మొదటి అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

మొదటి అరికేసరి వేములవాడ చాళుక్యులలో తెలిసిన రెండవ నాయకుడు.¹ ఈ కుటుంబం ఇప్పటి కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడ చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని పాలించింది.¹ అతని ప్రభువులైన రాష్ట్రకూటులు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో యుద్ధాలు చేస్తున్న 8వ శతాబ్దం చివర్లో అతను జీవించాడు.¹ అతని వంశం అతన్ని ఒక్క ఘనకార్యం కోసం గుర్తుంచుకుంది.²³ అది వేంగిని జయించడం.²³

కుటుంబం

అరికేసరి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుని ఇద్దరు కొడుకుల్లో పెద్దవాడు.¹ తండ్రి తర్వాత అతనే నాయకుడయ్యాడు.¹ అతని తమ్ముడు బీరగ్రహుడు రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ గోవిందునికి మిత్రుడు.² ఈ అన్నదమ్ములూ వారి వంశీయులందరూ రాష్ట్రకూట రాజులను తమ ప్రభువులుగా ఒప్పుకున్నారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య గుర్తించారు.⁴

పంపకవి విక్రమార్జున విజయం కావ్యం అరికేసరి కొడుకులు నరసింహుడు, భద్రదేవుడు అని చెబుతుంది.⁵ అతని తర్వాత మొదటి నరసింహుడు పాలించాడు.⁶ వెంకటరమణయ్య లెక్క ప్రకారం, ఈ వంశపు చివరి రాజు మూడవ అరికేసరి ఇతని నుంచి ఏడవ తరంవాడు.⁷⁸

వేంగి విజయం

మొదటి అరికేసరి వేంగిని జయించాడని రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం చెబుతుంది.² మూడవ అరికేసరి పర్భణి ఫలకాలు ఈశాన్యాన ఉన్న త్రికళింగాన్ని కూడా కలుపుతాయి.² పంపకవి కూడా అతన్ని పొగిడాడు. 1898లో బి. లూయిస్ రైస్ చేసిన అనువాదంలో పంపడు ఇలా అంటాడు: “దేశపు మంత్రులతో కలిసి అరికేసరి నిరుపమదేవుని రాజ్యంలోకి చొచ్చుకుపోయి, దిక్కుల గోడలపై తన పేరు రాశాడు.”⁵

నిరుపమదేవుడు అంటే 780 నుంచి 793 వరకు పాలించిన రాష్ట్రకూట రాజు ధ్రువుడని వెంకటరమణయ్య భావించారు.²¹ వేంగి విజయం ధ్రువుని పాలనలో జరిగిందని పంపడు చెబుతున్నట్టు ఆయన చదివారు.² అరికేసరికి ఆయన ఇచ్చిన దాదాపు 775–800 అనే కాలానికి ప్రధాన ఆధారం ఈ లంకెనే.²¹

వెంకటరమణయ్య వివరణ ప్రకారం ఈ యుద్ధానికి ఒక కారణం ఉంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు అంతర్యుద్ధంలో ధ్రువుని అన్న రెండవ గోవిందునికి సాయం చేశాడు.³ ధ్రువుడు సింహాసనం గెలుచుకున్నాక, వేంగి సరిహద్దులో భూములున్న అరికేసరిని విష్ణువర్ధనుని శిక్షించడానికి పంపాడు.³ తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు ఈ యుద్ధం గురించి ఏమీ చెప్పవు.³ వాటి మౌనాన్నే వేములవాడ వారి వాదనకు బలంగా వెంకటరమణయ్య తీసుకున్నారు.³ నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు తన కూతురు శీలమహాదేవిని ధ్రువునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేసి సంధి చేసుకున్నాడు.³ అరికేసరి చేసిన ఇతర పనుల గురించి ఏమీ తెలియదు.³

కొల్లిపర ఫలకాలు

కొల్లిపర ఫలకాలు ఐదు రాగి రేకులు.⁹ వాటి ముద్రపై వరాహం, చంద్రుడు, బహుశా సూర్యుడు, “అరికేసరి” అనే పేరు ఉన్నాయి.⁹ ఎం. సోమశేఖర శర్మ వాటిని తెలుగు పత్రిక భారతిలో ప్రచురించారు. 1953లో వెంకటరమణయ్య వాటిని మళ్లీ ముద్రించారు.⁹

వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుని కొడుకైన అరికేసరి రాజు రామాడు విషయంలోని బెల్మొగ గ్రామాన్ని ముగ్ధశివాచార్యునికి ఇచ్చాడని అవి చెబుతాయి.¹⁰ ఈ గురువు శైవుల్లో కాలాముఖ శాఖలోని ఒక విభాగానికి చెందినవాడు. అతను శ్రీశైల పర్వతానికి “ఉత్తర ద్వారం” అయిన ఏలేశ్వరంలో నివసించాడు.¹¹⁰⁸ వ్యాకరణం, ధర్మశాస్త్రం, ఏనుగుల శాస్త్రం (గజతంత్రం), వైద్యం, విలువిద్యల్లో నిపుణుడైన విద్వాంసుడిగా ఈ ఫలకాలు అరికేసరిని పొగుడుతాయి.³¹⁰ సమస్తలోకాశ్రయ, త్రిభువనమల్ల, రాజత్రినేత్ర, సాహసరామ అనే బిరుదులు ఇస్తాయి.³

ఈ ఫలకాలు నిజమైనవేనా అని వెంకటరమణయ్య సందేహించారు.¹¹⁸ వాటి వంశవృక్షం వినయాదిత్యునికి నాలుగు తరాల ముందు సత్యాశ్రయ రణవిక్రమునితో మొదలవుతుంది.¹²¹¹ ఆయనను వెంకటరమణయ్య బాదామి మొదటి పులకేశిగా గుర్తించారు.¹²¹¹ మధ్యలోని మూడు పేర్లు కల్పించినవని ఆయన భావించారు.¹¹ దానగ్రహీత గురించిన ఒక పద్యం కలి 4121, అంటే 1019–20 అనే తేదీని ఇస్తున్నట్టు కూడా ఆయన చదివారు.⁸ అప్పటికి ఈ వంశం అంతరించి దాదాపు యాభై ఏళ్లు అయిందని ఆయన ఎత్తిచూపారు.⁸ ఏలేశ్వరం నిజంగా అరికేసరి భూముల్లో ఉంటే, అతని పాలన నల్గొండ జిల్లా వరకు విస్తరించి ఉండేదని కూడా అన్నారు.³

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• పంపని మాటలు. రైస్ అనువాదంలో అరికేసరి “నిరుపమదేవుని రాజ్యంలోకి” చొచ్చుకుపోతాడు.⁵ వెంకటరమణయ్య మాత్రం వేంగి విజయం నిరుపముని, అంటే ధ్రువుని కాలంలో జరిగిందని పంపడు చెబుతున్నట్టు చదివారు.²
• కొల్లిపర ఫలకాల కాలం. తన ప్రచురణలో వెంకటరమణయ్య వాటి అక్షరాలను 9వ శతాబ్దం మధ్యకాలానివిగా చెప్పారు.¹⁰ దానగ్రహీత గురించిన పద్యాన్ని 1019–20 తేదీగా కూడా చదివారు.⁸ ఆ తేదీ అక్షరాలకు “విరుద్ధం కాదని” ఆయన అన్నారు.⁸ ఏ విధంగా చూసినా ఆ శాసనం మొదటి అరికేసరి కాలం తర్వాతిదని ఆయన అభిప్రాయం.⁸

Footnotes

1. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

4. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 17, note 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

5. B. Lewis Rice (ed.), The Pampa Bharata or Vikramarjuna Vijaya of Pampa (1898), introduction, p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

7. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 9, genealogical table (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

8. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

9. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 73, introduction to the Kollipara plates (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

10. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²