గుర్రం జాషువ

గుర్రం జాషువ ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. గుంటూరు జిల్లాలోని వినుకొండ ఆయన ఊరు.¹² ఆయన కులంవారు కవిత్వం రాస్తారని సమాజం ఊహించని రోజుల్లో దళిత కుటుంబంలో పుట్టారు.³ కులం, అంటరానితనం, పేదరికం ఆయన కవిత్వానికి వస్తువులయ్యాయి.⁴ తెలుగులో కొత్త రకం కవిత్వానికి ఆయనే దారి వేశారని తర్వాతి రచయితలు భావిస్తారు.⁴

బాల్యం

1983లో రాపాక ఏకాంబరాచార్యులు భారతి పత్రికలో జాషువ జీవితం గురించి రాశారు. ఆయన ప్రకారం జాషువ 1895 సెప్టెంబరులో వినుకొండలో వీరయ్య, లింగమాంబ దంపతులకు పుట్టారు.¹ వినుకొండలోనే చదువుకున్నారు.¹

1980లో జాషువపై వచ్చిన ఒక పుస్తకాన్ని సమీక్షిస్తూ టి. ఎల్. కాంతారావు ఆయన కుటుంబం గురించి వివరించారు. జాషువ తండ్రి వేరే కులం స్త్రీని పెళ్లి చేసుకున్నారు. తల్లి కులమే జాషువ కులమైంది.³ అందుకే ఆయన అంటరానితనాన్ని పూర్తిగా అనుభవించారు.³

ఆ రోజుల్లో “అంటరాని” పిల్లవాడికి శాస్త్రాలు చెప్పేవారు ఎవరూ లేరు.¹ జాషువ వాటిని రహస్యంగా, తన సొంత కృషితో నేర్చుకుని తెలుగు, సంస్కృతం రెండింటిలోనూ పండితులయ్యారని ఏకాంబరాచార్యులు చెబుతారు.¹

ఉపాధ్యాయుడు, కవి

1920 నుంచి 1942 వరకు జాషువ వినుకొండలోని ఒక బడిలో ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేశారు.¹ కొంతకాలం గుంటూరు లూథరన్ పాఠశాలలో కూడా పాఠాలు చెప్పారు.¹ రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో “సౌండ్ అండ్ డ్రామా” విభాగంలో ప్రచార అధికారిగా పనిచేశారు.¹

ఆయన కీర్తి నెమ్మదిగా పెరిగింది. 1947లో విజయవాడ‌లో ఆయనకు గొప్ప కవులకు తొడిగే కాలి కడియం గండపెండేరం తొడిగి సన్మానించారు. ప్రసిద్ధ కవి చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించారు.¹⁵ 1951లో గుంటూరులో ఆయన అభిమానులు ఆయనకు కనకాభిషేకం (బంగారు నాణేల వాన) చేసి, ఏనుగుపై ఊరేగించారు.⁵

గబ్బిలం, ఆయన కవితా వస్తువు

దళిత ఉద్యమ చరిత్రకారుడు ఎ. సత్యనారాయణ ఆయన రచనల్లో అనాథ (1940), దీర్ఘ కావ్యం గబ్బిలం (1941) పేర్కొన్నారు.⁴ గబ్బిలంలో తన చెమటతో లోకానికి అన్నం పెట్టి, తనకు మాత్రం తిండి లేని దళిత కూలీని జాషువ చూపించారు.⁴ కుల హిందువులు దళితులను సమాజానికి బయటి “ఐదవ వర్ణం”, పంచములుగా ఎందుకు చూడాలని కూడా ఆయన ప్రశ్నించారు.⁴

జాషువ కవితల్లో ఎక్కువ భాగం కుల, మత భేదాల చుట్టూనే తిరుగుతుందని కాంతారావు గుర్తించారు.³ తాను తీవ్రమైన పేదరికాన్ని అనుభవించినందువల్ల ధనిక, పేద తేడాలపై కూడా జాషువ కవిత్వం దండెత్తింది.³ తన పద్యాన్ని మెచ్చుకున్న శ్రోత కులం తెలియగానే లేచి వెళ్లిపోయినప్పుడు కలిగిన బాధను ఆయన ఒక పద్యంలో చెప్పారు.³

తర్వాతి సన్మానాలు

ఆయన చివరి ఏళ్లలో పొందిన గౌరవాలను ఏకాంబరాచార్యులు ఇలా పేర్కొన్నారు:⁵

• 1964 నుంచి 1971 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలి సభ్యత్వం
• 1966లో క్రీస్తు చరిత్రముకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ బహుమతి
• 1969లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుంచి కళాప్రపూర్ణ బిరుదు
• 1970లో భారత రాష్ట్రపతి నుంచి పద్మభూషణ్⁵

ఆయన ఇతర రచనల్లో ఫిరదౌసి, ముంతాజమహలు, బాపూజీ, నా కథ ఉన్నాయి.⁵ 1971 జూలై 24న ఆయన చనిపోయారు.⁵

తర్వాతి రచయితల అభిప్రాయం

కులానికి, అంటరానితనానికి వ్యతిరేకంగా పద్యంలో గట్టిగా గొంతెత్తిన కవి జాషువ అని సత్యనారాయణ అంటారు. దళితుల సమస్యలను కవిత్వానికి వస్తువుగా తీసుకుని ఆధునిక కవిత్వంలో ఆయన కొత్త యుగాన్ని ప్రారంభించారని ఆయన అభిప్రాయం.⁴ గుంటూరు జిల్లాకు పేరు తెచ్చిన కవులలో ఆయన ఒకరని 2001 నాటి గుంటూరు జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ పేర్కొంది.²

Footnotes

1. Rapaka Ekambaracharyulu, “Navayuga Kavichakravarti: Jashuva”, Bharati, Vol. 60, No. 8 (August 1983), p. 21 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (2006), p. 29 (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

3. T. L. Kantharao, review of a book on Jashuva’s life and poetry, Bharati, Vol. 57, No. 6 (June 1980), PDF pp. 80–81 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. A. Satyanarayana, “Articulation of Self and the Other: Emergence of the Dalit Movement in Andhra Pradesh”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. I, No. 1 (2006), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Ekambaracharyulu, “Navayuga Kavichakravarti: Jashuva”, Bharati (August 1983), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶