ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పాకాల చెరువు శాసనం (జగదాళ ముమ్మడి)

గణపతిదేవుడి పాలన కాలపు, పాకాల సరస్సు కట్టపై ఉన్న, తేదీ లేని సంస్కృత స్తంభ శాసనం. రాజు ప్రధానమంత్రి బయ్యన నాయకుడి కొడుకు జగదాళ ముమ్మడి ఆ పెద్ద చెరువును, దాని పక్కన గణపపురం అనే పట్టణాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది కాకతీయుల సూర్యవంశ వంశావళిని కూడా ఇస్తుంది.

The still surface of Pakhal Lake under a clear sky, a single tree standing in the water and reflected below it, and a low wooded hill on the far shore.
The still surface of Pakhal Lake under a clear sky, a single tree standing in the water and reflected below it, and a low wooded hill on the far shore. · Alosh Bennett (opens in a new tab) · CC BY 2.0 (opens in a new tab)

ఇది ఏమిటి

ఇది అతి పెద్ద కాకతీయ నీటిపారుదల చెరువులలో ఒకటైన పాకాల సరస్సు స్థాపన రికార్డు.12 వరంగల్‌కు తూర్పున, సరస్సు కట్ట (ఆనకట్ట)పై నిలిచిన ఒక రాతి స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత పద్య శాసనం ఇది.12

గణపతిదేవుడి ప్రధానమంత్రి బయ్యన నాయకుడి కొడుకు జగదాళ ముమ్మడి ఒక పెద్ద చెరువును కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.3 ఆ చెరువు శివ-రామనాథుడి ఆలయం దగ్గర, మౌద్గల్య-తీర్థం అనే పవిత్ర స్థలంలో ఉంది.3 దాని పక్కన ఆయన గణపపురం అనే పట్టణాన్ని స్థాపించాడు.3 శాసనానికి తేదీ లేదు, కానీ అది గణపతిదేవుడి పాలనకు చెందినది.34

స్తంభం

ఎల్. డి. బార్నెట్ (L. D. Barnett) ఆ రాయిని నాలుగు ముఖాలపై శాసనం ఉన్న నిలువు దీర్ఘచతురస్ర దిమ్మగా వర్ణించారు.1 మొదటి ముఖం పైభాగంలో మోటుగా చెక్కిన రెండు శిల్ప పట్టీలు ఉన్నాయి.1 మొదటిది ఇరువైపులా చంద్రసూర్యులతో కూర్చున్న గణేశుడిని చూపిస్తుంది.1 రెండవది రెండు నీటి కుండల మధ్య కాకతీయ చిహ్నమైన వరాహాన్ని చూపిస్తుంది.1

లిపి ఆ కాలపు తెలుగు.14 చివర్లో కొన్ని తెలుగు వచన పంక్తులు తప్ప, పాఠం మొత్తం అనేక విభిన్న ఛందస్సులలో సంస్కృత పద్యంలో ఉంది.14 వరంగల్ జిల్లా శాసనాల ఆధునిక పునర్ముద్రణ స్తంభం పడమటి కట్టపై ఉన్నట్లు వర్ణిస్తుంది.2 అది తెలుగు భాగాన్ని 231–234 పంక్తులలో ఉంచుతుంది.2

కనుగొనడం, సంచికలు

1902–03 నాటి తన శాసన నివేదికలో ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) ఆ శాసనాన్ని మొదట గుర్తించారు.1 1915–16 కాలంలో నిజాం పురావస్తు సూపరింటెండెంటు జి. యజ్దానీ (G. Yazdani) పాకాల, రామప్ప, ఉపర్‌పల్లిలలోని కాకతీయ శాసనాలను “జాగ్రత్తగా నకలు తీశానని” నివేదించారు.5 ఆయన వాటి ముద్రలను లండన్‌లోని బార్నెట్‌కు పంపారు.5 సరస్సు, శాసనం ఉన్న స్తంభపు ప్రతి వైపు గురించి ఆయన తీసిన ఫోటోలను కూడా నివేదిక జాబితా చేస్తుంది.6

బార్నెట్ సంచిక రాకముందు హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) (1908), హుల్ష్ (1914) దాన్ని “ప్రచురించనిది” అని పేర్కొన్నారు.78 బార్నెట్ సంచిక 1919లో హైదరాబాద్ పురావస్తు శ్రేణిలో నం. 4గా ప్రచురితమైంది.91 ఆ గ్రంథం ఈ పేజీకి వాడిన గ్రంథాలయంలో లేదు. బార్నెట్ పీఠికను, అనువాదాన్ని Epigraphia Telanganica (తెలంగాణ శాసనాలు) (2023)లోని పునర్ముద్రణ నుంచి ఇక్కడ ఉదహరించారు.1 1956లో పి. శ్రీనివాసాచార్ (P. Sreenivasachar) ఒక చిన్న ఇంగ్లీషు గమనికతో పాఠాన్ని మళ్లీ ముద్రించారు.13

విషయం

పాఠం గణేశుడికి, వరాహ రూపంలోని విష్ణువుకు, చంద్రుడికి ప్రార్థనలతో మొదలవుతుంది.4 వరాహం కాకతీయ చిహ్నం కాబట్టి దాన్ని ఎంచుకున్నారని బార్నెట్ గుర్తించారు.4 తర్వాత పాఠం తనను తాను రాజు గణపతి శాసనం (శాసనం) అని పిలుచుకుంటుంది.4

తర్వాత ఒక పౌరాణిక వంశావళి వస్తుంది.43 విష్ణువు నాభి నుంచి సూర్యుడు, తర్వాత మనువు, మనువు వంశంలో ఇక్ష్వాకుడు, మాంధాత, సగరుడు, భగీరథుడు, దశరథుడు, రాముడు వచ్చారు.43 వారి తర్వాత ఇక్కడ కళికాలుడు అని పిలిచే చోళ రాజు కరికాలుడు వచ్చాడు.43 అదే వంశంలో కాకతీయులు వచ్చారు: దుర్జయుడు, ప్రోలుడు, రుద్రదేవుడు, ఆయన సోదరుడు మహాదేవుడు, మహాదేవుడి కొడుకు గణపతి.43 చారిత్రక రాజులలో పాలిస్తున్న రాజు గణపతికి ముందు రెండవ ప్రోలరాజు, రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు మాత్రమే పేర్కొనబడ్డారు.3

గణపతి, ఆయన మంత్రి కుటుంబం

తర్వాత గణపతిని పొగిడే శ్లోకాలు వస్తాయి.410 ఆయనకు నమస్కరించిన రాజులను ఒక శ్లోకం జాబితా చేస్తుంది: కాశి, కళింగ, శకులు, మాళవులు, కేరళ, తుమ్మాన, హూణులు, కురులు, అరిమర్ద (పాగాన్), మగధ, నేపాల్, చోళుల పాలకులు.410 బార్నెట్ ఆ జాబితాను చాలా అతిశయోక్తిగా భావించారు.410

గణపతి మొదటి మంత్రి బయ్యన నాయకుడు.43 ఆయన భార్య బాచమాంబ ద్వారా ఆయనకు ముగ్గురు కొడుకులు, గణపతి, నల్ల-గణప, జగదాళ ముమ్మడి. చిన్నవాడు సైనికుడు, రాజనీతిజ్ఞుడు.43

ముమ్మడి మౌద్గల్య-తీర్థం వద్ద చెరువును, ఆలయానికి జోడించిన ఒక భైరవ గుడిని కట్టించాడు.43 చెరువు పక్కన ఆయన గణపపురాన్ని స్థాపించాడు. ముమ్మడి అన్న నల్ల-గణప పేరు మీద దానికి ఆ పేరు పెట్టారని బార్నెట్ భావించారు.43 శాసన రచయితకు ముమ్మడి ఒక ఇల్లు, ఐదు మర్తుల భూమి ఇచ్చాడు.43 రచయిత “కవుల చక్రవర్తి” అనే అర్థం గల కవిచక్రవర్తి అనే బిరుదుతో మాత్రమే తెలుసు.43

తేదీ, వంశావళి

బార్నెట్ ఆ శాసనాన్ని సుమారు 1245లో ఉంచారు.410 అది గణపతి పాలనకు చెందినది కావడం, ఒక శ్లోకం ఆయనను చాలా కాలం పాలించినవాడిగా పేర్కొనడం ఆయన కారణాలు.410 1956 నాటి Corpus (శాసనాల సంకలనం) శాసనాన్ని తేదీ లేనిదిగా పిలుస్తుంది.3 వరంగల్ జిల్లా పునర్ముద్రణ కూడా తేదీ ఇవ్వదు.2

శాసనంలోని 19వ శ్లోకం వరాహ ధ్వజం గురించిన ఒక శ్లోకాన్ని పునరావృతం చేస్తుంది.4 అదే శ్లోకం గణపతి కంచి శాసనంలో, 1244–45 నాటి మోటుపల్లి అభయ శాసనంలో కనిపిస్తుంది.4 మోటుపల్లి శాసనాన్ని సంపాదకత్వం వహిస్తూ, ఈ శ్లోకాలు “వరాహ రూపంలో ఉన్న … కాకతీయుల ధ్వజాన్ని” సూచిస్తాయని హుల్ష్ చెప్పారు.8

గణపతి చేబ్రోలు శాసనం లాగే, పాకాల శాసనం కూడా కాకతీయ వంశావళిలో ఒక దుర్జయుడిని పేర్కొందని 1908లో కృష్ణ శాస్త్రి రాశారు.711 ఇక్కడ దుర్జయుడు ప్రోలుడి తండ్రిగా కనిపిస్తాడు.711 రుద్రుడు ప్రోలుడి కుటుంబంలో పుట్టాడనే దాని ప్రకటన “ఇతర కాకతీయ శాసనాల సాక్ష్యానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకం” అని ఆయన భావించారు.711 దానికి బదులుగా, శాసనం పూర్వ కాకతీయ నాయకులను వదిలేసి, తన చారిత్రక జాబితాను రెండవ ప్రోలరాజుతో మొదలుపెడుతుందని శ్రీనివాసాచార్ గుర్తించారు.3

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ శాసనాన్ని ఉపయోగించిన విధం

గణపతి బిరుదు రాజ-గజ-కేసరి, అంటే రాజ ఏనుగులలో సింహం, కోసం పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (Parabrahma Sastry) ఈ శాసనాన్ని ఆధారంగా తీసుకున్నారు.1213 బార్నెట్ అప్పటికే దానిలో గుర్తించిన మర్తురు అనే భూమి కొలత కోసం కూడా ఆయన దాన్ని ఉపయోగించారు.121314 కవి కవిచక్రవర్తి బహుశా గణపతి ఆస్థాన కవి అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.15 ఆయన దృష్టిలో, 1213 నాటి జాయప చేబ్రోలు శాసనం బాధ్యత వహించిన అధికారిగా పేర్కొన్న వ్యక్తి ఆయనే.15

సరస్సు

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) పాకాల సరస్సును హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని అతి పెద్ద కృత్రిమ జలాశయం అని పిలిచింది.1617 అది సుమారు 8,000 × 6,000 గజాలు, దాదాపు 13 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణం.1617 పాకాల నదికి అడ్డంగా 2,000 గజాల కంటే పొడవైన ఆనకట్ట దాన్ని నిలిపి ఉంచింది.1617 ఆనకట్ట మధ్యలో షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) చబూత్రా అని పిలిచే ఒక చిన్న మండపపు శిథిలాలను గెజిటీర్ గుర్తించింది.18

ఆనకట్టను జేగురు రాయి కంకర, ఎర్ర మట్టితో కట్టారని, అది సుమారు ఒక మైలు పొడవు, 40 కాలువలతో ఉందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వర్ణిస్తారు.19 ఇప్పుడు సాగయ్యే విస్తీర్ణాన్ని ఆయన సుమారు 9,000 ఎకరాలుగా ఇస్తారు.19 పాకాల పేజీ కూడా చూడండి.

Footnotes

  1. L. D. Barnett, introduction to the Pakhal inscription (Hyderabad Archaeological Series No. 4, 1919), reprinted in Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), p. 234, No. 201. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  2. Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), p. 332, No. 323, summarising Inscriptions of Warangal District (reprint 2016), pp. 202–211. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (1956), p. 150, No. Wg. 15 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18

  4. Barnett (1919), reprinted in Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), p. 235, No. 201. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21 ↩22 ↩23

  5. Annual Report of the Archaeological Department of His Highness the Nizam’s Dominions, 1915-16 (1917), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Annual Report of the Archaeological Department … 1915-16 (1917), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. H. Krishna Sastri, “Anmakonda Inscription of Prola; the Chalukya-Vikrama Year Forty-Two”, Epigraphia Indica IX (1908), p. 259 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. E. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XII (1914), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam’s Dominions, 1927-28 (1929), list of the Hyderabad Archaeological Series at the end of the volume (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Barnett (1919), translation, reprinted in Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 236–237, No. 201, verses 18 and 22. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Krishna Sastri, “Anmakonda Inscription of Prola” (1908), p. 260, note 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 260. ↩ ↩2

  13. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 269. ↩ ↩2

  14. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. 17, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 293. ↩ ↩2

  16. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 205. ↩ ↩2

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 2: Imperial Kakatiyas (opens in a new tab), Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 234–237, 332. No. 201 reprints L. D. Barnett's edition, Pakhal Inscription of the Reign of the Kakatiya Ganapatideva (Hyderabad Archaeological Series No. 4, 1919), pp. 1–10; No. 323 summarises the 2016 reprint of Inscriptions of Warangal District, pp. 202–211. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, 1956, pp. 150–157. P. Sreenivasachar (ed.), No. Wg. 15: text with an English note. Paraphrased. [Public domain in India]
  3. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions, Annual Report of the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1915-16 (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1917, pp. 10, 12, 26. [Public domain]
  4. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions, Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1927-28 (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1929, list of the Hyderabad Archaeological Series. [Public domain]
  5. E. Hultzsch and Sten Konow (eds.), Epigraphia Indica, Vol. IX (1907–08) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1908, pp. 259–260. H. Krishna Sastri, on the then unpublished Pakhal inscription. [Public domain]
  6. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 189. E. Hultzsch, Motupalli pillar inscription. [Public domain]
  7. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series, No. 3) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1919, pp. 17. [Public domain]
  8. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 4, 90–91. [Public domain]
  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 205, 260, 269, 293. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: