బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్

అసఫ్ జాహీ నిజాముల ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ ఇల్లు, కార్యాలయం రెసిడెన్సీ. ఇది మూసీ ఎడమ ఒడ్డున, హైదరాబాద్ పాత నగరపు ఈశాన్య మూలకు నది అవతల ఉంది.¹

నగర ప్రజలు రెసిడెంట్‌ను “బడే సాబ్” (పెద్ద దొర) అని పిలిచేవారని కె. కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్ (K. Krishnaswamy Mudiraj) (1929) చెబుతారు.² రెసిడెన్సీని “బడే సాబ్ కోఠీ” అని, లేదా కేవలం “కోఠీ”, అంటే రాజభవనం అని పిలిచేవారు.²

కట్టడం

దాని తేదీలు, రూపకర్త గురించి ఆధారాలు భిన్నంగా చెబుతాయి. 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ప్రకారం దాన్ని “మద్రాసు ఇంజనీర్స్‌కు చెందిన మిస్టర్ రస్సెల్ పర్యవేక్షణలో 1800లో మొదలుపెట్టారు, సుమారు 1807లో పూర్తి చేశారు”.¹

క్యాంప్‌బెల్ రాసిన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898) వేరే కథనం ఇస్తుంది.³ ఆయన ప్రకారం, ముందటి రెసిడెంట్లను ఈ స్థలంలో నిజాం అలీ ఖాన్ అభిమాన పాత్రుడొకరికి చెందిన ఒక విల్లాలో ఆహ్వానించేవారు.³ ఇప్పటి కట్టడాన్ని 1803లో, నిజాం మరణానికి కొంచెం ముందు, కర్నల్ కిర్క్‌పాట్రిక్ రెసిడెంట్‌గా ఉన్నప్పుడు మొదలుపెట్టారు.³ సుమారు 1808లో అది “రాయల్ ఇంజనీర్స్‌కు చెందిన మిస్టర్ పి. రస్సెల్ రూపకల్పనతో పూర్తయింది. ఆయనే దాని నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించారు, ఆ పనంతా భారతీయ పనివాళ్లే చేశారు”.³

రెసిడెంట్ కెప్టెన్ అకిలీస్ కిర్క్‌పాట్రిక్ దాన్ని కట్టడానికి నిజాం అనుమతి ఎలా సంపాదించారో ఒక కథను ముదిరాజ్ చెబుతారు.²⁴ స్థల నమూనా పరిమాణం చూసి నిజాం కోపగించుకున్నారు.²⁴ మీర్ ఆలం సలహా మేరకు బదులుగా “తపాలా బిళ్ల లేదా విజిటింగ్ కార్డు పరిమాణంలో” ఉన్న ఒక నమూనాను చూపించారు. నిజాం దాన్ని ఆమోదించారు.²⁴

1898లో కట్టడం

1898లో కట్టడం ఎలా ఉండేదో క్యాంప్‌బెల్ వర్ణిస్తారు.³⁵ ఇరువైపులా స్ఫింక్స్ బొమ్మలు ఉన్న ఇరవై రెండు గ్రానైట్ మెట్ల వరుస, అరవై అడుగుల పొడవైన ముఖమండపానికి దారితీసేది.³⁵ ఆ ముఖమండపానికి యాభై అడుగుల ఎత్తైన ఆరు కొరింథియన్ స్తంభాలు ఉండేవి. దాని పైభాగపు త్రికోణంలో కంపెనీ రాజముద్ర ఉండేది.³⁵

లోపల దర్బార్ హాలు చుట్టూ ముప్పై రెండు స్తంభాలపై ఒక గ్యాలరీ ఉండేది.³⁵ దాని మహోగని ఫర్నిచర్ ప్రిన్స్ రీజెంట్‌కు, అంటే తర్వాతి నాలుగవ జార్జికి, చెందినదని, ఆయన దాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అమ్మారని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.³⁵ హాలులో మంత్రి చందూలాల్ చిత్రపటం ఉండేది.³⁵ Imperial Gazetteer ప్రకారం దర్బార్ హాలు 60 × 33 అడుగులు, 50 అడుగుల ఎత్తు.¹

ఒకప్పుడు ఆవరణలో రంగ్ మహల్ అనే ఇల్లు ఉండేదని క్యాంప్‌బెల్ జోడిస్తారు.⁵ కర్నల్ కిర్క్‌పాట్రిక్ తాను పెళ్లాడిన ముస్లిం మహిళ కోసం దాన్ని కట్టించారు. తర్వాత దాన్ని కూల్చేశారు.⁵

రెసిడెంట్, రెసిడెన్సీ బజార్లు

1779 ఏప్రిల్ 16న హైదరాబాద్ చేరిన మొదటి రాయబారి మిస్టర్ హాలండ్ నుంచి మొదలుపెట్టి రెసిడెంట్ల జాబితాను క్యాంప్‌బెల్ ఇస్తారు.⁶ 1909 నాటి ఒప్పందాల సంకలనం మొదటిసారి రెసిడెంట్‌ను నియమించడాన్ని 1788 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁷

రెసిడెన్సీ “చుట్టూ అన్ని వైపులా జనసమ్మర్దమైన బజార్లు ఉన్నాయి, వాటిపై రెసిడెంట్ సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారం చలాయిస్తారు” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.⁸ 1901లో బజార్లలో 16,904 మంది నివసించేవారు.⁸ అవి “వ్యాపారానికి పెద్ద కేంద్రం”. భారతదేశంలోని ధనిక బ్యాంకర్లందరి శాఖలు అక్కడ ఉండేవి.⁸ ఈ “అంగ్రేజీ ఇలాఖా”, అంటే ఇంగ్లీషువారి ప్రాంతాన్ని, ముదిరాజ్ అసలు నగరంతో పోల్చి చూపిస్తారు.⁹

తొలి రెసిడెంట్లు బొల్లారం నుంచి నిజాం రాజభవనానికి వెళ్లే దారిలో ఈ కట్టడాన్ని ప్రధానంగా విశ్రాంతి స్థలంగా వాడేవారని ముదిరాజ్ చెబుతారు.⁴ రాజభవనంలో వాళ్లు చెప్పులు విడిచి, సర్దారులతో కలిసి నేలపై కూర్చునేవారు.⁴ 1857 తర్వాత యూరోపియన్ పద్ధతిలో ఆహ్వానాలు మొదలయ్యే వరకు ఇది కొనసాగింది.⁴

1857 దాడి

1857 జూలై 17 సాయంత్రం రెసిడెన్సీపై దాడి జరిగింది. ఆ దాడిని తిప్పికొట్టారు.¹⁰ క్యాంప్‌బెల్ ప్రకారం, అల్లావుద్దీన్, తుర్రేబాజ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో సుమారు 500 మంది అఫ్గాన్లతో కొన్ని వేల మంది గుంపు కలిసింది.¹¹ వాళ్లు పశ్చిమ గోడకు ఎదురుగా ఉన్న రెండు మిద్దె ఇళ్లను ఆక్రమించి, రెసిడెన్సీలోకి కాల్పులు జరిపారు.¹¹ రాత్రంతా వారిపై ఫిరంగి గుండ్లు కురిపించారు.¹¹ ఉదయానికి వాళ్లు చనిపోయిన, గాయపడిన ముప్పై రెండు మందిని వదిలి వెళ్లారు.¹¹

నిజాంకు రెసిడెంట్ పంపిన నివేదికను హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ The Freedom Struggle in Hyderabad (హైదరాబాద్‌లో స్వాతంత్ర్య పోరాటం) (1956)లో ప్రచురించింది. దాని సారాంశం ఇక్కడ ఉంది.¹² దాడి చేసినవాళ్లు ద్వారాలను పగలగొట్టి, ఆ రెండు ఇళ్లలో ఆశ్రయం పొందారని అది చెబుతుంది.¹² ఉదయానికి వాళ్లు రహస్యంగా నగరంలోకి తిరిగి వెళ్లిపోయారు.¹²

1857కు ముందు ఆవరణకు ఎలాంటి రక్షణ ఏర్పాట్లు లేవని ముదిరాజ్ చెబుతారు.⁴ తర్వాత మార్టెల్లో బురుజులు (గుండ్రని రక్షణ బురుజులు) ఉన్న గోడలు, ద్వారాలు దాన్ని కాపాడాయి.⁴ ద్వారాల దగ్గర బురుజులతో ఉన్న ఎత్తైన ప్రహరీ గోడ 1892లో పూర్తయిందని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.³

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (1929), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 187 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

4. Mudiraj, Pictorial Hyderabad (1929), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. IX (1909), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 118 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Mudiraj, Pictorial Hyderabad (1929), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 38–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. II (1956), pp. 63–64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³