ఆంధ్రపత్రిక

ఆంధ్రపత్రిక కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు స్థాపించిన తెలుగు వార్తాపత్రిక.¹ అది 1908లో బొంబాయిలో వారపత్రికగా మొదలై, 1914లో మద్రాసులో దినపత్రిక అయింది.¹² దశాబ్దాల పాటు జాతీయోద్యమానికీ తెలుగు సాహిత్యానికీ అది ముఖ్యమైన గొంతుక.²³⁴ దాని కథ తెలుగు వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు పేజీలో భాగం.

బొంబాయిలో వారపత్రిక, 1908–1914

నాగేశ్వరరావు బొంబాయిలో తాను కనిపెట్టిన అమృతాంజనం మందుతో డబ్బు సంపాదించారు.¹ 1908లో ఆయన అక్కడే ఆంధ్రపత్రికను తెలుగు వారపత్రికగా ప్రారంభించారని హూ ఈజ్ హూ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ (1980) చెబుతుంది.¹ మొదట్లో ఆ పత్రిక ఆయన వ్యాపారానికి ప్రకటనలుగా కూడా పనిచేసిందని కె. సీతారామయ్య 1943లో రాశారు.⁵

బొంబాయిలో తెలుగు పత్రిక పెట్టడం కష్టమైన పని. అక్కడ తెలుగు అచ్చుకూటాలు లేవని, అందుకే అచ్చు కూర్పరుల నుంచి ఉపసంపాదకుల వరకు సిబ్బందినంతా ఆయన మద్రాసు, విజయవాడల నుంచి రప్పించారని 1961 నాటి కృష్ణా జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.⁶ అమృతాంజనం ఆదాయాన్ని ఆయన ఆ వారపత్రికకు ఖర్చు పెట్టారని కూడా అది చెబుతుంది.⁶

మద్రాసులో దినపత్రిక, 1914 నుంచి

1914లో ఆయన పత్రికను మద్రాసుకు మార్చి దినపత్రికగా చేశారు.² దానికి కారణాన్ని సీతారామయ్య వివరిస్తారు. మద్రాసులోని తెలుగువారు ఒక తెలుగు దినపత్రిక కావాలని కోరుకున్నారు, కొందరు ఒక కంపెనీ ద్వారా దాన్ని పెట్టాలని అనుకున్నారు.⁵ ఆ సంగతి విన్న నాగేశ్వరరావు తన పత్రికనే మద్రాసుకు తరలించారు. ఆ దినపత్రిక బాగా నడిచింది.⁵

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో పత్రిక అమ్మకాలు పెరిగాయని జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.⁶ ప్రతి ఉగాదికి తెలుగు సంస్కృతి, జాతీయోద్యమాలపై ప్రత్యేక వ్యాసాలతో అది వార్షిక సంచిక వెలువరించేది.⁶ 1924 మే 9 నాటి సంచికపై సంపుటం 11, సంచిక 33 అని ఉంది. మద్రాసు నుంచి ప్రతిరోజూ వెలువడే పత్రికగా అది తనను పరిచయం చేసుకుంది.⁷

పత్రిక, జాతీయోద్యమం

ఆంధ్రపత్రిక తెలుగు జిల్లాల్లో హోంరూల్ భావాలను ప్రచారం చేసిందని సరోజినీ రెగాని రాశారు.⁸ 1920 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి అది గట్టి మద్దతు ఇచ్చిందని హూ ఈజ్ హూ చెబుతుంది.² పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమ కాలంలో పెదనందిపాడులో ఉద్యమం ఎలా సాగుతోందో చూడటానికి పంపిన ముగ్గురు నాయకుల్లో నాగేశ్వరరావు ఒకరని రెగాని చెబుతారు.⁹

మద్రాసుకు మారకముందే పత్రిక ఆంధ్రోద్యమంలో, అంటే తెలుగు జిల్లాలకు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలనే ఉద్యమంలో, పాల్గొంది. ఆ ఉద్యమం మొదలవడానికి తోడ్పడిన పత్రికల్లో, అప్పటికి బొంబాయి నుంచి వచ్చే వారపత్రికగా ఉన్న ఆంధ్రపత్రికను పి. కృష్ణమూర్తి పేర్కొంటారు.¹⁰ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో తెలుగువారి స్థితి గురించి, వారు ఇతరుల కంటే ఎందుకు వెనుకబడ్డారో ఆ పత్రికలు రాశాయి.¹⁰

తెలుగు సాహిత్యానికి ఒక వేదిక

పత్రిక తెలుగు సాహిత్యానికి కొత్త వేదిక ఇచ్చిందని సీతారామయ్య అంటారు.⁵¹¹ రోజూ సాహిత్య వ్యాసాలతో పాటు వారానికి ఒకసారి సాహిత్య అనుబంధాన్ని అది వెలువరించింది.¹¹ పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు సాక్షి వ్యాసాలు ఈ అనుబంధంలోనే వారం వారం వచ్చి ఎంతో ఆదరణ పొందాయి.¹¹

1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు దాన్ని “అగ్రశ్రేణి తెలుగు దినపత్రిక” అన్నారు.³ తెలుగు సాహిత్యంలోని కొత్త ఉద్యమాలకు అది అండగా నిలిచిందని వారు చెప్పారు.³ 1924లో నాగేశ్వరరావు అదే కార్యాలయం నుంచి భారతి మాసపత్రికను ప్రారంభించారు.²

అతిపెద్ద తెలుగు పత్రిక

ఆంధ్రపత్రిక దినపత్రికగానూ వారపత్రికగానూ వెలువడేదని 1944లో పి. టి. రాజు రాశారు.⁴ అత్యధికులు చదివే తెలుగు పత్రిక అదేనని ఆయన అన్నారు.⁴ దశాబ్దాల తర్వాత కూడా దాన్ని చాలామంది చదివేవారు. తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో దాని ప్రతులు 4,887 అని, అది ఏ ఇతర తెలుగు దినపత్రిక కంటే ఎక్కువని 1979 నాటి ఆ జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹²

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆధారాలు రెండు వేర్వేరు ప్రారంభ సంవత్సరాలు చెబుతాయి:

• పత్రిక 1908లో బొంబాయిలో మొదలైందని హూ ఈజ్ హూ (1980), 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతాయి¹⁶
• అది మద్రాసుకు మారిన 1914లోనే స్థాపితమైందని రెగాని చరిత్ర చెబుతుంది⁸²

1914కు ముందు అది బొంబాయి వారపత్రిక అని కృష్ణమూర్తి చెప్పడం మొదటి తేదీకే సరిపోతుంది.¹⁰

Footnotes

1. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 214 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. P. T. Raju, Telugu Literature (1944), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

5. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. xviii. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

7. Andhra Patrika, Vol. 11, No. 33 (Madras, 9 May 1924), p. 1, masthead (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

9. Regani, Highlights (1956), p. 93 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

10. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

11. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

12. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩