ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

రెండవ బేతరాజు

తన అధిపతి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని నుంచి త్రిభువనమల్ల అనే పేరు తీసుకున్న కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1076–1108). ఆయన చాళుక్యుల సామంతుడిగా (కింది పాలకుడు) అనుమకొండను పాలించాడు. తన మంత్రి ద్వారా సబ్బినాడు జిల్లాను సంపాదించాడు. కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితునికి భూములు ఇచ్చాడు.

పేరు, కుటుంబం

రెండవ బేతరాజు మొదటి ప్రోలరాజు కొడుకు. ఆయనకు దుర్గరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు అనే ఇద్దరు కొడుకులు.1

ఆయన వారసుల శాసనాలు సాధారణంగా ఆయనను త్రిభువనమల్ల అంటాయి.2 బేత ఆయన అసలు పేరు అని, త్రిభువనమల్ల ఆయన అధిపతి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రిభువనమల్ల ఆరవ విక్రమాదిత్యుని నుంచి తీసుకున్న బిరుదు అని ఇ. హుల్ట్‌ష్ (E. Hultzsch) వివరించారు. ఒక హనుమకొండ శాసనం రెండు పేర్లనూ వాడుతుంది. కంచిలోని ఒక శాసనం ఆయనను బేత్మ అంటుంది.2

1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం తన వంశావళిని ఆయనతోనే మొదలుపెడుతుంది.3 అది “రుద్రదేవుని తాత త్రిభువనమల్ల పేరు ఇస్తుంది, కానీ ఆయన గురించి ఏ వివరాలూ ఇవ్వదు” అని దాని సంపాదకుడు జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) గమనించారు.3 ఆ శాసనం ఆయనను శివుని పాదాలను పూజించేవాడిగా సాధారణ మాటలలో మాత్రమే ప్రశంసిస్తుంది.4 చాలా చరిత్రలలో ఆయనను రెండవ బేత అంటారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) 1975 పరిశోధనా గ్రంథం అంతకు ముందటి ఒక బేతను లెక్కించి, ఆయనను మూడవ బేత అంది.51

ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కింద

హనుమకొండలో ఉన్న ఆయన తెలిసిన తొలి శాసనం తేదీ శక 1001 (1079; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).6 అది ఆయనను విక్రమ-చక్రి, “పరాక్రమంలో విష్ణువు” అంటుంది. బేతేశ్వర దేవాలయంలోని ప్రోలేశ్వర దేవుడికి ఆయన భూమిని, తన సొంత ఇంటిని దానం చేయడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.67 1076లో ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు సింహాసనం ఎక్కిన సమయంలోనే బేత తన జీవితం మొదలుపెట్టాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు. రాజు బేతకు బహుమతిగా విక్రమ-చక్రి బిరుదు ఇచ్చాడని ఆయన సూచించారు.7 ఆయన అభిప్రాయంలో, రాజు సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుడికి వ్యతిరేకంగా మొదటి ప్రోలరాజు, బేత రాజుకు చేసిన సాయానికి ఆ బహుమతి.7

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అనుమకొండ భూభాగాన్ని త్రిభువనమల్ల బేతకు ఇచ్చాడని రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) రాశారు.8 పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆ మంజూరును బేత తండ్రి మొదటి ప్రోలరాజుకు, అంతకు ముందటి రాజు త్రైలోక్యమల్లుడికి ఆపాదించారు.9

1082లో బేత వీరకమల జినాలయానికి భూమిని, ఒక ఇంటి స్థలాన్ని, పన్నెండు గద్యాణాలు (నాణేలు) ఇచ్చాడు. ఆ శాసనం ఆయనను మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప రాష్ట్ర ప్రభువు), అన్మకొండపుర ప్రభువు అని వర్ణిస్తుంది. పొలవాస నాయకుడు మేడరసు ఈ జైన దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.10 రెండవ సోమేశ్వరుడికి మద్దతు ఇచ్చినందుకు శిక్షగా బేతను మేడరాజుకు కింది వాడిగా చేశారనడానికి ఈ శాసనంలోని పేర్ల క్రమాన్ని కొందరు రచయితలు గుర్తుగా తీసుకున్నారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రికి దీనికి ఏ ఆధారమూ దొరకలేదు. ఇద్దరు నాయకులూ తమ భూములను స్వతంత్రంగా అనుభవించారని ఆయన భావించారు.11

సబ్బినాడు, జగద్దేవుడు

1104 నుంచి 1108 వరకు మాల్వా పరమార రాజ కుటుంబానికి చెందిన రాకుమారుడు జగద్దేవుడు అనుమకొండకు పడమరగా ఉన్న కొలనుపాక రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు.12 1107 జనవరి 10 నాటి సనిగరం శాసనం జగద్దేవుని సేనాపతి కొండమయ్య ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. అది అనుమకొండ ప్రభువు బేత పేరును జగద్దేవుడి కంటే ముందు చెబుతుంది. పరబ్రహ్మశాస్త్రి దీనిని బేత ఉన్నత హోదాకు గుర్తుగా చదివారు.1314

పద్మాక్షి దేవాలయంలోని 1117 నాటి రెండవ ప్రోలరాజు శాసనం బేత మంత్రి వైజ గురించి చెబుతుంది.1415 “సబ్బి వేయి” జిల్లా అయిన సబ్బినాడు మొత్తాన్ని బేతకు ఇచ్చేలా వైజ రాజును ఒప్పించాడని అది చెబుతుంది.1415 ఈ బదిలీ వల్ల జగద్దేవుడు భూభాగాన్ని కోల్పోయి కాకతీయులకు వ్యతిరేకంగా మారాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు. తర్వాత జగద్దేవుడు అనుమకొండను ముట్టడించినప్పుడు బేత కొడుకు ప్రోలరాజు ఆయనను తరిమికొట్టాడు. అప్పటికి బేత ఇంకా జీవించి ఉన్నాడో లేదో పరబ్రహ్మశాస్త్రికి ఖచ్చితంగా తెలియలేదు.16

ఫ్లీట్, ఇతర తొలి రచయితలు ఈ జగద్దేవుడిని అదే పేరున్న ఒక శాంతర నాయకుడిగా గుర్తించారు. సూయెల్ కూడా అలాగే గుర్తించారు.1517

శైవ మత పోషకుడు

కాజీపేట దర్గా శాసనం బేతను మాళవ, చోళ రాజుల ఏనుగులకు సింహంగా ప్రశంసిస్తుంది. ఆయన అనుమకొండలో శివపురం అనే తోటను, చెరువును ఏర్పాటు చేశాడని అది చెబుతుంది.187 అక్కడ తన పేరు మీద బేతేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడని అది జోడిస్తుంది.187

1090 నవంబర్ 24 సూర్యగ్రహణం రోజున శివపుర నివాస ప్రాంతాన్ని రామేశ్వర పండితునికి ఇచ్చారు.1920 ఆయన కాలాముఖ శైవ సన్యాసి, శ్రీశైలంలోని మల్లికార్జున శిలామఠానికి అధిపతి.1920 రామేశ్వర పండితుడు రెండవ బేతకు, ఆయన కొడుకులు దుర్గరాజు, రెండవ ప్రోలరాజులకు కాలాముఖ శాఖలో దీక్ష ఇచ్చాడని పరబ్రహ్మశాస్త్రి నిర్ణయించారు.21

సనిగరం శాసనాలు బేతను శివభక్తుడు (పరమ-మాహేశ్వర) అంటాయి.22 రామేశ్వర పండితుడు రెండవ బేతకు, రెండవ ప్రోలరాజుకు ఇద్దరికీ రాజగురువుగా ఉన్నాడు.22 1082 నాటి ఆయన దానం చూపించినట్లు, బేత జైన దేవాలయాలకు కూడా దానాలు ఇచ్చాడు.10

తేదీలు

పరబ్రహ్మశాస్త్రి రెండవ బేతను దాదాపు 1076–1108 నాటివాడిగా చెప్పారు.23 కాజీపేట దర్గా శాసనంలోని రెండు తేదీలు 1090, 1098.2024 1107 నాటి సనిగరం శాసనం దొరకక ముందు వీటినే ఆయన చివరి తేదీలుగా తీసుకున్నారు.2024 ఆయన పాలన ఎప్పుడు, ఎలా ఆయన కొడుకులకు వెళ్లిందో నమోదు కాలేదు. దుర్గరాజు చూడండి.

Footnotes

  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 32, 36. ↩ ↩2

  2. E. Hultzsch, Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva, Epigraphia Indica XII (1914), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII, Indian Antiquary XI (1882), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas and Their Times (PhD thesis, Karnatak University, 1975), p. 43. ↩

  6. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part II (1940), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 47. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 45. ↩

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 48, 58. ↩ ↩2

  11. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 60–61. ↩

  12. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 69–70. ↩

  13. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 70–72. ↩

  14. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 26–29, reprinting P. V. Parabrahma Sastry, “Sanigaram Epigraphs of the Early Kakatiyas”, Epigraphia Andhrica IV (1975). ↩ ↩2 ↩3

  15. Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), p. 29. ↩ ↩2 ↩3

  16. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 72–73. ↩

  17. Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 47–48. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 274. ↩

  22. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 275. ↩ ↩2

  23. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 35–36. ↩

  24. Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 27, 32. ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (7)
  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 32, 35–36, 47–49, 58–61, 69–73, 274–275. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas and Their Times, Karnatak University, Dharwar (PhD thesis), 1975, pp. 43. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 2: Imperial Kakatiyas (opens in a new tab), Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 26–32. Reprints Parabrahma Sastry's 1975 edition of the Sanigaram inscriptions. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam's Dominions, Part II: Texts and Translations (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1940, pp. 25, 29–30. [Public domain in India]
  5. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 10, 17. [Public domain]
  6. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 189. [Public domain]
  7. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 96, 114, 355. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: