పురానా పుల్ (పాత వంతెన)

పురానా పుల్ (“పాత వంతెన”) పాత హైదరాబాద్ నగరం నుంచి మూసీ మీదుగా కార్వాన్, గోల్కొండ వైపు వెళ్లే దారిని మోస్తుంది. 1909లో నదిపై ఉన్న నాలుగు వంతెనలలో ఇది అన్నిటికంటే పశ్చిమాన ఉంది.¹² అది “నగరాన్ని గోల్కొండకు వెళ్లే కార్వాన్ రోడ్డుతో కలుపుతుంది”.¹² 1927లో రాసిన సయ్యద్ అలీ అస్గర్ బిల్‌గ్రామి (Syed Ali Asgar Bilgrami) దీన్ని “హైదరాబాద్ నగరంలో కుతుబ్ షాహీ వాస్తుశిల్పానికి అతి పురాతన ఉదాహరణలలో ఒకటి” అని పిలిచారు.³⁴ అది “ఇప్పటికీ చాలా మంచి స్థితిలో ఉంది” అని ఆయన కనుగొన్నారు.³⁴

కాలం: 1578 లేదా 1593?

ఆధారాలు పదిహేను సంవత్సరాల తేడాతో విభేదిస్తాయి. దానితో పాటు వంతెనను ఏ రాజు కట్టించాడనే విషయంలోనూ విభేదిస్తాయి.

• హిజ్రీ 986 (1578; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా. వంతెనను ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పాలనలో “కొత్త హైదరాబాద్ నగర స్థాపనకు పద్నాలుగు సంవత్సరాల ముందు” కట్టారని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.⁵³ ఆయన రెండు అక్షర సంఖ్యా పద్యాలు (అక్షరాలు కూడితే తేదీ వచ్చే పదబంధాలు) ఇస్తారు.⁵³ పని మొదలైనప్పటిది “సిరాతుహుల్ ముస్తఖీమ్” (“దాని దారి తిన్ననిది”).⁵³ పూర్తయినప్పటిది గుజర్‌గాహ్-ఎ-మా, అంటే “మా దాటే దారి” అనే మాటతో ముగిసే పద్యం. దాన్ని ఆయన హిజ్రీ 986 అని చదువుతారు.⁵³ అది ఎనిమిది నెలలలో ఒక లక్ష ఖర్చుతో పూర్తయిందన్న విషయానికి Tuzuk-i Qutbshahi (తుజుక్-ఎ-కుతుబ్‌షాహీ) రాతప్రతిని, సంవత్సరానికి Gulzar-i Asafiya (గుల్జార్-ఎ-ఆసఫియా)ను ఆయన ఉదహరిస్తారు.⁵³
• 1593, మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా. 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్), ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) రాసిన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898) రెండూ 1593 అని ఇస్తాయి.⁶² దాన్ని “రాజు మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1593లో కట్టించాడు” అని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.⁶ గెజిటీర్ దాన్ని మహమ్మద్ కులీ కట్టడాలలో లెక్కిస్తుంది.² షా రోకో (Sha Rocco) (1929) కూడా దాన్ని మహమ్మద్ కులీకి ఆపాదిస్తారు. గుల్జార్ హౌజ్ కట్టిన సంవత్సరంలోనే దీన్ని కట్టారని చెబుతారు.⁷

ఈ రెండు తేదీలలో ఏదీ వంతెనపై ఉన్న శాసనం నుంచి వచ్చినది కాదు.⁵ అక్కడ బిల్‌గ్రామి నమోదు చేసిన ఏకైక శాసనం 1820లో మళ్లీ కట్టడానికి సంబంధించినది.⁵

భాగమతి కథ

బిల్‌గ్రామి ఈ వంతెనను యువరాజు మహమ్మద్ కులీ, భాగమతి కథతో ముడిపెడతారు. వంతెనను “ప్రధానంగా సులభంగా బయటికి వెళ్లడానికి వీలు కల్పించాలనే ఉద్దేశంతో” (సులభంగా దాటడానికి) కట్టారని ఆయన రాశారు.⁵³ “యువరాజు మహమ్మద్ కులీ భాగమతిని రాత్రిపూట కలవడానికి వెళ్లేటప్పుడు ఉండే ప్రాణాపాయాన్ని తప్పించడం” (రాత్రిపూట ఆయన సందర్శనలు) కూడా దాని ఉద్దేశం.⁵³ ఆమె “చిచ్‌లం గ్రామంలో నివసించే ఒక వేశ్య”.⁵³ ఆమెను కలవడానికి యువరాజు పొంగిన మూసీని గుర్రంపై దాటినప్పుడు, ఆయన తండ్రి “వెంటనే ఈ వంతెన నిర్మాణానికి ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు”.⁵³

హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1924–25 నివేదికలో జి. యజ్దానీ (G. Yazdani) వంతెన లేకుండా ఒక రూపాంతరాన్ని చెప్పారు.⁸ దానిలో మూసీ పొంగి రాజు తిరిగి రావడం ఆలస్యమైనప్పుడు ఆయన రహస్య సందర్శన బయటపడింది.⁸ హైదరాబాద్‌లో “ఈ రోజుకీ ప్రచారంలో ఉన్న” కథలలో ఒకటిగా ఆయన దీన్ని ఇచ్చారు.⁸ సమకాలీన రచయితలు “కుతుబ్ షాహీ రాజుల హిందూ భార్యల ప్రేమమయ జీవితాలకు సంబంధించిన సంఘటనలను వర్ణించడం మానుకున్నారు” అని ఆయన గుర్తించారు.⁸ ఈ కథ ఒక సంప్రదాయం. భాగమతి గురించి, నగరం పేరు గురించి కుతుబ్ షాహీలు పేజీ చూడండి.

పేరు, నిర్మాణం

“పురానా పుల్ (పాత వంతెన) అనేది అసఫ్ జాహీ పాలనలో దానికి పెట్టిన పేరు” అని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.⁴ బీదర్‌కు చెందిన గులాం ఖాదిర్ ఖాన్ రాసిన Tawarikh-i Farkhunda (తవారీఖ్-ఎ-ఫర్ఖుందా)ను ఉదహరిస్తూ, “కుతుబ్ షాహీ కాలంలో దాన్ని పుల్-ఎ-నర్వా (నర్వా వంతెన) అని పిలిచేవారు” అని ఆయన జోడిస్తారు.⁴ “తెలుగు భాషలో నర్వ అంటే కాజ్‌వే (కట్ట దారి)” అని ఆయన ఒక గమనికలో వివరిస్తారు.⁴

బిల్‌గ్రామి 22 తోరణాలను లెక్కించి, కొలతలను 600 అడుగుల పొడవు, 36 అడుగుల వెడల్పు, 42 అడుగుల లోతు అని ఇచ్చారు.³ గెజిటీర్, క్యాంప్‌బెల్ ఇద్దరూ 23 తోరణాలు, 600 అడుగుల పొడవు, 33 అడుగుల వెడల్పు, నదీగర్భం నుంచి 54 అడుగుల ఎత్తు అని ఇస్తారు.²⁶

ఫ్రెంచి వజ్రాల వ్యాపారి జాన్-బాప్టిస్ట్ తావెర్నియర్ (Jean-Baptiste Tavernier)కు 1640లు, 1650లలో హైదరాబాద్ తెలుసు.⁹¹⁰ ఆయన నదిని “పారిస్‌లోని పాంట్ నెఫ్ కంటే ఏమాత్రం తక్కువ అందంగా లేని ఒక గొప్ప రాతి వంతెన మీదుగా” దాటారు.⁹¹⁰ దాన్ని చేరుకోవడానికి ముందు “వ్యాపారులు, దళారులు, చేతివృత్తులవారు అందరూ నివసించే, ఒక కోసు పొడవున్న ఔరంగాబాద్ అనే పెద్ద శివారు గుండా వెళ్తారు” అని ఆయన రాశారు.⁹¹⁰ “అదే శివారు గుండా పట్టణం నుంచి గోల్కొండ కోటకు వెళ్తారు”.⁹¹⁰ అదే భాగాన్ని పాత అనువాదంలో ఉదహరిస్తూ, వంతెనకు ఎదురుగా ఉన్న ఖాజా ముష్క్ శిథిల మసీదును, సమాధిని క్యాంప్‌బెల్ గుర్తించారు.¹¹

వరదలు, మళ్లీ కట్టడం

తోరణ ద్వారంలో ఒక పారసీ శాసనం అమర్చి ఉంది. బిల్‌గ్రామి దాన్ని పూర్తిగా ఇస్తారు.⁵³ “షా ఇస్కందర్ పాలనలో రాజా చందూలాల్ ప్రయత్నాలతో వంతెనను మునుపటి కంటే బాగా మళ్లీ కట్టారు” అని అది నమోదు చేస్తుంది.⁵³ దానిలో హిజ్రీ 1236 (1820)కు ఒక అక్షర సంఖ్యా పద్యం ఉంది. “దరోగా పూరణ్ సింగ్ పర్యవేక్షణలో” అని అది జోడిస్తుంది.⁵³ 1908 వరద తర్వాత పై భాగానికి మళ్లీ మరమ్మతులు చేశారని బిల్‌గ్రామి జోడిస్తారు.⁵³ రాతి పిట్టగోడల స్థానంలో రంధ్రాలున్న చెక్కిన రాతి (ashlar) కంచెలు పెట్టారు.⁵³

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 11 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

4. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 12 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶

6. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 214 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Sha Rocco, Golconda and the Qutb Shahs (1929), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1334 F. (1924–25) (1926), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

9. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), p. 151 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 152 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩