ఆదోని

కర్నూలు జిల్లాలో కొండ కోట ఉన్న పట్టణం. ఇది విజయనగర దుర్గం. బీజాపూర్ 1535–37లో దీన్ని ముట్టడించి, 1568లో తీసుకుంది. దాని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1666–67లో జామా మసీదు కట్టించాడు. పశ్చిమ తెలుగు దేశంలో చివరి బీజాపూర్ దుర్గాన్ని ఆయన పాలించాడు. బీజాపూర్ పతనం తర్వాత దాన్ని ఔరంగజేబు సైన్యానికి అప్పగించాడు. మొఘలులు దీనికి ఇమ్తియాజ్‌గఢ్, అంటే 'విశిష్టత కోట' అని పేరు మార్చారు. ఫరుఖ్‌సియర్, ఆయన వారసుల కాలంలో ఇది దక్షిణాది నమూనాలో చిన్న బంగారు నాణేలు ముద్రించే మొఘల్ టంకశాల. 1756 నుంచి ఇది నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ జాగీర్ (భూమి మంజూరు). 1786లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని ముట్టడించాడు. సైన్యం వెళ్లిపోయాక దాని ఫిరంగులను తీసుకుని, దాని గోడలను నాశనం చేసి, 1787 శాంతి ఒప్పందంలో దాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. 1800లో తుంగభద్రకు ఉత్తరాన ఉన్న తన జిల్లాలకు బదులుగా నిజాం దీన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

ఒక్క చూపులో

ఆదోని కర్నూలు జిల్లా పశ్చిమ భాగంలో, కోట శిథిలాలున్న రాతి కొండల కింద ఉన్న పట్టణం. ఇది బహుశా విజయనగర రాజుల అత్యుత్తమ దుర్గం అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹
బీజాపూర్ 1535–37లో మొదట దీనిపై దాడి చేసింది. 1568లో అలీ ఆదిల్ షా I సేనాని అంకుశ్ ఖాన్ సుదీర్ఘ దిగ్బంధం తర్వాత దీన్ని తీసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత 1800లో కంపెనీకి అప్పగించే వరకు ఇది ముస్లింల చేతిలోనే ఉందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.^1,2,3,4
దాని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1662 నుంచి 1687 వరకు దీన్ని పాలించాడు. పట్టణంలో ఆయన జామా మసీదు కట్టించాడు. దాని పద్యాలు హిజ్రీ 1079 (1666–67) అనే తేదీని ఇస్తాయి.²
ఆదోని మొఘలుల చేతికి ఎప్పుడు వెళ్లిందనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి. బళ్లారి గెజిటీర్ 1687 అని ఇస్తుంది. మసూద్ 1688 ఆగస్టు 6న లొంగిపోయాడని సర్కార్ చెబుతారు. మొఘలులు కోటకు ఇమ్తియాజ్‌గఢ్ అని పేరు మార్చారు. తర్వాత దాని టంకశాల చిన్న బంగారు నాణేలను ముద్రించింది.^2,14,17,19
1756లో ఇది నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ జాగీర్ (భూమి మంజూరు) అయింది. 1786లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని తీసుకుని, దాని కోట గోడలను నాశనం చేశాడు. 1800 ఒప్పందం ద్వారా నిజాం ఆదోని జిల్లాను కంపెనీకి అప్పగించాడు.^13,28,32,35

ఆదోని కర్నూలు జిల్లా పశ్చిమ భాగంలో, కోట శిథిలాలున్న రాతి కొండల సమూహం కింద ఉన్న పట్టణం.¹ ఇది విజయనగర రాజుల దుర్గం. 1568 నుంచి 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించే వరకు ముస్లిం పాలకులు దీన్ని పాలించారు.¹²

1904లో ఆదోని బళ్లారి జిల్లాలో ఉండేది.¹ బళ్లారి గెజిటీర్ దీన్ని “చాలా చారిత్రక ఆసక్తి ఉన్న చోటు” అని పిలుస్తుంది.¹ గెజిటీర్ ప్రకారం, విజయనగర రాజులకు ఇది ఆ దేశంలో “బహుశా అత్యుత్తమ దుర్గం”.¹ దాని రాజులు దాన్ని జయించలేమని భావించారని, అందరూ దాన్ని “తమ కుటుంబాలకు అనుకూలమైన ఆశ్రయం” (సురక్షితమైన ఆశ్రయం)గా చేయడానికి సహాయం చేశారని ఫెరిష్తా రాశాడు.³ బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు పేజీ చూడండి.

బీజాపూర్ దుర్గం

బీజాపూర్ మొదటి దాడి 1535–37లో జరిగింది. ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I తన మంత్రి అసద్ ఖాన్‌ను ఆదోనిపైకి పంపాడు.⁴⁵¹ ఫెరిష్తా ప్రకారం, రామరాయల తమ్ముడు వెంకటాద్రి దాన్ని కాపాడటానికి వచ్చినప్పుడు కోట “లొంగిపోయే స్థితిలో” ఉంది.⁴⁵ ఆ దండయాత్ర ఒక ఒప్పందంతో ముగిసింది.⁴⁵¹

1565 యుద్ధం తర్వాత కోట “దివంగత రామరాజు ప్రధాన అధికారులలో ఒకరి” చేతిలో ఉంది.³⁶ తన యజమాని చనిపోయినప్పుడు ఈ అధికారి స్వతంత్రుడయ్యాడు.³⁶ హిజ్రీ 976 (1568; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో అలీ ఆదిల్ షా I తన సేనాని అంకుశ్ ఖాన్‌ను దానిపైకి పంపాడు.³⁶ అంకుశ్ ఖాన్ చేసిన సుదీర్ఘ దిగ్బంధం (అన్ని సరఫరాలను నిలిపివేసే ముట్టడి) కోటను లొంగదీసింది.³⁶

అప్పటి నుంచి “1800లో కంపెనీకి అప్పగించే వరకు ఆ చోటు ముస్లింల ఆధీనంలోనే ఉంది” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.²⁷ “ప్రస్తుత ఆదోని పట్టణం 1568 నాటి ముస్లిం ఆక్రమణ కంటే పాతది కాదని కనిపిస్తుంది” అని అది జోడిస్తుంది.²⁷ సంరక్షక పాలకుడు దిలావర్ ఖాన్ కళ్లు పీకించిన, తిరుగుబాటు చేసిన ఆదోని గవర్నర్ ఘాలిబ్ ఖాన్ గురించి ఫెరిష్తా నమోదు చేశాడు.⁸⁹ 1595–96లో ఎత్తివేసిన ఒక కర్ణాటక నాయకుడి ముట్టడిని కూడా ఆయన నమోదు చేశాడు.⁸⁹

గెజిటీర్ ప్రత్యేకంగా ఇద్దరు గవర్నర్ల పేర్లు చెబుతుంది.² మలిక్ రహీమాన్ ఖాన్ “1604 నుంచి 1631 వరకు ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు ఆ పదవిలో ఉన్నాడు”. ఆయన సమాధి కోట కొండపై ఉంది.² సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1662 నుంచి 1687 వరకు గవర్నర్‌గా, 1678 నుంచి బీజాపూర్ సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు.²

మసూద్ కోటలోని అన్నిటికంటే కింది ద్వారం కింద శాసనం ఉన్న ఒక బావిని, ఒక కొత్త బురుజును కట్టించాడు.²¹⁰ పట్టణంలో జామా మసీదును కూడా కట్టించాడు.²¹⁰ దాని పారసీ పద్యాలు హిజ్రీ 1079 (1666–67) అనే తేదీని ఇస్తాయి.²¹⁰ ఆయన దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి) వెంకన్న పంత్ పట్టణంలో పెద్ద బావి తవ్వించాడు. దానికి ఆయన పేరే ఉంది.²¹⁰

మొఘల్ విజయం

ఆదోని మొఘలుల చేతికి ఎలా, ఎప్పుడు వెళ్లిందనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి. బీజాపూర్, గోల్కొండ పతనం తర్వాత మొఘలులు వచ్చారని మరాఠాల చరిత్రకారుడు గ్రాంట్ డఫ్ (Grant Duff) చెబుతారు.¹¹¹² అప్పుడు యువరాజు ఆజమ్, ఘాజీ-ఉద్-దీన్ “ఇంకా బీజాపూర్ పూర్వ సంరక్షక పాలకుడు మసూద్ ఖాన్ ఆధీనంలో ఉన్న ఆదోనిపైకి దండెత్తారు”.¹¹¹² “ప్రతిఘటన పూర్తిగా నిరర్థకమని భావించి” మసూద్ తన అధీనంలోని భూములను వదులుకున్నాడు.¹¹¹² ఆయన సామ్రాజ్య సేవలో చేరడానికి నిరాకరించి, ఎవరికీ గుర్తు లేకుండా చనిపోయాడు.¹¹¹²

బళ్లారి గెజిటీర్ తేదీని 1687 అని ఇస్తుంది.²¹³ జామా మసీదుపై తన ఫిరంగులను గురిపెట్టి ఘాజీ-ఉద్-దీన్ ఖాన్ మసూద్‌ను లొంగదీశాడన్న స్థానిక సంప్రదాయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.²¹³

జదునాథ్ సర్కార్ (Jadunath Sarkar) ఔరంగజేబు పాలనా కాలపు అధికారిక చరిత్రను ఆధారంగా తీసుకున్నారు.¹⁴¹⁵ 1688 జనవరి 25న ఫిరోజ్ జంగ్‌ను ఆదోనిపైకి పంపారని ఆయన చెబుతారు.¹⁴¹⁵ “చివరికి 1688 ఆగస్టు 6న సిద్దీ మసూద్‌ను లొంగిపోయేలా ఒప్పించారు” అని సర్కార్ రాశారు. అంటే ఆయనను లొంగిపోవడానికి ఒప్పించారు.¹⁴¹⁵ ఆయన కోటను ఆక్రమించి, దానికి ఇమ్తియాజ్-గఢ్ అని పేరు మార్చారు. మసూద్‌ను మొఘల్ సర్దారుగా చేశారు.¹⁴¹⁵

కర్నూలు జిల్లా మాన్యువల్ మొఘల్ సేనాని పేరును ఘియాస్-ఉద్-దీన్ ఖాన్ అని చెబుతుంది.¹⁶ ఆయన మసూద్ ఖాన్ నుంచి ఆదోనిని తీసుకుని, తర్వాత కర్నూలును తీసుకోవడానికి వెళ్లాడని అది చెబుతుంది.¹⁶ తెలుగు దేశంలో మొఘలులు, కర్నూలు పేజీలు చూడండి.

ఇమ్తియాజ్‌గఢ్

మొఘలులు కోటకు కొత్త పేరు పెట్టారు. 1892లో లేన్-పూల్ (Lane-Poole) బ్రిటిష్ మ్యూజియం నాణేల జాబితా రాశారు.¹⁷ చాలాకాలంగా కర్రా అని తప్పుగా చదివిన టంకశాల పేరు నిజానికి ఇమ్తియాజ్-గఢ్, అంటే “విశిష్టత కోట” అని ఆయన వివరిస్తారు.¹⁷ ఇది “గుత్తికి కొంచెం ఉత్తరాన ఉన్న, పటాలలోని ఆదోని అయిన అద్వానీకి ఔరంగజేబు పెట్టిన పేరు” అనే అభిప్రాయానికి ఆయన మిస్టర్ సి. జె. రోడ్జర్స్‌ను ఉదహరిస్తారు.¹⁷

“ఇమ్తియాజ్‌గఢ్ దక్షిణ భారతదేశంలోని ఆదోనికి మొఘల్ పేరు” అని వైట్‌హెడ్ (Whitehead) (1914) అంగీకరిస్తారు.¹⁸ ఈ టంకశాల నుంచి వచ్చిన ఔరంగజేబు రూపాయిని ఆయన నమోదు చేశారు.¹⁸ టంకశాల పేరు ఇంకా “దాని అసలు రూపమైన ఆదోని”గా కనిపించే ఔరంగజేబు అర్ధ రూపాయిని కూడా ఆయన నమోదు చేశారు.¹⁸

ఫరుఖ్‌సియర్ (1713–19) పాలన నుంచి టంకశాల దక్షిణాది హొన్ను (బంగారు నాణెం) నమూనాలో చిన్న బంగారు నాణేలను ముద్రించింది. సుమారు 51 నుంచి 53 లేదా 22 గ్రెయిన్ల బరువున్న ఈ “చాలా చిన్న” నాణేలను లేన్-పూల్ వర్ణిస్తారు.¹⁹¹⁷²⁰ అవి “దక్షిణ భారతదేశపు ఇతర చిన్న నాణేలను” పోలి ఉన్నాయని ఆయన చెబుతారు.¹⁹¹⁷²⁰ దక్కన్‌లో వాటి టంకశాలలుగా ఆయన ఇమ్తియాజ్‌గఢ్, గుత్తి పేర్లు చెబుతారు.¹⁹¹⁷²⁰ ఫరుఖ్‌సియర్, ముహమ్మద్ షా, రెండవ ఆలంగీర్ కాలంలో ఇమ్తియాజ్‌గఢ్ నుంచి వచ్చిన నాణేలను ఆయన జాబితా చేశారు.¹⁹¹⁷²⁰

ఈ టంకశాల నుంచి వచ్చిన, బ్రిటిష్ మ్యూజియంలోని ఫరుఖ్‌సియర్ నాణెం ఆయన మూడవ పాలనా సంవత్సరానిది.²¹ పెద్ద సేకరణలలో హైదరాబాద్ (అప్పటి రాతలో Haidarabad) సుబా టంకశాలల నుంచి వచ్చిన ఫరుఖ్‌సియర్ ఎనిమిది నాణేలను ఇర్విన్ (Irvine) లెక్కించారు. వాటిలో ఒకటి ఆదోని నుంచి వచ్చింది.²² గుత్తి పేజీ చూడండి.

మొఘల్ స్థావరం

దక్షిణాదిలో మొఘల్ సైన్యాలకు మజిలీగా ఆదోని చరిత్ర గ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది. 1695లో ఓడిపోయిన ఖానాజాద్ ఖాన్ సైన్యానికి అక్కడ “మళ్లీ దుస్తులు, కొత్త సామగ్రి సమకూర్చారు”.²³ సర్కార్ ప్రకారం, ఇది “ఆదోని అధికారులు, నివాసుల కానుకలు, బలవంతపు చందాలతో” జరిగింది.²³

1721లో హైదరాబాద్ సుబేదారు (పాలకుడు) ముబారిజ్ ఖాన్, ఢిల్లీ దారి నుంచి వెనక్కి తిరగమని నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌ను ఒప్పించాడు.²⁴ నిజాం-ఉల్-ముల్క్ బదులుగా దక్షిణాది అఫ్గాన్ నాయకులపై ఆదోనికి దండెత్తాడు.²⁴

బసాలత్ జంగ్, హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్

బళ్లారి గెజిటీర్ ప్రకారం, 1756లో దక్కన్ సుబేదారు (పాలకుడు) ఆదోనిని తన సోదరుడు బసాలత్ జంగ్‌కు జాగీర్‌గా (భూమి మంజూరుగా) ఇచ్చాడు.¹³ బసాలత్ జంగ్ 1782లో చనిపోయాడు. ఆయనను పట్టణానికి పశ్చిమాన ఒక సమాధిలో ఖననం చేశారు.¹³ ఆయన కొడుకు మహాబత్ జంగ్‌ను గవర్నర్‌గా నియమించారు.¹³

బసాలత్ జంగ్ తన జీవితకాలం గుంటూరు సర్కార్ (జిల్లా)ను కూడా పాలించాడు.²⁵²⁶²⁷ 1779లో, “హైదర్ అలీ బెదిరింపుతో”, దాన్ని కంపెనీకి అద్దెకు ఇవ్వడానికి, ఇంగ్లీషు సైన్యాన్ని తీసుకోవడానికి ఆయన అంగీకరించాడు.²⁵²⁶²⁷ ఒక ఇంగ్లీషు దళం కడప (అప్పుడు కడ్డపా) కనుమల గుండా ఆదోని వైపు సాగింది, కానీ హైదర్ సైనికులు దాన్ని వెనక్కి మళ్లించారు.²⁵²⁶²⁷ అప్పుడు హైదర్ తేలికపాటి దళాలు “రాజధాని ద్వారాల వరకు అద్వానీ ప్రాంతాన్ని నాశనం చేశాయి”.²⁵²⁶²⁷ హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు, బళ్ళారి పేజీలు చూడండి.

టిప్పు సుల్తాన్ మరాఠాలతో, నిజాంతో యుద్ధంలో ఉన్నాడు.²⁸ 1786లో ఆయన హఠాత్తుగా “తుంగభద్రకు దక్షిణాన నిజాం అలీ బలమైన సరిహద్దు స్థావరం” ఆదోనిపైకి దండెత్తాడు.²⁸ దానిలో బసాలత్ జంగ్, మహాబత్ జంగ్ కుటుంబం ఉండటమే తన కారణం అని ఆయన చెప్పాడు.²⁸ దారిలో ఆయన లేపాక్షిలో విడిది చేశాడు.²⁹

మహాబత్ జంగ్ మొదట డబ్బు ఇవ్వజూపాడు, తర్వాత గండ్లను (గోడలలోని ఖాళీలను) కాపాడాడు.³⁰³¹³² టిప్పు దాడిని ఆయన “భారీ నరమేధంతో” తిప్పికొట్టాడు.³⁰³¹³² నది పొంగడం మొదలైనప్పుడు, మిత్రపక్షాలు స్త్రీలను, సైన్యాన్ని తీసుకువెళ్లిపోయాయి.³⁰³¹³² ఫిరంగులు ఇంకా అమర్చి ఉండటం, ఆయుధాగారం, గిడ్డంగులు నిండి ఉండటం టిప్పు చూశాడు.³⁰³¹³² రాజభవనం “ఒక రాజ కుటుంబాన్ని ఆహ్వానించడానికి సిద్ధంగా అలంకరించిన భవనంలాగే సరిగ్గా” ఉంది.³⁰³¹³²

ఈ చోటును తిరిగి ఇవ్వాల్సి వస్తుందని టిప్పు ఊహించాడు.³²³³ కాబట్టి ఆయన “వెంటనే ఫిరంగులను, సామగ్రిని గుత్తికి, బళ్లారికి తరలించి, కోట గోడలను పూర్తిగా నాశనం చేశాడు”.³²³³ “ఆ తర్వాత ఆ చోటు ఎప్పుడూ సైనిక స్థావరం కాలేదు” అని బళ్లారి గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.³³

1787 మొదట్లో శాంతి ఒప్పందంలో ఆదోనిని నిజాంకు తిరిగి ఇచ్చారు.³⁴ షరతులు నిర్ణయమైన రోజు, దేశంలోని ఐదు నుంచి ఏడు వేల మందిని చుట్టుముట్టి తీసుకురమ్మని టిప్పు అక్కడి తన సేనానిని ఆజ్ఞాపించాడు.³⁴ వాళ్లు ఆయన “అసద్ ఉలాహీ” దళం కోసం.³⁴

1800 అక్టోబర్ 12 నాటి ఒప్పందం ద్వారా నిజాం టిప్పు నుంచి తాను పొందినవాటిని కంపెనీకి అప్పగించాడు (ఇచ్చేశాడు).³⁵ తుంగభద్రకు ఉత్తరాన ఉన్న తన కొత్త జిల్లాలను ఆయన ఉంచుకున్నాడు.³⁵ బదులుగా ఆయన కంపెనీకి “ఆదోని జిల్లాను, దానితో పాటు తుంగభద్రకు దక్షిణాన హిజ్ హైనెస్ అధీనంలో ఉన్న ఇతర ప్రాంతాన్ని” ఇచ్చాడు.³⁵ 1804లో బసాలత్ జంగ్ కొడుకు ఖుద్రతుల్లా ఖాన్ కోసం గుత్తి, ఆదోని కోటలను పట్టుకోవాలన్న ఒక కుట్ర విఫలమైంది.³⁶ గుత్తి పేజీ చూడండి.