరవాల్సి వచ్చింది.¹⁵ నెల్లూరు గెజిటీర్ ఆ వరుసను ఇలా ఇస్తుంది:¹⁵

• విశాఖపట్నం (వాల్తేరు) నుంచి రాజమండ్రి వరకు, విజయవాడ నుంచి కొవ్వూరు వరకు, 1893¹⁵
• విజయవాడ నుంచి కృష్ణా కాలువ వరకు, 1897¹⁵
• నెల్లూరు నుంచి కృష్ణా కాలువ వరకు, 1898¹⁵
• గోదావరి దాటి రాజమండ్రి నుంచి కొవ్వూరు వరకు, 1900 ఆగస్టు¹⁵

రాజమండ్రి వద్ద గోదావరిపై కట్టిన వంతెన ప్రెసిడెన్సీలోని అత్యుత్తమ వంతెనల్లో ఒకటి.⁸ దానికి ఒక్కొక్కటి 150 అడుగుల 56 భాగాలు (స్పాన్లు) ఉండేవి.⁸ మొత్తం పొడవు సుమారు 9,000 అడుగులు.⁸ దాని రాతి స్తంభాలను అల్ప నీటిమట్టం కంటే 100 అడుగుల లోతు వరకు దించారు.⁸ 1900లో అది సరుకు రవాణాకు తెరుచుకుంది.⁸ కాకినాడ (అప్పటి కోకనాడ)ను ప్రధాన మార్గం నుంచి వదిలేసి సామర్లకోట నుంచి ఒక శాఖ మార్గం మాత్రమే ఇచ్చారు.⁸ దానిపై కాకినాడ ప్రజలు గట్టిగా నిరసన తెలిపారు.⁸

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన మార్గాన్ని బెంగాల్–నాగ్‌పూర్ రైల్వే నడిపింది.⁹ ఆ ఉత్తర భాగం 1894లో తెరుచుకుంది.⁹ విజయనగరం నుంచి మధ్య ప్రాంతాల (Central Provinces) లోని రాయ్‌పూర్ వరకు మార్గాన్ని మొదట 1881లో సర్వే చేశారు.⁹ రాయ్‌పూర్, విజయనగరం మధ్య నేరుగా రైళ్లు 1932లోనే మొదలయ్యాయి.⁷

రైలు మోసుకెళ్లినవి

1891లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో 2,108 మైళ్ల రైలు మార్గం ఉంటే, 1904 నాటికి 3,545 మైళ్లు అయింది.¹¹ రైలు ప్రభావం అన్నిటికంటే ఎక్కువగా కరువు మీద, ధరల మీద పడిందని Imperial Gazetteer భావించింది.⁵ 1876–78 కరువులో ధాన్యాన్ని తరలించడానికి ఎడ్లబండ్లు తప్ప మరో దారి లేదు. ఆ ఎడ్లకు కూడా మేత లేదు.⁵ 1908 నాటికి ఎక్కడైనా పంట పోతే, వేరే ప్రాంతాల నుంచి ధాన్యం వెంటనే రైలులో వచ్చేది.⁵

రైళ్లు లోపలి జిల్లాలకు చౌకగా ఉప్పు, విదేశీ సరుకులు తెచ్చాయి.⁵ యాత్రికులు ఇక కాలినడకన వెళ్లాల్సిన అవసరం లేకపోవడంతో గుడి తిరునాళ్లకు జనం ఎక్కువగా వచ్చారు.⁵ 1903లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుంచి రైలు 3,00,679 టన్నుల సరుకును బయటికి తీసుకెళ్లింది. అందులో ఎక్కువ భాగం బొంబాయికి వెళ్లిన నూనె గింజలు, పత్తి.⁶ సింగరేణి బొగ్గును వేరుగా లెక్కించారు: 1891లో 81,882 టన్నులు, 1901లో 3,43,945 టన్నులు.¹²

జంక్షన్ పట్టణాలు

రైలు మార్గాలు కలిసే చోట్ల కొన్ని ఊళ్లు పెరిగాయి. 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక విజయవాడను “దక్షిణ భారతదేశంలో అతి ముఖ్యమైన రైల్వే జంక్షన్” అంది.⁷ దేశంలోని అతి పొడవైన ప్లాట్‌ఫారాల్లో ఒకటి అక్కడి స్టేషన్‌లో ఉండేది.⁷ నెల్లూరు జిల్లాలో చాలా మార్గాలు కలిసే గూడూరు నుంచే కలరా తరచుగా మొదలయ్యేది.¹⁰¹⁶

హైదరాబాద్‌లో సికింద్రాబాద్, లాలాగూడల్లో దక్షిణ భారతదేశంలోనే అతి పెద్ద రైల్వే జనాభాల్లో ఒకటి ఉందని 1951 జనాభా లెక్కలు గుర్తించాయి.¹⁷ 1946–47లో నిజాం రైల్వేలో సుమారు 21,000 మంది పనిచేసేవారు.¹⁸ వారి కుటుంబాలతో కలిపి సుమారు 90,000 మందికి రైల్వే ఆహార సరుకులు అందించింది.¹⁸

హైదరాబాద్‌లో కొత్త మార్గాలు, 1909–1932

ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో కూడా నిజాం రాష్ట్రం మార్గాలు వేస్తూనే ఉంది. 1920లలో వేసిన కొత్త మార్గాలను 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక ఇలా చెబుతుంది:¹³

• బొగ్గు గనుల కోసం కారేపల్లి నుంచి కొత్తగూడెం వరకు 24.52 మైళ్ల మార్గం, 1927లో తెరిచారు¹³
• ఉత్తర, దక్షిణ భారతాల మధ్య ప్రయాణాన్ని తగ్గించిన 145.69 మైళ్ల కాజీపేట–బల్లార్షా మార్గం¹³
• కర్నూలు, మైసూరులకు మీటర్ గేజ్ లింకులు, బీదర్, పర్లీలకు మార్గాలు¹³

కొత్తగూడెం మార్గాన్ని బొగ్గు కోసం వేశారు.¹³ కానీ ఆచరణలో అది భద్రాచలం వెళ్లే యాత్రికులకు కూడా ఉపయోగపడింది.¹³ అంతకు ముందు వాళ్లు బండ్లలో వెళ్లేవారు.¹³ కాజీపేట–బల్లార్షా మార్గం రామగుండం వద్ద గోదావరిని దాటింది.¹³ ఆ వంతెన బండ్లు కూడా వెళ్లేంత వెడల్పుగా ఉంది.¹³ 1931 నాటికి రాష్ట్రంలో 1,180.49 మైళ్ల రైలు మార్గం ఉండేది.¹³

నిజాం తన రైల్వేను కొనుక్కోవడం

1930 ఏప్రిల్ 1న నిజాం ప్రభుత్వం కంపెనీ నుంచి రైల్వేను 83,00,000 పౌండ్లకు కొన్నది.¹⁹ తన సొంత వాటాలు, నిధులు తీసివేసిన తర్వాత నికరంగా 45,70,000 పౌండ్లు చెల్లించింది.¹⁹ మార్గానికి ‘హెచ్.ఇ.హెచ్. నిజామ్స్ స్టేట్ రైల్వే’ అని పేరు మార్చారు.⁴ అప్పటి నుంచి దాని లాభాలు వాటాదారులకు కాకుండా రాష్ట్రానికే వచ్చాయి.²⁰

1938లో ఈ వ్యవస్థలో 1,348 మైళ్ల మార్గం ఉండేది. అందులో 688 మైళ్లు బ్రాడ్ గేజ్, 660 మైళ్లు మీటర్ గేజ్.⁴ 1932లో అది బస్సులు కూడా నడపడం మొదలుపెట్టింది (రోడ్లు, బస్సులు, రేవులు చూడండి).²¹ 1945–46లో దానిపై పెట్టిన పెట్టుబడికి 18.9 శాతం నికర లాభం వచ్చింది.²¹ భారతదేశంలోని అన్ని రైల్వేలకు కలిపి అది 8.51 శాతమే.²¹

1947 తర్వాత: రైల్వేలు జోన్లలో చేరడం

1950 ఏప్రిల్ 1 నుంచి పూర్వ సంస్థానాల రైల్వేలు భారత ప్రభుత్వం చేతికి వెళ్లాయి.²² 1948లో 1,306 మైళ్లతో నిజామ్స్ స్టేట్ రైల్వే వాటిలో అతి పెద్దది.²³ ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం అన్ని రైల్వేలను జోన్లుగా విభజించింది:²²

• మద్రాసు అండ్ సదరన్ మరాఠా, సౌత్ ఇండియన్, మైసూరు రైల్వేలతో 1951 ఏప్రిల్ 14న ఏర్పడిన దక్షిణ రైల్వే²²
• గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా, నిజామ్స్ స్టేట్, మరికొన్ని రైల్వేలతో 1951 నవంబర్ 5న ఏర్పడిన మధ్య రైల్వే²²

1966–67 నాటికి సికింద్రాబాద్‌లో కార్యాలయాలున్న కొత్త జోన్, దక్షిణ మధ్య రైల్వే, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని రైలు మార్గంలో దాదాపు సగాన్ని నడిపింది. రాష్ట్రంలోని 819 స్టేషన్లలో 403 దానివే.²⁴ దక్షిణ రైల్వేకు 365, దక్షిణ తూర్పు రైల్వేకు 49 స్టేషన్లు ఉండేవి.²⁴

ఆధారాలు ఎక్కడ భేదిస్తాయి

కాజీపేట–బల్లార్షా మార్గానికి ఆధారాలు మూడు ఏళ్లు ఇస్తాయి:

• ఆ మార్గం మొదట 1924 ఫిబ్రవరి 1న రాకపోకలకు తెరుచుకుందని 1938 నాటి హైదరాబాద్ Statistical Year Book చెబుతుంది.²
• 1928లో నేరుగా రైళ్లకు తెరుచుకుందని 1947 నాటి హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ సంచిక చెబుతుంది.¹⁴
• అది 1929లో పూర్తయిందని 1931, 1951 జనాభా లెక్కల నివేదికలు చెబుతాయి.¹³²⁵

ఈ తేదీలు పని దశలవి కావచ్చు. ఆధారాలు తేడాను వివరించవు.

సికింద్రాబాద్‌కు తూర్పున మొదటి ప్రారంభం తేదీలో కూడా కొన్ని రోజుల తేడా ఉంది. వరంగల్ వరకు మార్గాన్ని నిజాం 1886 ఏప్రిల్ 3న లాంఛనంగా ప్రారంభించారని క్యాంప్‌బెల్ (1898) చెబుతారు.²⁶ సికింద్రాబాద్–విజయవాడ మార్గం మొదట తెరిచిన తేదీగా Statistical Year Book 1886 ఏప్రిల్ 8ని ఇస్తుంది.²

Footnotes

1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

2. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 768, table of railways open for traffic (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 790 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 77 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 133 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

9. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 144 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 185 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

12. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

13. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

14. Hyderabad-Deccan (souvenir of H.E.H. the Nizam’s Government for the Asian Regional Labour Conference, 1947), p. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 186 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

16. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

17. Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), p. 259 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

18. Hyderabad-Deccan (1947), p. 101 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

19. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I (1933), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

20. Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 791 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

21. Hyderabad-Deccan (1947), p. 100 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

22. India 1955: A Reference Annual (1955), p. 302 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

23. India 1955: A Reference Annual (1955), p. 301 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

24. Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1966 and 1967 (1967), p. 145, table 11.2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; figures only. ↩ ↩²

25. Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

26. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 144 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩