ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తర్వాతి శాతవాహన రాజు. పశ్చిమ దక్కన్‌లో, కృష్ణా–గోదావరి దేశంలో రెండింటిలోనూ శాసనాలు, నాణేలు దొరికే చివరి రాజు ఆయనే. కృష్ణాకు దక్షిణాన తీరం నుంచి వచ్చిన ఆయన చిన్న శాసనం ఆయన 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. శాతవాహన రాజు తెలిసిన ఏకైక నాణెం చిత్రం అని 1908లో ఇ. జె. రాప్సన్ పిలిచిన దానిని ఆయన వెండి నాణేలు కలిగి ఉన్నాయి.

సాధారణంగా యజ్ఞశ్రీ అని పిలిచే గౌతమీపుత్ర శ్రీ యజ్ఞ శాతకర్ణి శాతవాహన వంశపు చివరి ప్రధాన రాజులలో ఒకరు. తూర్పు, పశ్చిమ దక్కన్ రెండింటిలోనూ వంశ భూములన్నిటినీ ఆయన పాలించాడని ఆయన శాసనాలు, నాణేల నుంచి ఇ. జె. రాప్సన్ (E. J. Rapson) అంచనా వేశారు.1 రాప్సన్ అభిప్రాయంలో ఆయన తర్వాత రాజ్యం చీలిపోయింది.1

అలాగే విన్సెంట్ స్మిత్ (Vincent Smith) ఆయనను తూర్పు, పశ్చిమ రాష్ట్రాలు రెండింటినీ ఉంచుకున్న చివరి రాజు అన్నారు.2 ఆయన శాసనాలు కృష్ణా జిల్లా నుంచి, బొంబాయి, నాసిక్ దగ్గరి గుహల నుంచి వచ్చాయి. కాబట్టి తెలుగు దేశంలో శాతవాహన కాలానికి ఆయన ముఖ్యమైన వ్యక్తి.

శాసనాలు, తేదీలు

ఆయన పాలనలోని నాలుగు శాసనాలు రాప్సన్‌కు తెలుసు:34

  • చిన్న, కృష్ణా జిల్లాలోని ఒక గ్రామం: ఆయన 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేసిన ఒక వ్యక్తిగత దానం. ఆయనకు నమోదైన చివరి సంవత్సరం ఇదే. చిన్న శాసనం (యజ్ఞశ్రీ) చూడండి.
  • నాసిక్: ఆయన 7వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. ఒక సన్యాసి మొదలుపెట్టి పూర్తి చేయకుండా వదిలిన గుహను సేనాని భవగోపుని భార్య పూర్తి చేసి, బౌద్ధ భిక్షువులకు ఇచ్చిందని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇ. సెనార్ (É. Senart) అనువాదంలో రాజు గోతమి కొడుకు, ప్రభువు శ్రీ యజ్ఞ శాతకర్ణి.5
  • కాన్హేరి, బొంబాయి దగ్గర: ఆయన 16వ సంవత్సరంలో తేదీ వేసిన ఒకటి. అది కృష్ణగిరి కొండ భిక్షువులకు వడ్డీకి ఇచ్చిన డబ్బును, ఒక పొలం ఆదాయాన్ని ఇస్తుంది. తేదీ పోయిన ఒక వ్యక్తిగత దానం కూడా ఉంది.

అమరావతి స్తూపం (అవశేషాల గుట్ట) శాసనాలలో శ్రీ యజ్ఞుని శాసనాన్ని కూడా జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) లెక్కించారు.6 శాసనాలు పాలనా సంవత్సరాలు మాత్రమే ఇస్తాయి. కాబట్టి మన క్యాలెండర్‌లో ఆయన తేదీలు అనిశ్చితం:

  • రాప్సన్ (1908): సింహాసనారోహణ దాదాపు క్రీ.శ. 169లో. ఈ తేదీ మత్స్య పురాణంలోని పాలనా కాలాలపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. వాటిని ఆయన నమ్మదగనివిగా భావించారు. ఆయన కనీసం 27 సంవత్సరాలు పాలించాడు.3
  • బర్జెస్ (1887): దాదాపు క్రీ.శ. 178–200.6
  • స్మిత్ (1924): దాదాపు క్రీ.శ. 166 నుంచి ఇరవై తొమ్మిది సంవత్సరాలు.7
  • విన్సెంట్ స్మిత్‌ను అనుసరించి రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) (1932): సింహాసనారోహణ దాదాపు క్రీ.శ. 184లో, 29 సంవత్సరాల పాలన.8
  • డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) (1939): ఆయన క్రీ.శ. 200 తర్వాత కొద్ది కాలానికే తన పాలనను ముగించాడు. ఆయన ఆ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు.9

చిన్న శాసనం

1892లో జి. బ్యూలర్ (G. Bühler) చిన్న శాసనాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు.10 ఆ రాయి కృష్ణాకు దక్షిణాన, చిన్న గ్రామానికి దగ్గరగా సముద్ర తీరంలో దొరికిందని ఆయన నివేదించారు.10 దానిని మద్రాస్ మ్యూజియానికి తరలించారు. దాని ఆరు పంక్తులూ దెబ్బతిన్నాయి.10

అది “రాజు, ప్రభువు, గౌతమ (వంశపు రాణి) కొడుకు సిరియన శాతకణి” 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది.11 పేరు విరిగిపోయిన ఒక “మహాతరక” చేసిన పనిని అది నమోదు చేస్తుంది.11 ఈ వ్యక్తిని బహుశా బుద్ధుని కోసం “యాగకర్త”గా వర్ణించారు.11 వాయు, మత్స్య పురాణాలు రాజుకు ఇచ్చిన 29 సంవత్సరాలతో ఆ సంవత్సరం సరిపోతుందని బ్యూలర్ చూపించారు.11

చిన్న శాసనపు అక్షరాలు 3వ శతాబ్దం మధ్య నాటి ఇక్ష్వాకు శాసనాల కంటే ముందువిగా కనిపించవని 1959లో డి. సి. సర్కార్ గమనించారు.12 తర్వాతి రాజుల సాధారణ క్రమానికి ఇది బాగా సరిపోదని ఆయన గుర్తించారు.12 చిన్న శాసనం యజ్ఞశ్రీని శాతవాహనుడు అనదని కూడా సర్కార్ గుర్తించారు.1314

శాసనంలోని అరక అనే పదంపై పండితులు ఏకీభవించలేదు.1314 సర్కార్ కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతంలో ఉంచిన ఐర (ఆర్య) కుటుంబంతో అది ఆయనను ముడిపెడుతుందని కొందరు భావించారు.1314 స్మిత్ పట్టిక సాధారణ బిరుదు స్వామికి బదులు ఆర్యక అనే పఠనాన్ని నమోదు చేస్తుంది.15

ఆయన రాజ్య విస్తీర్ణం

కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల నుంచి, మధ్య ప్రాంతాల చాందా జిల్లా నుంచి, పశ్చిమ తీరంలోని సోపారా నుంచి యజ్ఞశ్రీ నాణేలను రాప్సన్ జాబితా చేశారు.1 కృష్ణా జిల్లాలోని గుడివాడలో అంతకుముందు దొరికిన వాటిని 1894లో అలెగ్జాండర్ రీ (Alexander Rea) నివేదించారు.16 రాబర్ట్ సూయెల్ అక్కడ సీసపు నాణేలను సేకరించారు.16 అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ (Alexander Cunningham) వాటిలో మూడింటిని ఆంధ్ర రాజులు గౌతమీపుత్ర యజ్ఞశ్రీ, శ్రీ చంద్రుల నాణేలుగా చదివారు.16

సూయెల్ “అమరావతి నుంచి” పొందిన యజ్ఞశ్రీ నాణెం, కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా) జిల్లాలో వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) సేకరించిన మరికొన్ని కూడా రాప్సన్ సూచీలో ఉన్నాయి.1718 గోదావరి జిల్లాలోని చిట్టాల నుంచి వచ్చిన కొన్ని బరువైన సీసపు నాణేలను విన్సెంట్ స్మిత్ తాత్కాలికంగా ఆయనకు ఇచ్చారు.1920 దానికి బదులు రాప్సన్ వాటిని -వీరతో ముగిసే పేరు గల గుర్తించని ఒక తొలి రాజుకు ఇచ్చారు.1920

క్షత్రపుడు రుద్రదాముడు కొంత కాలం ఉత్తర కొంకణ్‌ను ఉంచుకున్నాడు.21 అది మళ్లీ శాతవాహనుల చేతిలోకి వచ్చిందని కాన్హేరి శాసనాలు చూపిస్తాయని రాప్సన్ గుర్తించారు.21

సూయెల్ కథనం వేరుగా ఉంది.8 ఆయన రాజుల జాబితాలో యజ్ఞశ్రీ కోల్పోయిన కొంత భూమిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు, కానీ చుటు-శాతకర్ణులు పూనా, నాసిక్‌లను ఉంచుకున్నారు.8 వారు శక రాజులకు కప్పం కట్టిన రాజకుటుంబపు శాఖ.8 ఆ అభిప్రాయంలో ఆయన రాజ్యం ఎక్కువగా తెలుగు జిల్లాలలో, తూర్పు దక్కన్‌లో ఉంది.8

1939లో సర్కార్ ఆగ్నేయ దక్కన్‌లోని స్థానిక కుటుంబాలను, వాటిలో ఇక్ష్వాకులను వర్ణించారు.9 ఆయన కథనంలో వారు పులుమావి, యజ్ఞశ్రీల కాలంలో ఇంకా శాతవాహనులకు విధేయులుగా ఉండి, తర్వాత ఆయన బలహీన వారసులను పక్కకు తోసేశారు.9

నాణేలు

ఆంధ్ర దేశపు సీసపు నాణేలు రెండు స్థానిక తయారీ రకాలుగా (తయారీ శైలులు) ఉంటాయి. రాప్సన్ వాటిని A, B అన్నారు.222320 యజ్ఞశ్రీ పాలనలో రెండింటి రూపకల్పనా మారింది.222320 A రకంపై అంతకుముందరి మూడు వంపుల స్తూపం స్థానంలో పైన నెలవంక గల ఆరు వంపుల స్తూపం వచ్చింది.222320 B రకంపై గుర్రం పక్కన ఒక ఏనుగు కనిపించింది. తర్వాతి రాజులు దానిని కొనసాగించారు.222320

చాందా జిల్లా పొటిన్ (మిశ్రలోహ) నాణేలపై కూడా ఏనుగు ఉంటుంది.24 అక్కడ పులుమావి, యజ్ఞశ్రీ, తర్వాతి రాజుల నాణేలను రాప్సన్ నమోదు చేశారు.24 యజ్ఞశ్రీ చాలా కంచు, సీసపు నాణేలు తూర్పు రాష్ట్రాల డబ్బు అని స్మిత్ భావించారు.7 ఓడ గల కొన్ని నాణేలు ఈ పాలనకు చెందినవని ఆయన భావించి, రాజు శక్తి “భూమికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు” అని సూచించారు.7

పశ్చిమాన యజ్ఞశ్రీ పశ్చిమ క్షత్రపుల నాణేల నమూనాలో, ఒక వైపు రాజు తల గల వెండి నాణేలను జారీ చేశాడు.2526 రాప్సన్ దీనిని “ఆంధ్ర రాజు తెలిసిన ఏకైక నాణెం చిత్రం” అన్నారు.2526 ఆయనకు మూడు నమూనాలు తెలుసు.2526 ఉత్తర కొంకణ్ పాత రాజధాని సోపారాలోని స్తూపంలో భగవాన్‌లాల్ ఇంద్రజీ (Bhagvanlal Indraji) ఒకదానిని కనుగొన్నారు.2526 మిగిలినవి కాఠియావాడ్‌లోని అమ్రేలి నుంచి, బరోడా నుంచి వచ్చాయి.2526

చివరి రెండింటి నుంచి యజ్ఞశ్రీ మరింత ఉత్తరాన పాలించాడని నిర్ణయించవద్దని రాప్సన్ హెచ్చరించారు.2526 రుద్రదాముడు అంతకుముందు కొంకణ్‌ను ఉంచుకున్నాడనే విషయంతో ఆయన క్షత్రప శైలి నాణేలను వివరించారు.2526 వెనుక వైపు అక్షరాలు మరెక్కడా కనిపించని బ్రాహ్మీ రూపంలో ఉన్నాయి.2526 అది కృష్ణా జిల్లాలోని భట్టిప్రోలు శాసనాల లిపికి అత్యంత దగ్గరగా ఉందని రాప్సన్ భావించారు.2526 దానిలో ఆయన “తెలుగు దేశంలోని ఆ జాతి పాత నివాసపు జ్ఞాపకాన్ని” చూశారు.27

వెనుక వైపు యజ్ఞశ్రీ తండ్రి పేరు “చతురపణ” అని ఉన్నట్లు భగవాన్‌లాల్ చదివారు.282927 ఆ అక్షరాలకు చోటు ఉందా అని వాల్టర్ ఎలియట్ సందేహించారు. రాప్సన్ ఆ పఠనాన్ని తిరస్కరించారు.282927

నాగార్జునుని పోషకుడా?

బౌద్ధ గురువు నాగార్జునునికి “సద్వాహన” కుటుంబానికి చెందిన రాజ పోషకుడు ఉన్నాడని చీనా, టిబెట్ కథనాలు చెబుతాయి.30 పోషకుని వ్యక్తిగత పేరు గందరగోళ రూపాలలో మాత్రమే మిగిలింది.30 ఈ రాజు బహుశా ఆ వంశపు చివరివారిలో ఒకరని, బహుశా శ్రీ యజ్ఞుడు కావచ్చని బర్జెస్ సూచించారు.30 ఆయన దీనిని ఒక అవకాశంగా మాత్రమే చెప్పారు.30 టిబెట్ కాలక్రమం నుంచి పనిచేస్తూ, యజ్ఞశ్రీ పోషకుడైతే, బౌద్ధ సంఘానికి నాగార్జునుని నాయకత్వాన్ని ఆయన స్థూలంగా క్రీ.శ. 137, 197 మధ్య ఉంచారు.31

Footnotes

  1. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xlii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Smith, Early History of India (1924), p. 226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xli (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. É. Senart, “The Inscriptions in the Caves at Nasik”, Epigraphia Indica VIII (1906), p. 94 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Vincent A. Smith, The Early History of India, 4th ed. (1924), p. 223 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. D. C. Sircar, The Successors of the Satavahanas in Lower Deccan (1939), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. G. Bühler, “A New Inscription of the Andhra King Yajnasri Gautamiputra”, Epigraphia Indica I (1892), p. 95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Bühler, “A New Inscription of the Andhra King Yajnasri Gautamiputra” (1892), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83, note 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 85, note 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Smith, Early History of India (1924), table “The Later Andhra Kings and Connected Dynasties”, PDF p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), catalogue p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the “Bodhi” Dynasty (1908), catalogue p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxiv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  21. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xxxix, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxiii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxx (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. lxxxix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  26. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xc (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  27. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty (1908), p. xci (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  28. Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  29. Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  30. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  31. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. E. J. Rapson, Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Ksatrapas, the Traikutaka Dynasty, and the 'Bodhi' Dynasty (Catalogue of the Indian Coins in the British Museum) (opens in a new tab), British Museum, London, 1908, xxxix, xli–xlii, lii, lxxii–lxxiv, lxxx, lxxxix–xci; catalogue pp. 2, 34, 38. [Public domain]
  2. Jas. Burgess (ed.), Epigraphia Indica, Vol. I (1888–92) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1892, pp. 95–96. G. Bühler, 'A New Inscription of the Andhra King Yajnasri Gautamiputra' (No. XV). [Public domain]
  3. Archaeological Survey of India, Epigraphia Indica, Vol. VIII (1905–06) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1906, pp. 94. É. Senart, 'The Inscriptions in the Caves at Nasik' (No. 8): No. 24. [Public domain]
  4. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 325. [Public domain in India]
  5. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 5, 8–9, 11. [Public domain]
  6. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities, including the Stupas of Bhattiprolu, Gudivada and Ghantasala and other Ancient Sites in the Krishna District (opens in a new tab), Government Press, Madras (Archaeological Survey of India), 1894, pp. 20. [Public domain]
  7. D. C. Sircar and B. Ch. Chhabra (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXII (1957–58) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1959, pp. 83, 85–86. D. C. Sircar, 'Two Inscriptions from Guntur District' (No. 8). [Public domain in India]
  8. Vincent A. Smith (rev. S. M. Edwardes), The Early History of India from 600 B.C. to the Muhammadan Conquest, 4th ed. (opens in a new tab), Clarendon Press, Oxford, 1924, pp. 223, 226, and table (PDF p. 271). [Public domain]
  9. Walter Elliot, Coins of Southern India (International Numismata Orientalia, Vol. III, Part 2) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1886, pp. 24–25. [Public domain]
  10. D. C. Sircar, The Successors of the Satavahanas in Lower Deccan (opens in a new tab), University of Calcutta, 1939, pp. 3. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: