గుడివాడ

గుడివాడ కృష్ణా డెల్టాలో అదే పేరు గల తాలూకాకు కేంద్రం. అలెగ్జాండర్ రియా (Alexander Rea) దీన్ని మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం)కు ఇరవై మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉంచారు.¹ 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) పట్టణాన్ని 16° 27′ ఉత్తర అక్షాంశం, 81° తూర్పు రేఖాంశం వద్ద ఉంచి, దాన్ని “చాలా ప్రాచీనమైన చోటు” అని పిలిచింది.² పట్టణం మధ్యలో ఒక శిథిల బౌద్ధ స్తూపం (ధాతువుల దిబ్బ) ఉందని అది గుర్తించింది.² పడమరన ఆంధ్ర సీసపు నాణేలు దొరికిన ఒక పాత పట్టణ స్థలం ఉంది.² శాతవాహన కాలానికి సంబంధించి ఆ వంశపు నాణేలు దొరికిన ప్రధాన చోట్లలో ఇది ఒకటి.³

స్తూపం

స్తూపం అవశేషాలు గ్రామంలో సుమారు 140 అడుగుల చతురస్రంగా ఉన్న తక్కువ ఎత్తు దిబ్బలో ఉన్నాయి.¹ ఇది అమరావతిలోని దిబ్బ కంటే చాలా చిన్నది.¹ బోస్వెల్ అనే జిల్లా అధికారి 1870లో మొదట దీని గురించి మద్రాసు ప్రభుత్వానికి నివేదించారు.¹ దాని స్థానిక పేరు లంజ దిబ్బ (“వేశ్య దిబ్బ”)ను, ఒక నర్తకి దాన్ని కట్టించిందనే కథను ఆయన నమోదు చేశారు.¹

ఒక ముత్యం, బంగారు రేకు, ఇతర ధాతువులతో అక్కడ తవ్వి తీసిన ఒక రాతి పెట్టె గురించి ప్రజలు బోస్వెల్‌కు చెప్పారు.¹ పూర్వకాలంలో తొంభై తొమ్మిది బౌద్ధ లేదా జైన ఆలయాలు, తొంభై తొమ్మిది చెరువులు ఉండేవని కూడా వారు చెప్పారు.¹ రోడ్లు వేయడానికి ఇటుకల కోసం దిబ్బను తవ్వారని బోస్వెల్ తర్వాత నివేదించారు.¹

స్తూపాన్ని ఎప్పుడు నాశనం చేశారనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి:

• రియా ఉదహరించిన ఒక లేఖలో, విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ), బందరు మధ్య రోడ్డు బాగు చేయడానికి సుమారు 1840లో ఒక ఇటుక దిబ్బను కూల్చారని వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) చెప్పారు.⁴ దానిలో నాలుగు రాతి పాత్రలు దొరికాయి. ఒక్కోదానిలో ఒక స్ఫటిక ధాతు పేటిక (ధాతువుల పెట్టె) ఉంది.⁴ వాటిని దిబ్బ మధ్యలో కాకుండా దాని పక్కలలో ఉంచారు.⁴
• 1886లో ఎలియట్ ప్రజా పనుల శాఖ చేసిన ఈ కూల్చివేతను సుమారు 1842 నాటిదిగా చెప్పారు.⁵
• ఫెర్గూసన్ History of Indian Architecture (భారతీయ వాస్తుశిల్ప చరిత్ర) 1910 నాటి సవరణ స్తూపాన్ని “సుమారు 1860లో అని చెబుతారు” నాశనం చేశారని చెబుతుంది.⁶

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) ప్రజా పనుల శాఖకు చెందిన ఒక కింది అధికారి నుంచి ఒక కథనాన్ని పొందారు.¹⁴ “నాలుగు మూలల్లో” దొరికిన, ఒక్కోదానిలో ఒక పేటిక ఉన్న నాలుగు రాతి పాత్రల గురించి అది చెప్పింది.¹⁴ వాటిలో ఏమి ఉందో, అవి ఏమయ్యాయో సూయెల్ తెలుసుకోలేకపోయారు.¹⁴

1892లో రియా దిబ్బ చుట్టూ మూడు కందకాలు తవ్వారు.⁴ రోడ్ల మట్టానికి మూడు అడుగుల కింద ఆయనకు పునాదులు కనిపించాయి.⁴ ఇటుక కట్టడం తొమ్మిది నుంచి పదకొండు అడుగుల ఎత్తు వరకు మిగిలి ఉంది.⁴ భట్టిప్రోలు స్తూపంలో లాగే ఇటుకలను గుండ్రని వరుసలుగా పేర్చారు. కట్టడం మధ్య వరకు ఘనంగా ఉంది.⁴ అంతకు ముందు సందర్శించినప్పుడు సూయెల్‌కు శిల్పాల గానీ, కంచె గానీ జాడ కనిపించలేదు.¹

ప్రాచీన గ్రామం, అక్కడ దొరికినవి

పట్టణానికి పడమరన నేల లామపాడు దిబ్బ అనే పెద్ద సాగు దిబ్బగా పైకి లేస్తుంది.⁷ ఒక్కోటి సుమారు పావు మైలు పొడవు గల పొడవైన, తక్కువ ఎత్తు గట్లు, ప్రాచీన గ్రామాన్ని చుట్టి ఉన్న చతురస్ర కోట గోడలను సూచిస్తాయి.⁷ స్థానిక సంప్రదాయం ఈ గ్రామాన్ని తొంభై తొమ్మిది బౌద్ధ ఆలయాలు, చెరువులతో ముడిపెట్టింది.⁷ విజయవాడ, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్) మధ్య ధాన్యం వ్యాపారంలో ఈ గ్రామం ఒక ముఖ్యమైన చోటు అని కూడా అది చెప్పింది.⁷ ఉపరితలంపై ఇటుకలు, పగిలిన కుండ పెంకులు పడి ఉంటాయి. వర్షం లేదా దుక్కి తర్వాత చిన్న వస్తువులు బయటపడతాయి.⁷

రాబర్ట్ సూయెల్ అక్కడ నాణేలు, పూసలు, ఇతర చిన్న వస్తువులు సేకరించారు.⁷ అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ (Alexander Cunningham) మూడు సీసపు నాణేలను ఆంధ్ర రాజులు గౌతమీపుత్ర యజ్ఞశ్రీ, శ్రీచంద్రుల నాణేలుగా చదివారు.⁷ అర్ధచంద్రాకార అడుగు భాగం, రెండు తెరచాప స్తంభాలు, ఒక పెద్ద చుక్కాని తెడ్డు ఉన్న ఓడను చూపించే మూడు నాణేలు కూడా సూయెల్ దగ్గర ఉన్నాయి.⁷

జడ వేసిన జుట్టుతో ఉన్న మట్టి స్త్రీ తలను సూయెల్ కనుగొన్నారు.⁷ పూసలు మట్టి, ఎముక, స్ఫటికం, గాజు, కాషాయం, గోమేధికాలతో సహా చాలా రకాల రాళ్లతో చేసినవి.⁷ కొన్ని కుండల మూతి మూడు నాలుగు అడుగుల వెడల్పు ఉంది. అవి బహుశా ధాన్యం నిల్వ చేయడానికి.⁷ ఇక్కడి ప్రజలు “బాగా అనుభవం ఉన్న రత్నకారులు” (విలువైన రాళ్లతో పని చేసేవారు) అని సూయెల్ నిర్ధారించారు.⁷

రియా స్వయంగా ఆ స్థలంలో 120 సీసపు నాణేలు సేకరించి, వాటిలో అత్యుత్తమమైన 72 నాణేలను ప్రచురించారు.⁸ వాటి ప్రధాన చిత్రం ప్రకారం ఆయన వాటిని వర్గీకరించారు: స్తూపం (చైత్యం), గుర్రం, సింహం, ఓడ, ఏనుగు.⁹¹⁰ చాలా నాణేల వెనుక భాగంలో “ఉజ్జయిని చిహ్నం” ఉంది.⁹¹⁰ వాటిని వెడల్పైన వెనుక అచ్చు, ఇరుకైన ముందు అచ్చు మధ్య ముద్రించారని ఆయన వాదించారు.⁹¹⁰

రెండు రకాల ఆంధ్ర సీసపు నాణేల తయారీలకు చెందిన నాణేలు గుడివాడలో కలిసి దొరుకుతాయని ఇ. జె. రాప్సన్ (E. J. Rapson) గుర్తించారు.³¹¹¹² ఆయన జాబితాలో వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి, శివశ్రీ శాతకర్ణిల గుడివాడ నమూనాలు ఉన్నాయి.³¹¹¹² ఫెర్గూసన్ 1910 నాటి సవరణ ఎక్కువగా సీసంతో చేసిన గుడివాడ నాణేలను బహుశా క్రీ.శ. మొదటి మూడు శతాబ్దాలకు చెందినవిగా నిర్ణయించింది.⁶

భీమేశ్వర ఆలయ ఆవరణలో ఏడు తలల సర్పం కింద కూర్చున్న ఒక జైన విగ్రహాన్ని రియా చూశారు.⁷ ఆలయ బ్రాహ్మణులు దాన్ని తమదిగా చెప్పుకుని, మునీశ్వరస్వామిగా పూజించేవారు.⁷

శాతవాహనులు, వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ పేజీలు కూడా చూడండి.

Footnotes

1. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 322 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the “Bodhi” Dynasty (1908), p. lxxi and n. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

5. Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 22, n. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. James Fergusson, rev. James Burgess, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20, quoting Robert Sewell (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

8. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²