యుగయుగాల తెలుగు సాహిత్యం

తెలుగు సాహిత్యం సుమారు వెయ్యేళ్లుగా సాగుతోంది: 11వ శతాబ్దపు తెలుగు మహాభారతం నుంచి 20వ శతాబ్దపు కవితలు, నాటకాల వరకు.¹ ఈ పొడవైన కథను దాని చరిత్రకారులు రకరకాలుగా యుగాలుగా విభజించారు. ఈ పేజీ అలాంటి ఒక విభజనను ఇచ్చి, తర్వాత ఒక్కో యుగాన్ని చూపిస్తుంది. భాష, సాహిత్యం పేజీలో లేని విషయాలను ఇక్కడ చేరుస్తుంది.²

యుగాలు ఒక చూపులో

పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు శాఖకు అధ్యక్షులు. ఎం.ఏ. విద్యార్థులకు ఏళ్ల తరబడి బోధించిన అనుభవంతో ఆయన తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర రాశారు. అది ఆయన మరణం తర్వాత, 1974లోనే అచ్చైంది.³ ఆయన సాహిత్యాన్ని పది యుగాలుగా విభజించారు; వాటిలో ఎక్కువ యుగాలకు ఆయా ప్రధాన కవుల పేర్లు పెట్టారు:²

యుగం (పింగళి పెట్టిన పేరు)	సంవత్సరాలు (క్రీ.శ.)	ఆ యుగంలోని కొందరు రచయితలు
ప్రాఙ్నన్నయ యుగం	1000 వరకు	శాసనాలు, పాటలు
నన్నయ యుగం	1000–1100	నన్నయ
శివకవి యుగం	1100–1225	నన్నెచోడుడు, పండితారాధ్యుడు, పాల్కురికి సోమనాథుడు
తిక్కన యుగం	1225–1320	తిక్కన
ఎఱ్ఱాప్రగడ యుగం	1320–1400	ఎఱ్ఱన
శ్రీనాథ యుగం	1400–1500	శ్రీనాథుడు
రాయల యుగం (కృష్ణదేవరాయలు)	1500–1600	కృష్ణదేవరాయలు, మోహనాంగి, మొల్ల
దక్షిణాంధ్ర యుగం, లేదా నాయకరాజ యుగం	1600–1775	ముద్దుపళని వంటి తంజావూరు కవులు
క్షీణ యుగం	1775–1875	సుభద్రమ్మ, తరిగొండ వెంకమ్మ
ఆధునిక యుగం	1875 నుంచి	వీరేశలింగం, గురజాడ, శ్రీశ్రీ

మొదటి రెండు నిలువు వరుసల్లోని పేర్లు, సంవత్సరాలు పింగళివే.² మూడవ నిలువు వరుసలోని రచయితలను కింది భాగాల్లో ఉదహరించిన ఆధారాలు ఆయా యుగాల్లో ఉంచుతాయి.

నన్నయకు ముందు

సాధారణంగా నన్నయను మొదటి తెలుగు కవి అంటారు. కానీ తెలుగు పద్యం ఆయన భారతం కంటే పాతది: 9, 10 శతాబ్దాల శాసనాల్లోనే తెలుగు పద్యాలు ఉన్నాయి (లిపి పాఠం చూడండి).⁴

ఒక కవి కాలం మీద ఇంకా వాదం నడుస్తోంది. నన్నయకు ముందరి తెలుగు గ్రంథాల కోసం మానవల్లి రామకృష్ణయ్య దేశమంతా వెదికారని చెంచయ్య, భుజంగరావు చెబుతారు. నన్నెచోడుని కుమారసంభవాన్ని ఆయన కనుగొని ప్రచురించడం “చాలా ముఖ్యమైన సాహిత్య సంఘటన” అని వారు అన్నారు.⁵ నన్నెచోడుడు నన్నయ కంటే చాలా ముందువాడని రామకృష్ణకవి భావించారని, 10వ శతాబ్దపు మూడు శాసనాలను ఆధారంగా చూపారని పింగళి చెబుతారు.⁶ దీనిపై ఆధారాలు ఏకీభవించవు; కింద “ఆధారాలు ఎక్కడ భిన్నంగా చెబుతాయి” చూడండి.

అనువాద యుగం: తెలుగు మహాభారతం

తెలుగు సాహిత్యపు మొదటి ఐదు శతాబ్దాలను చెంచయ్య, భుజంగరావు పురాణ యుగం, అంటే అనువాద యుగం అన్నారు. ఈ యుగంలో మూడు గొప్ప సంస్కృత గ్రంథాలు తెలుగులోకి వచ్చాయి: మహాభారతం, రామాయణం, భాగవత పురాణం.¹ ఒక్క తెలుగు మహాభారతానికే మూడు శతాబ్దాలు పట్టింది.⁷

దాన్ని 11వ శతాబ్దంలో నన్నయ మొదలుపెట్టాడు. 13వ శతాబ్దంలో తిక్కన కొనసాగించాడు. 14వ శతాబ్దంలో ఎఱ్ఱన పూర్తి చేశాడు. తర్వాతి తరాలు ఈ ముగ్గురినీ కలిపి కవిత్రయం అని గౌరవించాయి.⁷ తర్వాతి ఏ కవీ ఈ ముగ్గురినీ స్తుతించకుండా కావ్యం మొదలుపెట్టలేదని వారు రాశారు.⁷

శివకవులు, ద్విపద

12వ శతాబ్దాన్ని పింగళి ముగ్గురు శైవ కవులకు ఇచ్చారు: నన్నెచోడుడు, పండితారాధ్యుడు, పాల్కురికి సోమనాథుడు. వారి కాలంలో శివుడు తప్ప వేరే దేవుడు లేడని బోధించే శైవ మతం తలెత్తి విజృంభించిందని ఆయన రాశారు.⁸

పాల్కురికి సోమనాథుడు రెండు పాదాల పద్యమైన ద్విపదలో కూడా రాశాడు.⁹ సామాన్య శ్రోతల కోసం, సులువుగా గుర్తుండేలా ఏర్పడిన రూపంగా చెంచయ్య, భుజంగరావు ద్విపదను చూశారు.¹⁰ మూడు ఇతిహాసాలూ ద్విపదలోకి వచ్చాయి; రంగనాథ రామాయణం వాటిలో ఒకటి. శ్రీనాథుని వీరగాథ పల్నాటి వీరచరిత్ర కూడా ఇదే ఛందస్సులో ఉంది.⁹

శ్రీనాథుడు, మరుగున పడిన శివరాత్రి మాహాత్మ్యం

కవి శ్రీనాథుడు రెడ్డి రాజుల రాజ్యంలో ఒక పదవిలో ఉన్నాడు.⁴ ఫిరంగిపురంలోని 1410 నాటి శాసనంలో కొంత భాగం తెలుగు పద్యాల్లో ఉంది; దాన్ని రచించినది శ్రీనాథుడని అది చెబుతుంది.¹¹⁴

తన కాశీఖండంలో శ్రీనాథుడు తాను రాసిన గ్రంథాల పట్టిక ఇచ్చాడు. ఆయన మరో కావ్యం శివరాత్రి మాహాత్మ్యం ఆ పట్టికలో లేదు; దాన్ని ఎవరూ చూడలేదు, వినలేదు.¹² తర్వాత పాత తాళపత్ర గ్రంథాల కోసం వెదుకుతున్న ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తుకు కృష్ణా జిల్లా నందిగామ తాలూకా జొన్నలగడ్డలో వాసిరెడ్డివారి ఇంట దాని ప్రతి దొరికింది.¹²

అదొక్కటే ప్రతి. దాని తాటాకులు బాగా శిథిలమై పొడిపొడిగా రాలిపోతున్నాయి. గుడిమిట్లకు చెందిన వెంకన్న అనే ఆయన 1674లో దాన్ని ఎత్తి రాశాడని రెండవ ఆశ్వాసం చివర ఒక గమనిక చెబుతుంది.¹³ అందులో నాలుగు ఆశ్వాసాలే ఉన్నాయి; నాలుగవ ఆశ్వాసం చివరి మాట ఐదవ ఆశ్వాసాన్ని మొదలుపెడుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది.¹³ అయినా మొదట చెప్పిన కథ అక్కడితో ముగుస్తుంది కాబట్టి కావ్యం పూర్తిగానే దొరికిందని సంపాదకుడు వాదించాడు. ఇంకా రాయాలని ఉండి ఉంటే, శ్రీనాథుడు ముందుకు సాగకముందే చనిపోయినందువల్లే గానీ, లేఖకుడు వదిలేసినందువల్ల కాదని ఆయన అన్నాడు.¹⁴

కృష్ణదేవరాయల యుగం

1816లో ఎ. డి. క్యాంప్‌బెల్ రాసే నాటికి, నన్నయవి, మరి కొన్ని తప్ప, వాడుకలో ఉన్న తెలుగు గ్రంథాలు దాదాపు అన్నీ విజయనగర స్థాపన తర్వాతివే.¹⁵ తెలుగు దేశంలో కృష్ణదేవరాయలు “ముఖ్యంగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఉదారంగా ప్రోత్సహించినందుకు” ప్రసిద్ధుడని ఆయన చూశారు. ఆ రాజు కాలపు ఎన్నో గ్రంథాలు స్థానిక పాలెగాళ్ల గ్రంథాలయాల్లో ఇంకా ఉన్నాయి.¹⁶

తిరుపతి గుడిలో ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబం “కొన్ని వేల రాగి రేకుల” మీద చెక్కిన కావ్యాలను భద్రపరిచిందని కూడా క్యాంప్‌బెల్ విన్నారు. చూసి రమ్మని ఒక మనిషిని పంపారు. ఒక వ్యాకరణ గ్రంథం తప్ప, వాటిలో దేవుని స్తుతించే కీర్తనలే ఉన్నాయి.¹⁶ క్యాంప్‌బెల్ ఆ కవుల పేర్లు చెప్పలేదు. వంద ఏళ్ల తర్వాత, తాళ్లపాక కుటుంబపు కీర్తనలున్న రాగి రేకులు తిరుపతి గుడిలో ఇంకా ఉన్నాయని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు (అన్నమాచార్య చూడండి).¹⁷

ఈ యుగపు ఆస్థాన కవులు, ప్రబంధాలు అనే పొడవైన కథా కావ్యాల గురించి భాష, సాహిత్యం పేజీ చెబుతుంది. ఇక్కడ ఇంకో పేరు చెప్పాలి. రాయల కుమార్తె మోహనాంగి మరీచీ పరిణయం అనే శృంగార కావ్యం రాసి నిండు సభలో వినిపించిందని ఒక సంప్రదాయాన్ని చెంచయ్య, భుజంగరావు నమోదు చేశారు. ఆ గ్రంథం ఇప్పుడు లేదు.¹⁸

దక్షిణాది ఆస్థానాలు

విజయనగర పతనం తర్వాత తమిళ దేశంలోని తంజావూరు, మదురైలలో తెలుగు రాజులు పాలించారు. 1600–1775 కాలాన్ని పింగళి “దక్షిణాంధ్ర యుగం” లేదా నాయకరాజ యుగం అన్నారు.² ఈ సాహిత్యంలో చాలా భాగం దాదాపు పోయింది. దక్షిణాది శాఖకు చెందిన “కొన్ని వందల గ్రంథాలను” ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు తిరిగి సంపాదించిందని 1928లో చెంచయ్య, భుజంగరావు మెచ్చుకున్నారు.⁵

దక్షిణాది కవులు చాలా నాటకాలు రాశారు. నాటకాల్లో వారిది ఎక్కువ దిగుబడి అని, కానీ వాటిలో చాలా వాటికి సాహిత్య విలువ ఉందా అనేది సందేహమని చెంచయ్య, భుజంగరావు అన్నారు.¹⁹ ఒక దక్షిణాది కావ్యం ఒక స్త్రీది. తంజావూరు ప్రతాపసింహుని ఆస్థానానికి చెందిన ముద్దుపళని రాధికా సాంత్వనం రాసింది.²⁰ దక్షిణాది నాయక రాజ్యాలు పేజీ కూడా చూడండి.

శతకాలు, దండకాలు, పాటలు

ఆస్థాన కావ్యాల పక్కనే అందరి కోసం ఒక సాహిత్యం నడిచింది. చెంచయ్య, భుజంగరావు సుమారు ఆరు వందల శతకాలు (వంద పద్యాల సంపుటాలు) లెక్కించారు. వాటిలో ఎక్కువ అనువాదాలు కావు, సొంత రచనలు.⁹ ప్రతి పద్యం ఒకే మాటతో ముగుస్తుంది; దాన్ని మకుటం అంటారు. సాధారణంగా అది ఒక దేవుని లేదా ఒక వ్యక్తి పేరు.⁹ వాటిలో మూడు వంతులకు పైగా భక్తినో మంచి నడవడినో బోధిస్తాయి.⁹

శతకం 12వ శతాబ్దంలో మొదలై 17వ శతాబ్దంలో శిఖరానికి చేరిందని వారు చెప్పారు. 18, 19 శతాబ్దాల్లో అది అన్నిటికంటే విస్తారంగా వ్యాపించింది.²¹ వారికి తెలిసిన అతి పాత శతకం 1180 నాటి పాల్కురికి సోమనాథుని వృషాధిప శతకం.²¹ ధూర్జటి కాళహస్తీశ్వర శతకం, కంచెర్ల గోపన్న దాశరథి శతకం బాగా ప్రజాదరణ పొందిన భక్తి శతకాలు.²¹²²

మరో రెండు ప్రజా రూపాలు వినడానికి ఉద్దేశించినవి. దండకం అంటే వేగంగా సాగే పొడవైన స్తుతి; సగం పాడి సగం చదువుతారు. పాడుకునే పాటల్లో (గేయాలు) కీర్తనలు, హరికథలు, స్త్రీలు పాడే మేలుకొలుపులు, మంగళహారతులు, లాలి పాటలు ఉన్నాయి.²² 1928 నాటికి ఈ సాహిత్యంలో చాలా భాగం ఇంకా నోటి మీదే ఉందని, అచ్చు కాలేదని చెంచయ్య, భుజంగరావు బాధపడ్డారు.²³ ప్రదర్శన కళల గురించి తెలుగు జానపద కళలు పేజీలో ఉంది.

కవయిత్రులు

చెంచయ్య, భుజంగరావు కవయిత్రులకు ఒక అధ్యాయం కేటాయించారు. కాకతీయ రాణి రుద్రమ వంటి స్త్రీలు పోషకులుగా కూడా సాహిత్యాన్ని తీర్చిదిద్దారని వారు అన్నారు.²⁴ వారి జాబితాలో ఈ కవయిత్రులు ఉన్నారు:¹⁸²⁰

• 16వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి చెందిన కుమ్మరి స్త్రీ మొల్ల; తెలుగు రామాయణాలన్నిటిలో ఆమె రామాయణమే ఎక్కువ మంది చదివేదని వారు అన్నారు
• కృష్ణదేవరాయల కుమార్తె మోహనాంగి; ఆమె కావ్యం ఇప్పుడు లేదు
• రాధికా సాంత్వనం రాసిన తంజావూరు ముద్దుపళని
• 19వ శతాబ్దపు తరిగొండ వెంకమ్మ; ఆమె రచనల్లో వేంకటాచల మాహాత్మ్యం ఉంది
• సుమారు 1781 నాటి సుభద్రమ్మ; శతకాలు, దండకాలు రాసింది²⁰

ఆధునిక యుగం మొదలు

గతాన్ని తిరిగి సంపాదించడం, నమోదు చేయడం ఆధునిక యుగంలో ఒక భాగం. కందుకూరి వీరేశలింగం ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర “ప్రామాణిక ఆధార గ్రంథం” అయింది.⁵ సి. పి. బ్రౌన్, కాలిన్ మెకంజీ, మద్రాసు ప్రభుత్వ ప్రాచ్య గ్రంథాలయం పాత ప్రతులను సేకరించాయి.⁵

కొత్త రూపాలు కూడా వచ్చాయి; వాటిలో ముఖ్యమైనది నాటకం. తెలుగులో చాలా కాలంగా ప్రజా నాటకాలు ఉన్నాయి: పగటి వేషాలు, వీధి నాటకాలు.²⁵¹⁹ స్త్రీ పాత్రలు వేసే బుచ్చిగాడు అనే ప్రసిద్ధ నటుని పేరును శ్రీనాథుడే చెబుతాడు.¹⁹ షేక్స్‌పియర్ నాటకాలు, ధార్వాడ నాటక కంపెనీ రాక, పార్సీ నాటకాల ప్రభావంతో ఆధునిక తెలుగు రంగస్థలం పెరిగింది.¹⁹

కన్యాశుల్కం: వ్యావహారిక తెలుగులో నాటకం

కొత్త రంగస్థలపు అతి ప్రసిద్ధ నాటకం గురజాడ అప్పారావు కన్యాశుల్కం.²⁶ దాన్ని ఎందుకు రాశారో మొదటి కూర్పు పీఠికలో గురజాడ వివరించారు.²⁷

విజయనగరం మహారాజు ఆజ్ఞ మేరకు, విశాఖపట్నం జిల్లాలో కన్యాశుల్కంతో జరిగిన బ్రాహ్మణ పెళ్లిళ్ల జాబితా ఒకటి తయారు చేశారు. మూడేళ్లలో అలాంటి పెళ్లిళ్లు 1,034 జరిగినట్లు అది నమోదు చేసింది. వాటిలో తొంభై తొమ్మిది మంది ఆడపిల్లల వయసు ఐదేళ్లు; ముగ్గురి వయసు ఒక్క ఏడాది.²⁷ చాలా మందికి చదువు రాదు కాబట్టి, ప్రజల మనసు మార్చగలిగేది రంగస్థలమేనని గురజాడ అనుకున్నారు.²⁷

ఆయన నాటకాన్ని వ్యావహారిక భాషలో రాశారు. అది ప్రజలకు సులువుగా అర్థమవుతుంది; పైగా తెలుగు హాస్యానికి సరైన భాష అదేనని ఆయన నమ్మారు.²⁷ 1909లో మద్రాసులో అచ్చైన రెండవ కూర్పును విజయనగరం మహారాజుకు అంకితం ఇచ్చారు.²⁸

కొత్త కవిత్వం: శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థానం

కవిత్వంలో పెద్ద మలుపు శ్రీశ్రీ (శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు)తో వచ్చింది. 1980లో రాసిన ఒక పీఠికలో, తన మహాప్రస్థానం ఎలా పుట్టిందో ఆయన చెప్పారు.²⁹

దాని గీతాలు దాదాపు అన్నీ ఆయన 1930లలో రాశారు; ప్రపంచమంతా ఆకలి, యుద్ధాల దశాబ్దం అది. రెండు గీతాలు 1941లో, ఒకటి 1947లో వచ్చాయి.²⁹ ఒక మిత్రుడు డబ్బు ఇచ్చేంత వరకు, అంటే 1950 వరకు, పుస్తకం అచ్చు కాలేదు.²⁹ 1933 నాటి తన గీతంతో గ్రాంథిక శైలికీ, గణబద్ధ ఛందస్సులకూ “గుడ్ బై” చెప్పానని ఆయన అన్నారు. దాన్ని “గురజాడ అడుగుజాడ” అన్నారు: తెలుగు కవిత్వాన్ని గురజాడ కొత్త దారికి మళ్లించారు; ఆ మలుపును తాను వెడల్పు చేశానని చెప్పారు.²⁹

ఆధారాలు ఎక్కడ భిన్నంగా చెబుతాయి

నన్నెచోడుడు ఎప్పటివాడు. తెలుగు కుమారసంభవం రాసిన నన్నెచోడుడు నన్నయ కంటే వంద ఏళ్లు ముందువాడని సి. శివరామమూర్తి రాశారు.⁴ 940లో యుద్ధంలో చనిపోయినట్లు ఒక శాసనం చెప్పే నన్నెచోడుడే ఈ కవి అని రామకృష్ణకవి భావించారని పింగళి చెబుతారు.⁶ పింగళి లక్ష్మీకాంతం మాత్రం ఆయనను 1100 తర్వాతి శివకవి యుగంలో ఉంచారు.⁸²

యుగాలను ఎలా విభజించాలి. చెంచయ్య, భుజంగరావు అనువాద యుగం, ప్రబంధ యుగం అంటూ రచనా రకాల పేర్లతో యుగాలను పిలిచారు.¹ పింగళి అలాంటి పేర్లను ఒప్పుకోలేదు. “అనువాద యుగం” అనుకునే కాలంలోనే స్వతంత్ర రచనలు, “పురాణ యుగం” అనుకునే కాలంలోనే ప్రబంధాలు పుట్టాయని ఆయన చూపారు. కొన్ని వందల ఏళ్ల యుగాలు ఎన్నో మార్పులను కప్పేస్తాయని కూడా అన్నారు.³⁰ రాజులు, రాజవంశాలు పోతాయి కానీ కవులు తమ గ్రంథాల్లో బతికే ఉంటారు కాబట్టి, కవుల పేర్లతో చిన్న యుగాలను ఆయన ఎంచుకున్నారు.³⁰

Footnotes

1. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Pingali Lakshmikantam, Andhra Sahitya Charitra (1974), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Devulapalli Ramanuja Rao, foreword (“Toli paluku”, 1 August 1974) to Pingali Lakshmikantam, Andhra Sahitya Charitra (Hyderabad: Andhra Pradesh Sahitya Akademi, 1974) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

4. C. Sivaramamurti, Indian Epigraphy and South Indian Scripts (1st ed. 1948), pp. 54–55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Pingali Lakshmikantam, Andhra Sahitya Charitra (1974), p. 73, reporting the arguments of Manavalli Ramakrishna Kavi (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

7. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Pingali Lakshmikantam, Andhra Sahitya Charitra (1974), p. 70 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

9. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 98 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 97 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Sivaramamurti, Indian Epigraphy and South Indian Scripts (1948), p. 218 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. “Prathama mudrana pithika” (preface to the first edition), in Srinatha, Sivaratri Mahatmyamu (Sukumara Charitramu), 2nd ed. (Kakinada: Andhra Sahitya Parishat, 1930), p. i (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Preface to the first edition, Sivaratri Mahatmyamu (1930), p. ii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Preface to the first edition, Sivaratri Mahatmyamu (1930), p. iii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. A. D. Campbell, A Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xiii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xv and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. S. Krishnaswami Aiyangar, A History of Tirupati, Vol. II (1941), p. 216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

18. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 103 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 114 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

20. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

22. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 100 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

23. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 101 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 102 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 113 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

27. Gurajada Apparao, preface to the first edition of Kanyasulkamu, in Kanyasulkamu, 2nd ed. (1909), re-typed text, PDF pp. 8–9. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

28. Gurajada Apparao, Kanyasulkamu: hasyarasa pradhanamagu natakamu, 2nd ed. (Madras: G. Ramaswami Chetty’s press, 1909), title page and dedication, re-typed text, PDF pp. 4–7. ↩

29. Sri Sri, “Na mata” (preface to the handwritten London edition, 1980), in Mahaprasthanam, e-text of a later edition, PDF pp. 6–8. Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

30. Pingali Lakshmikantam, Andhra Sahitya Charitra (Hyderabad: Andhra Pradesh Sahitya Akademi, 1974), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²