ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

విశాఖపట్నం

వైజాగపటం తీరంలోని ఓడరేవు. ఇంగ్లీషువారు దీన్ని వైజాగపటం అని పిలిచారు. 1682లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇక్కడ ఒక ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) స్థాపించింది. 1689లో ఔరంగజేబు కాలంలో ఫ్యాక్టరీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1710–11లో చికాకోల్ ఫౌజ్‌దారు దాన్ని ముట్టడించాడు. 1757లో అది బుస్సీకి లొంగిపోయింది. 1758లో విజయనగరం రాజా దాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చాడు. 1769 నుంచి అది ఒక చీఫ్, కౌన్సిల్‌కు, తర్వాత వైజాగపటం జిల్లా కలెక్టర్‌కు కేంద్రం. దాని పాత శ్మశానంలో 1705 నుంచి స్థావరపు చీఫ్‌ల సమాధులు ఉన్నాయి.

విశాఖపట్నం ఒక నది తూర్పుకు తిరిగి సముద్రంలో కలిసే చోట, డాల్ఫిన్స్ నోస్ అనే అగ్రం కింద, తీరంలో ఉంది. 1757లో అక్కడి ఇంగ్లీషు స్థావరాన్ని ఓర్మ్ (Orme) వర్ణించారు.1 అది నదికి, సముద్రానికి మధ్య “ఒకటిన్నర మైళ్ల పొడవు, 600 గజాల వెడల్పు గల భూమి చీలిక”పై ఉంది.1 “కోట నిర్మాణాలలో ఒక్క ఆనవాలు కూడా మిగలకపోయినా”, పట్టణపు దక్షిణ కొస భాగాన్ని ఇంకా “కోట” అని పిలిచేవారని ఫ్రాన్సిస్ (Francis) వైజాగపటం గెజిటీర్ (1907) చెబుతుంది.23 ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీ చూడండి.

ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీ

గెజిటీర్ ఆ స్థావరాన్ని 1682 నాటిదిగా చెబుతుంది.45 1682 ఆగస్టు 1 నాటి మద్రాసు సమావేశ నిర్ణయాలు బట్ట కొనడానికి, చొరబాటుదారులను (ప్రైవేట్ వర్తకులను) దూరంగా ఉంచడానికి జార్జ్ రామ్స్‌డెన్‌ను “చీఫ్‌గా” పంపాయి.45 “బిమ్లీపటంలోని డచ్‌వారి తీవ్ర శత్రుత్వం” ఉన్నా, ఆ సంవత్సరం ఆయన శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) ఫౌజ్‌దారు నుంచి ఒక కౌలు (దానపత్రం) పొందాడు.45 ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ (Fifth Report) పట్టికకు అంతకు ముందటి రికార్డు ఏదీ దొరకలేదు. అది 1683ను “ఊహించిన తేదీ”గా ఇస్తుంది.6

1689లో కంపెనీ ఔరంగజేబుతో యుద్ధంలో ఉంది.76 1689 సెప్టెంబరు 13న ఫౌజ్‌దారు మనుషులు ఫ్యాక్టరీని చుట్టుముట్టి, చీఫ్ జాన్ స్టేబుల్స్‌ను, మరో ఇద్దరిని చంపారు.76 1690 శాంతి తర్వాత ఫ్యాక్టరీని తిరిగి ఇచ్చారు, కోట కట్టుకోవడానికి అనుమతించారు.86

1710 డిసెంబరులో శ్రీకాకుళం ఫౌజ్‌దారు (“సీర్ లస్కర్”) ఫకీర్-ఉల్లా అనేక వేల మందితో ఫ్యాక్టరీని ముట్టడించాడు.910 చీఫ్ సైమన్ హోల్‌కోంబ్‌కు ఇచ్చిన అప్పును తిరిగి చెల్లించాలని అతను కోరుతున్నాడు.910 కంపెనీ 20,000 వరహాలు చెల్లించే వరకు చిన్న దండు నెలల తరబడి నిలిచింది.910 1727లో కంపెనీ బట్టలు ఉతికేవారిని వాల్తేరులో స్థిరపరిచారు. అక్కడి నీరు బట్టను బాగా తెల్లగా చేసేది.11 చేతివృత్తులు, వస్త్రాలు పేజీ చూడండి.

బుస్సీ, ఇంగ్లీషువారి పునరాగమనం

1757 జూన్ 24న బుస్సీ ఫ్రెంచి సైన్యం విశాఖపట్నం (అప్పుడు వైజాగపటం) ముందు కనిపించింది.112 దాన్ని నిలుపుకోలేమని ఇంజనీర్లు భావించారు.112 ఆ రాత్రి పదకొండు గంటలకు లొంగుబాటు ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, ఇంగ్లీషువారు బందీలయ్యారు.112 ఓర్మ్ నుంచి తీసుకున్న 1758 నాటి పట్టణ పటాన్ని గెజిటీర్ పునర్ముద్రిస్తుంది.1314

1758లో విజయనగరం రాజా ఫ్రెంచివారి నుంచి పట్టణాన్ని తీసుకున్నాడు.615 సెప్టెంబరు 12న ఆయన దాన్ని ఇంగ్లీషువారికి సమర్పించాడని ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ చెబుతుంది.6 సర్కారుల నుంచి ఫ్రెంచివారిని తరిమేసిన దండయాత్రను మొదలుపెట్టడానికి కల్నల్ ఫోర్డ్ (Forde) అక్టోబరు 20న అక్కడ దిగాడు.15

1769లో విశాఖపట్నంలో “మొదటి చీఫ్ ఇన్ కౌన్సిల్”గా ఉండటానికి జాన్ ఆండ్రూస్‌ను మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసూలీపటం) నుంచి పంపారు.416 ఇలా పట్టణం జిల్లాకు రాజధాని అయింది.416 ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, విజయరామ రాజు II (విజయనగరం) పేజీలు చూడండి.

కట్టడాలు

పాత శ్మశానం పాత కోటకు ఉత్తరాన ఉందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.17 దాన్ని “తరచుగా తప్పుగా ‘డచ్ శ్మశానం’ అని పిలుస్తారు”. దానిలో 1699 నుంచి 1823 వరకు ఖననాలు ఉన్నాయి.17 వాటిలో స్థావరపు నలుగురు చీఫ్‌ల సమాధులు ఉన్నాయి:17

  • సైమన్ హోల్‌కోంబ్ (1705)
  • శాండీస్ డేవిస్ (1734)
  • చార్లెస్ సింప్సన్ (1741)
  • అలెగ్జాండర్ డేవిడ్‌సన్ (1791)17

కలెక్టర్ కార్యాలయం పక్కన ఉన్న సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని “1844లో సర్ ఆర్థర్ కాటన్ కట్టించారు, 1846లో ప్రతిష్ఠించారు”.318 1844 నాటి కాటన్ రాతి గ్రోయిన్లు (సముద్ర గోడలు) డాల్ఫిన్స్ నోస్ కింద తీరాన్ని ఇంకా కాపాడుతున్నాయి.318 సర్ ఆర్థర్ కాటన్ పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, Vol. II (Madras reprint, 1861), p. 261 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 329 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. Francis, Vizagapatam (1907), p. 330 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Francis, Vizagapatam (1907), p. 35 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Francis, Vizagapatam (1907), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. “Acquisitions of Territory by the British in the Presidency of Fort St. George”, in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. xv, No. XII, Vizagapatam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. Francis, Vizagapatam (1907), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Francis, Vizagapatam (1907), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Francis, Vizagapatam (1907), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Francis, Vizagapatam (1907), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Francis, Vizagapatam (1907), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 262 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Francis, Vizagapatam (1907), p. 44, and the map facing it, “Vizagapatam in 1758 (From Orme’s History)” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Francis, Vizagapatam (1907), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Francis, Vizagapatam (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Francis, Vizagapatam (1907), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Francis, Vizagapatam (1907), p. 331 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. Francis, Vizagapatam (1907), p. 327 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1759–1858

1611లో తీరంపై మొదట దిగిన దగ్గర నుండి 1858లో రాజ్ (Crown) స్వాధీనం చేసుకునే వరకు తెలుగు దేశంలో ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ. నూట యాభై సంవత్సరాల పాటు అది గోల్కొండ రాజులు, మొఘలుల ఫర్మానాల కింద మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, మాదాపొలం, వీరవాసరం, విశాఖపట్నం, ఇంజరం, బెండమూర్లంకలలోని ఫ్యాక్టరీల ద్వారా వ్యాపారం చేసింది. మద్రాసులోని దాని కోట 1639లో నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి ద్వారా మంజూరైన భూమిపై ఉంది. ఫోర్డ్ ఫ్రెంచివారిని వెళ్లగొట్టిన తర్వాత దానికి మచిలీపట్నం ప్రాంతం (1759), 1765 చక్రవర్తి మంజూరు, 1766, 1768 నిజాం ఒప్పందాల ద్వారా ఐదు ఉత్తర సర్కారులు, గుంటూరు (1788), రాయలసీమ దత్త మండలాలు (1800), కర్ణాటకతో పాటు నెల్లూరు (1801) లభించాయి. అది చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల ద్వారా, తర్వాత కలెక్టర్ల ద్వారా పాలించింది. 1802–03లో తీర జమీందారులతో శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం చేసుకుంది. రాయలసీమ రైతులతో థామస్ మన్రో రైత్వారీ విధానం కింద శిస్తు నిర్ణయించింది. పద్మనాభం (1794) వద్ద విజయనగరం రాజా అధికారాన్ని, పాలెగాళ్ల అధికారాన్ని విరిచింది. 1832–33 గుంటూరు కరువు తర్వాత గోదావరి, కృష్ణా ఆనకట్టలు కట్టింది.

వ్యక్తులు

చార్లెస్ డి బుస్సీ

క్రీ.శ. 1718

1718లో పుట్టిన ఫ్రెంచి సేనాపతి. 1751 నుంచి 1758 వరకు నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్‌ల ఆస్థానంలో ఫ్రెంచి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1753లో ఆయన నుంచి ఫ్రెంచి కంపెనీకి నాలుగు ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు. విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1757లో బొబ్బిలి కోటను నాశనం చేశాడు, తీరంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758లో లాలీ ఆయనను కర్ణాటకకు వెనక్కి పిలిపించాడు. ఆయన వదిలి వెళ్లిన సర్కారులను కల్నల్ ఫోర్డ్ చేతిలో ఫ్రెంచి వారు కోల్పోయారు.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్

క్రీ.శ. 1803–1899

మద్రాసు సైన్యంలో ఇంజనీర్ అధికారి (1803–1899). ఆయన ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిపై ఆనకట్ట (1847–1852)ను రూపొందించి కట్టించాడు. అది గోదావరి డెల్టాను నీటిపారుదల ఉన్న వరి భూమిగా మార్చింది. బెజవాడ దగ్గర కృష్ణా ఆనకట్ట (1852–1855లో కట్టారు) ప్రణాళికకు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. విశాఖపట్నంలో ఆయన 1844లో సముద్ర గ్రోయిన్లను, సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని కట్టించాడు. ఎగువ గోదావరిలో పడవ ప్రయాణ ప్రణాళికను ఆయన రూపొందించాడు. దానిలో దుమ్ముగూడెం ఆనకట్ట మిగిలి ఉంది.

చంద్రయ్య (రంప)

సుమారు క్రీ.శ. 1879–1881

గోదావరి, విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలో 1879–1880 రంప తిరుగుబాటులో కొండ బృందాల నాయకుడు. ఆ తిరుగుబాటు రంప మన్సబ్దారు దోపిడీలకు, కొత్త కల్లు నియమాలకు, పోలీసులకు వ్యతిరేకంగా జరిగింది. 1879లో ఆయన అడ్డతీగల పోలీసు స్టేషన్‌ను తగలబెట్టి, నెలల తరబడి ఎదిరించారు. మరో తిరుగుబాటుదారు ద్రోహం చేసిన తర్వాత 1880లో గానీ 1881లో గానీ ఆయన చంపబడ్డారు. ఈ విషయంలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి.

కారం తమ్మన్నదొర

క్రీ.శ. 1879–1880

గోదావరి, విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలో 1879–1880 రంప తిరుగుబాటు ప్రధాన నాయకులలో ఒకరు. పోలీసు చరిత్ర ఆయనను తిరుగుబాటుకు ప్రధాన నాయకుడు అని, 1880 జూలై 25న ఒక పోలీసు అధికారి ఆయనను కాల్చి చంపారని చెబుతుంది. గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం 1880 అక్టోబర్‌లో ఆయన విశాఖపట్నం జిల్లాలోకి ఒక దాడికి నాయకత్వం వహించారు.

గాం మల్లుదొర

క్రీ.శ. 1900

విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలోని బట్టపనుకులకు చెందిన కోయ నాయకుడు (జననం 1900), 1922–1924 రంప తిరుగుబాటులో అల్లూరి సీతారామరాజు ఇద్దరు ప్రధాన సహాయకులలో ఒకరు. ఆయన 1923 సెప్టెంబర్‌లో పట్టుబడ్డారు. 1924 మేలో ఆయనకు మరణశిక్ష పడింది. తగ్గించిన శిక్షను ఆయన 1937 వరకు అండమాన్‌లో, ఒక నిర్బంధ శిబిరంలో అనుభవించారు. 1952లో ఆయన విశాఖపట్నం నుంచి మొదటి లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు.

గాం గంటందొర

క్రీ.శ. 1922–1924

విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలోని బట్టపనుకులకు చెందిన కోయ నాయకుడు, గాం మల్లుదొర అన్న, 1922–1924 రంప తిరుగుబాటులో అల్లూరి సీతారామరాజు ఇద్దరు ప్రధాన సహాయకులలో ఒకరు. 1924 మేలో సీతారామరాజు మరణం తర్వాత ఆయన ఒక చిన్న బృందాన్ని కలిపి ఉంచారు. 1924 జూన్ 7న పోలీసు గస్తీ దళం ఆయనను చంపింది.

ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్

క్రీ.శ. 1770 కి ముందు

1758లో క్లైవ్ బెంగాల్ నుంచి పంపిన 39వ ఫుట్ రెజిమెంట్‌కు చెందిన ఐరిష్ అధికారి. 1758 డిసెంబర్ 9న ఆయన పిఠాపురం దగ్గరి కొండూరు (చందుర్తి) వద్ద కాన్‌ఫ్లాన్స్ నాయకత్వంలోని ఫ్రెంచి వారిని చెల్లాచెదురు చేశాడు. 1759 ఏప్రిల్‌లో మసులిపటంపై దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు. ఈ విధంగా ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కోసం ఫ్రెంచి వారి నుంచి ఉత్తర సర్కారులను గెలుచుకున్నాడు. అంతకు ముందు ఆయన నెల్లూరుపై విఫలమైన దాడి (1757)లో ఇంగ్లీషు దళానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1769లో ఆయనను కంపెనీ సూపర్‌వైజర్లలో ఒకరిగా నియమించారు. ఆ సంవత్సరం చివరలో కేప్ నుంచి బయలుదేరిన అరోరా యుద్ధనౌక కనిపించకుండా పోయినప్పుడు ఆయన సముద్రంలో గల్లంతయ్యాడు.

తెన్నేటి విశ్వనాథం

విశాఖపట్నం కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1920లలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒత్తిడి చేసిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1928లో ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్య సంఘం కోశాధికారి. 1930లో విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. 1932లో ప్రజా కార్యక్రమాల నుంచి నిషేధించబడ్డారు. 1937లో ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీలో ఉన్నారు. 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో నిర్బంధించబడ్డారు.

విజయరామ రాజు II (విజయనగరం)

క్రీ.శ. 1794 కి ముందు

1759 నుంచి 1794 వరకు విజయనగరం రాజా. మొదటి విజయరామ రాజు బొబ్బిలిలో (1757), ఆనంద రాజు (1759) చనిపోయిన తర్వాత బాలునిగా ఆయనను దత్తత తీసుకున్నారు. తన సవతి సోదరుడు సీతారామ రాజుతో కలిసి ఆయన ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కింద విజయనగరం కుటుంబాన్ని విశాఖపట్నం ప్రాంతంలో అత్యంత బలమైన శక్తిగా చేశారు. వారు చిన్న జమీందారుల భూములను తీసుకున్నారు. 1793లో చెల్లించని శిస్తు కోసం ఆయన ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, జిల్లాను వదిలి వెళ్లమని ఆయనను ఆదేశించారు. ఆయన పద్మనాభంలో శిబిరం వేశారు. 1794 జూలై 10న కంపెనీ సైన్యం దాడి చేసినప్పుడు ఆయన తన రాజపుత్ర అనుచరులతో అక్కడ చనిపోయారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 35–45, 327–331. [Public domain]
  2. Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, Vol. II (Madras reprint) (opens in a new tab), Pharoah and Co., Madras, 1861, pp. 261–262. [Public domain]
  3. Walter Kelly Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee of the House of Commons on the Affairs of the East India Company, Vol. III: British Acquisitions in the Presidency of Fort St. George, Madras Appendices, Wilkins' Glossary and Index (opens in a new tab), R. Cambray and Co., Calcutta, 1918, xv. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: