వైదుంబులు

వైదుంబులు పాత చిత్తూరు, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాల్లోని మదనపల్లె, రాయచోటి దేశపు నాయకుల కుటుంబం.¹² 9, 10 శతాబ్దాల్లో వారు రేనాటి చోళుల పాత రాజ్యమైన రేనాండును పాలించారు.³ వారి వీరగల్లుల్లో కొన్ని కొంత తొలి తెలుగులో, కొంత కన్నడలో రాయబడ్డాయి.⁴ వారు వరుసగా రాష్ట్రకూటులకు, చోళులకు సేవ చేశారు.¹⁵

పుట్టుక

ఆ కుటుంబం మదనపల్లె తాలూకాలోని వైదుంబవ్రోలు నుండి వచ్చిందని ఆర్. ఎస్. పంచముఖి (1938) భావించారు.² వైదుంబులు మైసూరులో కొంత భాగాన్ని, అనంతపురం దక్షిణ భాగాన్ని “చాలా పూర్వ కాలం నుండి” పాలించారని 1915 కడప గెజిటీర్ రాసింది.¹ రాయచోటి తాలూకాలోకి వారి విస్తరణను అది 8వ శతాబ్దం అంత ముందే ఉంచింది.¹ సురభు లోయలోని నెరుసుపల్లె వద్ద ఒక వైదుంబ రాజు పేరు చెప్పే శాసనం దాని సాక్ష్యం.¹

పంచముఖి దీనిని వేరుగా చూశారు.⁶ చిప్పిలిలో రేనాటి చోళ, బాణ, వైదుంబ రికార్డులు కలిసి ఉన్నాయని, వైదుంబ రికార్డుకు తాజా లిపి ఉందని ఆయన గుర్తించారు.²⁶ కాబట్టి ఆయన అభిప్రాయంలో, వైదుంబులు బాణుల తర్వాత, 9వ శతాబ్దంలో మాత్రమే బలపడ్డారు.⁶ వారు మదనపల్లెను, తర్వాత మొత్తం రేనాండు ఏడు వేల దేశాన్ని తీసుకున్నారని ఆయన భావించారు.⁶

గండ త్రినేత్రుడు, సోరెమతి

మనుజ త్రినేత్రుడు, గండ త్రినేత్రుడు అనే ఇద్దరు వైదుంబ రాజులు రేనాండును పాలించారని చెబుతారు.³ వారు బహుశా ఒకే వ్యక్తి అని సూయెల్, అయ్యంగార్ (1932) భావించారు.⁷ మదనపల్లె దగ్గరి వీరగల్లులు గండ త్రినేత్రుని యుద్ధాలను గుర్తుంచుకుంటాయి.⁸⁷

అన్నిటికంటే ప్రసిద్ధమైనది మదనపల్లె దగ్గరి బసినికొండ వద్ద ఉన్న వీరగల్లు.⁸ గండ త్రినేత్రుడు, ఒక బాణ నాయకుడు దాడి చేసిన సోరెమతి కోట దగ్గర జరిగిన పోరాటంలో ఒక వీరుని మరణాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.⁸⁴ దానికి వైదుంబ మహారాజు గండ త్రినేత్రుని పాలనా కాలపు తేదీ ఉంది.⁸ వైదుంబులు సోరెమతి వద్ద బాణులతో కలిసి పోరాడారు.¹⁹ వారి శత్రువులు నొళంబ పల్లవులు, గంగులు.⁹⁸

నొళంబులు, రాష్ట్రకూటుల కింద

సుమారు 943–966లో పాలించిన నొళంబ రాజు ఇరివ-నొళంబుని కింద వైదుంబులు ఉన్నారని బి. లూయిస్ రైస్ (1909) రాశారు.¹⁰ రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు (940–956) వైదుంబులను తన సామంతులుగా చేసుకున్నాడని కడప గెజిటీర్ రాసింది.¹ మూడవ కృష్ణుని పాలనలో వైదుంబ నాయకుడు సందైయన్ తిరువైయన్ దానాలు చేసిన తమిళ రికార్డులను సూయెల్, అయ్యంగార్ జాబితా చేశారు.¹¹

మూడవ కృష్ణుని మరణం తర్వాత, 975–76లో ఉత్తరాన కమలాపురం తాలూకాలోని అనిమెల వరకు వైదుంబులను సార్వభౌములుగా గుర్తించినట్లు కనిపిస్తుంది.¹ భువన త్రినేత్రుడు అనే వైదుంబ నాయకునికి ఆ సంవత్సరం పట్టాభిషేకం జరిగిందని చెప్పే కడప జిల్లాలోని 972 నాటి ఒక రికార్డును సూయెల్, అయ్యంగార్ గుర్తించారు.¹²

చోళులతో పెళ్లి సంబంధం

చోళ రాజు సుందర చోళుని అన్బిల్ తామ్రశాసనాలు అతని తండ్రి అరింజయుడు “వైదుంబ రాజు కుటుంబంలో పుట్టిన” కళ్యాణిని పెళ్లి చేసుకున్నాడని చెబుతాయి.¹³ అంతకుముందు మొదటి పరాంతకుడు వైదుంబ రాజు సందైయన్‌ను ఓడించాడని వాటి సంపాదకుడు టి. ఎ. గోపీనాథరావు గుర్తించారు.¹⁴

చోళుల కింద

చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కాలంలో ఒక వైదుంబ నాయకుడు అతని సామంతుడని కడప గెజిటీర్ రాసింది.¹ అతను పులివెందుల తాలూకాలోని ఇంగల్లూరు-నాడును పాలించాడు.¹⁵ రాజరాజు పాలన ప్రారంభంలోనే వైదుంబులు అతనికి లొంగిపోయారని సూయెల్, అయ్యంగార్ రాశారు.¹⁵ పశ్చిమ చాళుక్యుల నుండి రక్షణ కోసం వైదుంబులు అతని ఆశ్రయం కోరారని వారు భావించారు.¹⁵

ఆ కుటుంబం నెల్లూరు దేశానికి కూడా చేరింది.¹⁶ గూడూరు తాలూకాలోని రెడ్డిపాలెం వద్ద రాజరాజదేవుని 8వ సంవత్సరపు ఒక తమిళ రికార్డు వైదుంబ మహారాజు విష్ణుదేవుడు ఇచ్చిన ఒక దీపాన్ని నమోదు చేస్తుంది.¹⁶¹⁵ సూయెల్, అయ్యంగార్ ఈ రికార్డును రాజరాజ చోళుని ఎనిమిదవ సంవత్సరమైన 992 నాటిదిగా చెబుతారు.¹⁵

1056–57లో భీమ మహారాజు అనే వైదుంబ నాయకుడు కమలాపురం తాలూకాలోని పాలగిరి వద్ద ఒక ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడు.⁵ 1102లో కూడా వైదుంబులు చోళ సామంతులుగా ఉన్నారని రాయచోటిలోని ఒక శాసనం చూపిస్తుంది.⁵ వైదుంబ చూడామణి బేవినబీడు ఆవులను ఎత్తుకెళ్లాడని అనంతపురంలోని ఎరడుకెర వద్ద ఒక వీరగల్లు చెబుతుంది.¹⁷ సూయెల్, అయ్యంగార్ దానిని సుమారు 1142 నాటి రికార్డుల్లో గుర్తించారు.¹⁸ 13వ శతాబ్దం చివరికి హొయసల రాజు నరసింహుడు రాయచోటిని పట్టుకున్నాడని, వైదుంబులు “చెదిరిపోయారని” గెజిటీర్ రాసింది.¹⁹

కళింగలో

ఆ కుటుంబం కళింగ గంగ రాజులతో కూడా పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకుంది.²⁰ మద్రాసు మ్యూజియంలోని శక 984 (1062–63; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక తామ్ర దానపత్రం గంగ రాజు వజ్రహస్తుని రికార్డు.²¹²⁰ అది అతనిని కామార్ణవునికి, “వైదుంబ కుటుంబానికి చెందిన” వినయమహాదేవికి కుమారునిగా పేర్కొంటుంది.²⁰

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• ఆ కుటుంబ పాలన ఎంత పాతది. కడప గెజిటీర్ రాయచోటిలో వైదుంబ పాలనను 8వ శతాబ్దం అంత ముందే ఉంచింది.¹ వారు బాణుల తర్వాత, 9వ శతాబ్దంలో మాత్రమే బలపడ్డారని పంచముఖి భావించారు.⁶
• సోరెమతి తేదీ. సుమారు 877–78 (సూయెల్, అయ్యంగార్), సుమారు 885 (పంచముఖి) లేదా 900 (కడప గెజిటీర్).⁹²²¹

Footnotes

1. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

2. Panchamukhi, “Three Inscriptions” (1938), p. 187 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

3. Panchamukhi, “Three Inscriptions” (1938), p. 185 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

4. Panchamukhi, “Three Inscriptions” (1938), p. 184 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

5. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Panchamukhi, “Three Inscriptions” (1938), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

7. Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

8. R. S. Panchamukhi, “Three Inscriptions of Vaidumba-Maharaja Gandatrinetra”, Epigraphia Indica XXIV (1937–38), p. 183 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 38 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

10. B. Lewis Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

12. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

13. Gopinatha Rao, “Anbil Plates of Sundara-Chola” (1920), p. 68, translation of verse 24 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. T. A. Gopinatha Rao, “Anbil Plates of Sundara-Chola: the 4th Year”, Epigraphia Indica XV (1919–20), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 54 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

16. A. Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part I (1905), p. 446, Gudur No. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 20, Anantapur district, Eradukera (No. 86 of 1913) (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 105 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

19. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. Konow, “Madras Museum Plates of Vajrahasta III” (1908), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. Sten Konow, “Madras Museum Plates of Vajrahasta III: Saka-Samvat 984”, Epigraphia Indica IX (1907–08), p. 94 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. Panchamukhi, “Three Inscriptions” (1938), p. 189 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩