చార్మినార్

పాత హైదరాబాద్ నగరంలోని ప్రధాన వీధులు కలిసే చోట చార్మినార్ (“నాలుగు మినార్లు”) ఉంది.¹²³ మూసీ దక్షిణ ఒడ్డున తాను స్థాపించిన నగరానికి కేంద్రబిందువుగా మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని కట్టించాడు.¹²³ చతురస్రాకారపు, తోరణాలున్న దాని మధ్యభాగం, నాలుగు మూలల్లోని నాలుగు ఎత్తైన మినార్లు దీన్ని నగరానికి చిహ్నంగా చేశాయి.⁴ 1904లో నిజాం ప్రభుత్వం దీన్ని మహబూబియా రూపాయి అనే కొత్త రూపాయి నాణెంపై ముద్రించింది.⁴

కాలం, ఉద్దేశం

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఈ కట్టడాన్ని 1591 నాటిదిగా చెబుతుంది. ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) రాసిన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898) కూడా అదే చెబుతుంది.¹⁵ బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 999–1000 (హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి), అంటే 1590–91 అని ఇస్తారు.⁶ నగరానికి పునాదులు వేసినప్పుడు రాజు “చార్మినార్ నిర్మాణానికి మొదటి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు” అని ఆయన చెబుతారు.⁶

బిల్‌గ్రామి దీన్ని ఒక తాజియాకు మూలనమూనా (మొదటి నమూనా) అని పిలుస్తారు.⁶ తాజియా అంటే మొహర్రంలో షియాల సంతాప ఊరేగింపులలో మోసుకువెళ్లే ఇమామ్ హుసేన్ సమాధి నమూనా.⁶ Tuzuk-i-Qutbshahi (తుజుక్-ఎ-కుతుబ్‌షాహీ) అనే రాతప్రతిలోని ఒక సంప్రదాయాన్ని ఆయన మళ్లీ చెబుతారు.⁶ కలరా వ్యాపించినప్పుడు ప్రజలు హిజ్రీ 999 మొహర్రం 1న నగరం మధ్యలో ఒక పెద్ద తాజియాను నిలబెట్టారు.⁶ అంటువ్యాధి తగ్గిపోయాక, అదే చోట రాయి, సున్నంతో చార్మినార్‌ను కట్టారు.⁶ ఈ కథనం తర్వాతి కాలపు సంప్రదాయం, ఆ కాలపు నమోదు కాదు.

కట్టడం

బ్రిగ్స్ అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర దీన్ని వర్ణిస్తుంది.⁷ ఆ చరిత్రను ఫెరిష్తా బతికి ఉన్న కాలంలోనే రాశారని బ్రిగ్స్ నమ్మారు.⁷ అది ఇలా చెబుతుంది:⁷

“రెండో కట్టడం నాలుగు తోరణ మార్గాలతో చతురస్రాకారంలో ఉంది. ప్రతి తోరణం దాని మూలల్లోని మినార్ల మధ్య ఉన్న ఖాళీనంతా ఆక్రమిస్తుంది. మధ్యలో పైన ఒక గుమ్మటం ఉంది. గుమ్మటం కింద మంచి నీటి ఫౌంటెన్ ఉంది. ప్రతి మినార్‌లో చిన్న చిన్న గదులు ఉన్నాయి. అవి కళాశాల అధ్యాపకులు, విద్యార్థుల కోసం ఉద్దేశించినవి.”⁸

బిల్‌గ్రామి ఇంకా పూర్తి వర్ణన ఇస్తారు.⁹ నాలుగు మూలలు నాలుగు ప్రధాన దిక్కుల (ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర) వైపు ఉన్నాయి.⁹ నాలుగు పెద్ద తోరణాలలో ప్రతి ఒక్కటీ ఒక రహదారి వైపు తెరుచుకుంటుంది. ప్రతి దాని కొలత 24 × 30 అడుగులు. మధ్యలో కింద ఒక చిన్న నీటి తొట్టి ఉంది.⁹ మెట్లు రెండు అంతస్తుల తోరణ వరుసలున్న పై భాగానికి దారితీస్తాయి.⁹ ప్రతి మినార్ నాలుగు అంతస్తులుగా విభజించి ఉంది.⁹ మొత్తం కట్టడం రాయి, సున్నంతో కట్టినది. దానిపై చక్కని గచ్చు అలంకరణ ఉంది.⁹

నేల నుంచి ఒక్కో మినార్ ఎత్తును ఆధారాలు వేర్వేరుగా ఇస్తాయి:

• బిల్‌గ్రామి 160 అడుగులు అని ఇస్తారు¹⁰
• Imperial Gazetteer 180 అడుగులు అని ఇస్తుంది¹⁰
• క్యాంప్‌బెల్ 184 అడుగులు అని ఇస్తారు⁵

కళాశాల, నీటి జలాశయం

బిల్‌గ్రామి ప్రకారం, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో మొదటి అంతస్తు విద్యార్థుల గదులతో ఒక కళాశాల (మదరసా)గా పనిచేసింది.¹¹ రెండో అంతస్తులో ఒక మసీదు, ఒక నీటి జలాశయం ఉండేవి. జల్‌పల్లి చెరువు నుంచి దానికి నీరు వచ్చేది.¹¹ ఈ జలాశయం నుంచి నగరానికి, రాజభవనానికి నీరు పంపిణీ అయ్యేది.¹¹ దీని ఖర్చు 200,000 హొన్నులు (బంగారు నాణేలు), లేదా తొమ్మిది లక్షల రూపాయలు అని ఆయన అంచనా వేస్తారు.¹¹ 17వ శతాబ్దపు ఫ్రెంచి యాత్రికుడు థెవెనో మాటలను కూడా ఆయన ఉదహరిస్తారు: “నగరం మొత్తంలో కంటికి ఇంత వైభవంగా కనిపించే కట్టడం చార్మినార్ లాంటిది మరొకటి లేదు”.⁹

థెవెనో వర్ణన

1667లో హైదరాబాద్‌ను సందర్శించిన థెవెనో రాసిన ఒక పెద్ద భాగాన్ని క్యాంప్‌బెల్ ప్రచురించారు.⁵ థెవెనో ఒక చతురస్రాకారపు కట్టడాన్ని వర్ణిస్తారు. దాని ప్రతి ముఖం పది బారల వెడల్పు.⁵ అది నాలుగు తోరణాల ద్వారా నాలుగు వీధుల వైపు తెరుచుకునేది.⁵ దానికి ఒకదానిపై ఒకటి రెండు గ్యాలరీలు, రాతి పిట్టగోడ అంచుగా ఉన్న చదునైన మిద్దె పైకప్పు ఉండేవి.⁵ ప్రతి మూలలో సుమారు పది బారల ఎత్తున్న, పది వైపుల బురుజు లేచేది. దానికి సొంతంగా నాలుగు గ్యాలరీలు ఉండేవి.⁵

గ్యాలరీలు నీటిని పైకి ఎత్తడానికి ఉపయోగపడేవని థెవెనో చెబుతారు.¹² ఆ తర్వాత నీటిని రాజభవనానికి తీసుకువెళ్లేవారు. అలా అది ఎత్తైన గదులకు కూడా చేరగలిగేది.¹² ఇది జలాశయం గురించిన బిల్‌గ్రామి కథనంతో సరిపోతుంది.¹¹ “పట్టణంలో ఆ కట్టడం బయటి రూపం అంత అందంగా మరేదీ కనిపించదు” అని థెవెనో రాశారు.¹² కానీ పండ్లు అమ్మే, గడ్డి కప్పిన అందవికారమైన చెక్క దుకాణాలు దాన్ని చుట్టుముట్టి ఉండేవి.¹²

చార్ కమాన్, రాజ చౌకు

చార్మినార్ పక్కనే మహమ్మద్ కులీ నగరంలోని నాలుగు భాగాలకు దారితీసే వీధులపై నాలుగు పెద్ద తోరణాలు, అంటే చార్ కమాన్, కట్టించాడు.¹³ బిల్‌గ్రామి వాటిని హిజ్రీ 1001 (1592) నాటివిగా, Imperial Gazetteer 1593 నాటివిగా చెబుతారు.¹³ క్యాంప్‌బెల్ 1595 అని ఇస్తారు. అవి యాభై అడుగుల ఎత్తు అని చెబుతారు.⁵ తాను రాయడానికి సుమారు నలభై సంవత్సరాల ముందు, అంటే 1850ల చివరలో, నిజాం అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా వాటిని మళ్లీ కట్టించాడని ఆయన చెబుతారు.⁵

పశ్చిమ తోరణం రాజ నివాసానికి దారితీసేదని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.¹⁴ తూర్పుది నక్కార్ ఖానా, అంటే నగారాలు మోగించే ద్వారం.¹⁴ నాలుగు తోరణాల మధ్య ఉన్న స్థలం రాజ ప్రవేశ మందిరం (ప్రవేశ హాలు)గా పనిచేసేది.¹⁴ ఆయన వాడిన రాతప్రతి చరిత్రల ప్రకారం, సర్దారులు ఇక్కడ తమ పరివారాన్ని (అనుచరులను) వదిలి, ఒంటరిగా రాజు దర్శనానికి వెళ్లేవారు.¹⁴

ఉత్తర తోరణాన్ని మచ్ఛీ కమాన్, అంటే “చేప తోరణం” అని పిలిచేవారు.⁵¹⁴ చేప ఉన్నత హోదాకు చిహ్నం అని క్యాంప్‌బెల్ వివరిస్తారు.⁵ ప్రతి చాంద్రమాన కొత్త సంవత్సరంలో వెదురు, కాగితంతో చేసిన పెద్ద చేపను ఆ తోరణంలో వేలాడదీసేవారని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.¹⁴

నీటి తొట్టి

తోరణాల మధ్యలో చార్-సు-కా-హౌజ్ అనే నీటి తొట్టి ఉంది. తర్వాత దాన్ని గుల్జార్ హౌజ్ అని పిలిచారు.¹⁵ ఒకప్పుడు దాని చుట్టూ పెద్ద తోట ఉండేదని, అక్కడ మహమ్మద్ కులీ తన సైన్యాన్ని పరిశీలించేవాడని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.⁵ అదే విధంగా, రాజు తొట్టి పక్కన ఒక మండపం కట్టించుకుని, అక్కడి నుంచి తన సైన్యపు కవాతులను చూసేవాడని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.¹

రెండు పెద్ద మసీదులు

పాత నగరంలోని రెండు పెద్ద మసీదులు దగ్గరలోనే ఉన్నాయి. క్యాంప్‌బెల్ జామా మసీదును చార్మినార్ దగ్గర ప్రధాన రహదారికి ఎడమవైపు, చాలా ఇరుకైన సందు గుండా చేరేచోట ఉందని చెబుతారు.¹⁶ మక్కా మసీదు దాని అవతల, దక్షిణానికి వెళ్లే దారికి కుడివైపు ఉందని చెబుతారు.¹⁶ Imperial Gazetteer మక్కా మసీదును చార్మినార్‌కు నైరుతిలో ఉంచుతుంది.¹⁷ అది జామా మసీదును 1596 నాటిదిగా చెబుతుంది. క్యాంప్‌బెల్ 1598 అని ఇస్తారు.¹⁷¹⁶

తర్వాతి చరిత్ర

కుతుబ్ షాహీల పతనం తర్వాత, మొఘల్ సుబేదారు బహదూర్ దిల్ ఖాన్ కాలంలో పిడుగు పడి నైరుతి మినార్ దెబ్బతిందని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.¹⁸ రూ. 60,000 ఖర్చుతో దాన్ని మళ్లీ కట్టారు.¹⁸ Imperial Gazetteer కూడా అదే మరమ్మతును నమోదు చేస్తుంది.¹⁸ 1756లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ, ఆయన సైన్యం చార్మినార్‌ను ఆక్రమించారు.¹

నిజాముల కాలంలో మరమ్మతులు

నిజాముల కాలంలో ఈ కట్టడానికి మళ్లీ మళ్లీ మరమ్మతులు జరిగాయి. నాసిర్-ఉద్-దౌలా పాలనలో హిజ్రీ 1258 (సుమారు 1842; ఆయన 1824 అని ముద్రించారు)లో లక్ష రూపాయల ఖర్చుతో మొత్తం మళ్లీ గారె పూశారని బిల్‌గ్రామి నమోదు చేశారు.¹⁹ ఈ మార్పులను కూడా ఆయన నమోదు చేశారు:¹⁹

• 1884 నుంచి అక్కడ అఫ్గాన్ నగర పోలీసుల కాపలా¹⁹
• 1886లో వైస్రాయ్ లార్డ్ డఫరిన్ సందర్శన కోసం జోడించిన ఇనుప కంచెలు¹⁹
• 1889లో రెండో అంతస్తులో అమర్చిన నాలుగు గడియారాలు¹⁹

మంత్రి సర్ సాలార్ జంగ్ తాను చనిపోవడానికి కొన్ని సంవత్సరాల ముందు ఈ కట్టడాన్ని పూర్తిగా బాగుచేయించారని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.²⁰ ఆయన మరణాన్ని అది 1883 నాటిదిగా చెబుతుంది.²⁰

1898లో రాసిన క్యాంప్‌బెల్ కూడా, సుమారు ఇరవై సంవత్సరాల ముందు దీనికి పూర్తిగా మరమ్మతు చేశారని, అది దాదాపు కొత్తదిలా కనిపిస్తోందని చెబుతారు.⁵ తోరణాల కింద రోహిల్లా పోలీసుల బలమైన కాపలా ఉండటం ఆయన చూశారు.⁵ మినార్లు దగ్గరలోని నిజాం రాజభవనం వైపు చూస్తాయి కాబట్టి, వాటిని ఎక్కడానికి ఎవరినీ అనుమతించేవారు కాదని ఆయన చెబుతారు.⁵ 1927లో దగ్గరలోని రాజభవనాల వల్ల సాధారణంగా ప్రజలను పైకి అనుమతించేవారు కాదు.¹¹ నిజాం సొంత ఎస్టేట్ శాఖ సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ నుంచి అనుమతి పత్రం అవసరమయ్యేది.¹¹

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 113 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 167 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

6. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 17 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

7. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 337 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 452 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

10. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

12. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 167–168, quoting Thevenot (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 19–20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

15. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

18. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 18–19 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

20. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 18, 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²