కాయస్థ అంబదేవుడు

అంబదేవుడు 1272 నుంచి కడప (అప్పుడు కడ్డపా) ప్రాంతంలో ఒక జాగీరు (అధిపతి నుంచి పొందిన భూమి)ను పాలించిన కాయస్థ నాయకుడు.¹² ఆయన ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని నిర్మించడానికి పూనుకున్నాడు. ఆయన శాసనాలలో ఏదీ ఒక అధిపతి పేరు చెప్పదు.³⁴ 1291 జూన్, ఆగస్టుల మధ్య కాకతీయ సైన్యాలు ఆయన పట్టణం త్రిపురాంతకాన్ని తీసుకున్నాయి.⁵⁶

ఒక కాయస్థ నాయకుడు

అంబదేవుడు కాయస్థ నాయకుడు మొదటి అంబదేవుని చిన్న కొడుకు. మొదటి అంబదేవుడు గంగయ సాహిణికి బావమరిది.¹² 1272లో తన సోదరులు జన్నిగదేవుడు, త్రిపురారి తర్వాత ఆయన కడప ప్రాంతంలోని కాయస్థ జాగీరుకు పాలకుడయ్యాడు.¹²

ఆయన సోదరులు కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవికి విధేయంగా సేవ చేశారు.³ జన్నిగదేవుడు 1264లో ఆమె తరఫున నందలూరు ప్రాంతం నుంచి పాండ్యులను వెళ్లగొట్టాడు.³

రాణి సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు తిరుగుబాటుదారులను ఓడించడానికి ఆమెకు సాయం చేసిన నాయకులలో అంబదేవుడిని కూడా ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya), ఎం. సోమశేఖర శర్మ (M. Somasekhara Sarma) లెక్కించారు.⁷ 1275 నుంచి 1290 వరకు ఉన్న శాసనాలు ఆయనకు రాయస్థాపనాచార్య, “రాజును స్థాపించినవాడు” అనే బిరుదు ఇస్తాయని వారు గుర్తించారు.⁷ ఈ బిరుదు బహుశా తిరుగుబాటుకు ముందు ఆయన చేసిన విధేయ సేవను గుర్తు చేస్తుందని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) భావించారు.⁸

ఒక స్వతంత్ర రాజ్యం

అంబదేవుడు తన పాలన మొదటి నుంచే తన సొంత రాజ్యాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి పూనుకున్నాడని రెండు చరిత్రలూ అంగీకరిస్తాయి.³⁴ ఆయన శాసనాలలో ఏదీ ఒక అధిపతి పేరు చెప్పదు.³⁴ త్రిపురాంతకంలోని ఆయన 1290 నాటి దీర్ఘమైన సంస్కృత శాసనం ఆయన విజయాలను జాబితాగా ఇస్తుంది. ఆయన పల్నాడులోని గురిందాల నాయకుడు శ్రీపతి గణపతిని ఓడించి, ఆయన బిరుదు రాయసహస్రమల్లను తీసుకున్నాడు.⁹⁴ ఆయన డెబ్బై ఐదు మంది రాజుల తలలు నరికానని, ఎరువ దేశానికి చెందిన మల్లిదేవుడిని చంపానని చెప్పుకున్నాడు.⁹⁴ ఆయన వైదుంబ నాయకులు కేశవదేవుడు, సోమిదేవుడిని, వారి మిత్రుడు అల్లు గంగను పారదోలాడు.⁹⁴ కాయస్థ రాజధాని వల్లూరును తిరిగి తీసుకుని, గండికోట కొండ కోటతో దానిని బలపరిచాడు.⁹⁴

ఆయన తన కూతురును బొలయ అనే నాయకుడి కొడుకు రాజన్నకు ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. నందనపురాన్ని కట్నంగా ఇచ్చాడు.¹⁰⁴ 1282 కంటే ముందే ఆయన తెలుగు చోడ మనుమ గండగోపాలుడిని నెల్లూరు సింహాసనంపై తిరిగి కూర్చోబెట్టాడు.¹⁰⁴

అదే శాసనం ఆయనను ఏనుగులు, గుర్రాలు పంపిన పాండ్య రాజుల మిత్రుడిగా వర్ణిస్తుంది.¹¹ రత్నాలు పంపిన దేవగిరి రాజుకు కూడా ఆయనను మిత్రుడిగా అది చెబుతుంది.¹¹ అత్తిరాలలోని 1287 నాటి ఒక శాసనం ఆయన వల్లూరు నుంచి ములికినాడు, రేనాడు, పెదకల్లు, సకిలి, ఎరువ, పొత్తపినాడులను పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది.¹⁰ ఆయన అధికారం అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి వరకు విస్తరించింది.¹⁰

చరిత్రకారులు ఈ చెప్పుకోళ్లను వివరాలలో వేర్వేరుగా చదువుతారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి శ్రీపతి గణపతి ఓటమిని 1273 నాటిదిగా, వెంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మ 1275 నాటిదిగా చెబుతారు. రాణి సైన్యంలోని డెబ్బై ఐదు మంది నాయకుల (సేనాధిపతులు) మొత్తాన్ని ఆ డెబ్బై ఐదు మంది రాజులు సూచిస్తారని వెంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మ భావించారు.⁹¹²¹³ ఆ చెప్పుకోలు ఆ సైన్యంపై విజయం గురించిన గొప్పలు మాత్రమే అని వారు భావించారు.⁹¹²¹³

కొందరు పండితులు బొలయ, రాజన్నలను చెరకు నాయకులు వెలూరి బొల్లయ, ఆయన కొడుకు రాజరుద్రుడిగా గుర్తించారు.¹⁴ అలా అయితే చెరకు వారు కూడా తిరుగుబాటుదారులు అవుతారు.¹⁴ రాజరుద్రుడు 1293లో, 1295లో ప్రతాపరుద్రుని విధేయ సామంతుడిగా దానశాసనాలు ఇచ్చాడు కాబట్టి పరబ్రహ్మశాస్త్రి దీనిని తిరస్కరించారు.¹⁴

రుద్రమదేవి మరణం

అంబదేవుడు ఆంధ్ర దేశంలోని రాజులందరినీ జయించాడని త్రిపురాంతకం శాసనం చెప్పుకుంటుంది. మల్లికార్జున-పతి అనే ఒకరి నుంచి ఆయన “సప్తాంగాలను” తీసుకున్నాడని కూడా అది చెప్పుకుంటుంది. పరబ్రహ్మశాస్త్రి సప్తాంగాలను రాజ్యంలోని ఏడు అంగాలుగా చదివారు. వాటిలో పాలకుడు కూడా ఒకటి.¹⁵¹⁶ అంబదేవుడి యుద్ధంలో రుద్రమదేవి, ఆమె సేనాపతి మల్లికార్జున నాయకుడు చనిపోయారని ఆయన సూచించారు.¹⁵¹⁶ వారి మరణాలు 1289 నవంబర్‌లో చందుపట్లలో నమోదయ్యాయి.¹⁵¹⁶

వెంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మ అదే భాగాన్ని, దేవతలకు, బ్రాహ్మణులకు శత్రువుగా వర్ణించిన ఒక మల్లికార్జునుడిని ఆయన చంపాడని చదివారు.⁴¹⁷ వారు రాణి మరణాన్ని తర్వాత, 1294 చివరిలో ఉంచారు.⁴¹⁷ రాణి ఎలా చనిపోయిందో చందుపట్ల శాసనం స్వయంగా చెప్పదు.¹⁵

ఓటమి

ప్రతాపరుద్రుని నాయకత్వంలో కాకతీయులు మూడు వైపుల నుంచి చేసిన ప్రతిదాడిని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వర్ణించారు:¹⁸

• త్రిపురాంతకంలో అంబదేవుడిపై ఒక సైన్యం¹⁸
• నెల్లూరుపై రెండవ సైన్యం¹⁸
• యాదవులపై మూడవ సైన్యం¹⁸

వెంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మ ఇదే దండయాత్రను ప్రతాపరుద్రుని సేనాపతులతో కలిసి రుద్రమదేవి చేసినట్లు చెబుతారు.⁶

త్రిపురాంతకంలో అంబదేవుడి చివరి శాసనం తేదీ 1291 జూన్ 13.⁵⁶ అక్కడ మొదటి కాకతీయ శాసనం, ఇందులూరి మంత్రులు అన్నయ, మనుమ గన్నయలది, తేదీ 1291 ఆగస్టు 11.⁵⁶ కాబట్టి ఆ తేదీల మధ్య పట్టణం చేతులు మారింది.⁵⁶

ఇందులూరి మంత్రుల కుటుంబ చరిత్ర అయిన శివయోగసారము ప్రకారం, మనుమ గన్నయ “డెబ్బై రెండు కోటల ప్రభువు”, అంటే అంబదేవుడి కోటలన్నిటినీ పట్టుకున్నాడు.¹⁹²⁰ వాటిలో డెబ్బై కోటలను ఇందులూరి అన్నయ స్వాధీనం చేసుకున్నాడని చెబుతారు.¹⁹²⁰

1294 తర్వాతి అంబదేవుడి శాసనం ఏదీ పరబ్రహ్మశాస్త్రికి దొరకలేదు. దాదాపు ఎనిమిది సంవత్సరాలలో ప్రతాపరుద్రుడు కాయస్థులను నిర్మూలించాడని ఆయన నిర్ణయించారు. వెంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మ అంబదేవుడికి ముప్పై రెండు సంవత్సరాల పాలన ఇచ్చారు. రెండవ త్రిపురారి అనే కొడుకు రెండు శాసనాల ద్వారా తెలుసు. కానీ ఒక అభిప్రాయం ప్రకారం ఆ శాసనాల దాత అంబదేవుడి అన్న.²¹⁴

Footnotes

1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 158. ↩ ↩² ↩³

2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 159. ↩ ↩² ↩³

3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 122. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 629. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 130. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 635. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

7. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 622. ↩ ↩²

8. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 127. ↩

9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 123. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

10. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 124. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 122–123. ↩ ↩²

12. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 630. ↩ ↩²

13. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 631. ↩ ↩²

14. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 153–154. ↩ ↩² ↩³

15. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 125–126. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

16. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 160. ↩ ↩² ↩³

17. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 642. ↩ ↩²

18. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 129–130. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

19. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 162. ↩ ↩²

20. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 163. ↩ ↩²

21. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 161. ↩