కుసుమాదిత్యుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

ముదిగొండ చాళుక్యుల మిగిలి ఉన్న ఏకైక తామ్ర దానశాసనం కుక్కునూరు ఫలకాల దాత కుసుమాదిత్యుడు.¹ ఆ కుటుంబపు పూర్వ దానశాసనం, నాల్గవ కుసుమాయుధుని దానశాసనం 1974 నాటికి జాడ తెలియలేదు.¹

కుక్కునూరు ఫలకాలు

ఆ ఐదు ఫలకాలు పాత ఖమ్మం జిల్లాలో భద్రాచలం దగ్గరి కుక్కునూరు నుంచి వచ్చాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు, మ్యూజియంల శాఖ వాటిని సంపాదించింది. Indian Archaeology 1971-72 (భారత పురావస్తు శాస్త్రం 1971-72)లో వాటిని గుర్తించారు. Epigraphia Andhrica (ఆంధ్ర శాసనాలు) II (1974)లో భ. లక్ష్మీనారాయణ (Bh. Lakshminarayana) వాటిని సంపాదకత్వం చేశారు. వాటి ముద్రపై వరాహం, మకర తోరణం, చామరాలు, ఖాళీ సింహాసనం, గొడుగు, నెలవంక, శంఖం ఉన్నాయి.²³

మొదట, చివర ఉన్న సంస్కృత శ్లోకాలు తప్ప ఆ శాసనం తెలుగు వచనంలో ఉంది.¹ లక్ష్మీనారాయణ దానిని పూర్తిగా తెలుగు వచనంలో రాసిన తొలి తామ్ర దానశాసనం అన్నారు.¹ ఆయన అక్షరాలను దాదాపు 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటివిగా చెప్పారు, కానీ 1971-72 నాటి ప్రభుత్వ శాసన నిపుణుని నివేదిక వాటిని దాదాపు 11వ శతాబ్దంలో ఉంచింది.³² కుక్కునూరు ఫలకాలు చూడండి.

కుటుంబం

ఫలకాల ప్రకారం, యాభై తొమ్మిది మంది రాజుల తర్వాత కొరవిపుర ప్రభువు కరియ గొనగ అధికారానికి వచ్చాడు.¹ కరియ గొనగ సోదరుడు నిజ్జయరాజుకు కుసుమాయుధుడు అనే కొడుకు ఉన్నాడు.¹ ఆ కుసుమాయుధుని కొడుకు బేత. బేత కొడుకు ముత్తానెగల్ల అని పిలిచే రెండవ కుసుమాయుధుడు.¹ కుసుమాయుధ ముత్తానెగల్ల కొడుకు బొట్టు బేత.¹

కుసుమాదిత్యుడు, నాగతి బొట్టు బేత, ఆయన రాణి మహాదేవిల ఇద్దరు కొడుకులు. పెద్దవాడు కుసుమాదిత్యుడు రాజు అయ్యాడు.¹ పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) ఆ కుటుంబ పట్టికలో రాణి పేరును అభినవ గౌరి అని ఇచ్చారు.⁴

ప్రవాసం, తిరిగి రాక

ఆయన పాలనలో మొదటి సంవత్సరంలో రాజ్యంపై ఒక విపత్తు (భూమి ప్రఘట్టంబు) వచ్చింది.¹ అప్పుడు ఆయన మంత్రి, ఆదాయ కార్యాలయ అధిపతి (శ్రీకరణాధిపతి) ఇందపరాజు, ఇందపరాజు తమ్ముడు రేమరాజు చర్య తీసుకున్నారు.¹ వారు ఖజానాను, రథాలను, ఏనుగులను, గుర్రాలను సేకరించి, రాజును విదేశాలకు తీసుకువెళ్లారు.¹ అక్కడ వారు పన్నెండు సంవత్సరాలు అడవులలో దుంపలు, పండ్లు తింటూ జీవించారు.¹

వారి సలహాతో, యుద్ధంలో వారి సేవతో కుసుమాదిత్యుడు తన సొంత దేశం విసురునాడుకు తిరిగి వచ్చి, దానిని మొత్తం పాలించాడు.¹ కృతజ్ఞతగా ఆయన ఆ సోదరులను మహామండలేశ్వరులుగా (గొప్ప సామంత ప్రభువులు) చేసి, ఆ హోదా చిహ్నాలను వారికి ఇచ్చాడు.¹ ఆయన గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న విసురునాడులోని సారవంతమైన క్రిచ్చక గ్రామాన్ని వారికి అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం)గా ఇచ్చాడు.¹ బయ్య ఆ శాసనాన్ని రచించాడు, బేతాచార్యుడు చెక్కాడు.¹ దాన గ్రామం బహుశా కుక్కునూరే అని లక్ష్మీనారాయణ భావించారు.⁵

ఫలకాలు శత్రువు పేరు చెప్పవు. ఆ “అలజడి” కాకతీయుల దాడి అని పరబ్రహ్మశాస్త్రి సూచించారు.⁶⁷ ఆయన పఠనంలో కాకతీయ సేనాపతి రేచర్ల రుద్రుడు ఆ కుటుంబాన్ని పారిపోయేలా చేశాడు.⁶⁷ రుద్రుడు ఒక నాగతి భూపాలుని పారిపోయేలా చేశాడని చెప్పే రుద్రుని 1213 నాటి పాలంపేట శాసనం ఆధారంగా ఆయన దీనిని చెప్పారు.⁶⁷ ఆ చిక్కుముడిని విప్పలేమని లక్ష్మీనారాయణ భావించారు.⁸

కాలం

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని నత్తరామేశ్వరంలో 1218 నాటి ఒక శాసనం, వేంగి దేశంలో దానాలు చేసిన కుసుమాదిత్యుడు, నాగతిరాజు అనే ఇద్దరు సోదరుల పేర్లు చెబుతుంది.⁹¹⁰⁷ పరబ్రహ్మశాస్త్రి వారిని కుసుమాదిత్యుడు, ఆయన సోదరుడిగా గుర్తించి, కుక్కునూరు ఫలకాలను 12వ శతాబ్దపు చివరి సంవత్సరాల నాటివిగా చెప్పారు.⁹¹⁰⁷ తర్వాత కాకతీయ గణపతిదేవుడు ఆ కుటుంబాన్ని విసురునాడు నుంచి తరిమేశాడని ఆయన భావించారు.⁹¹⁰⁷

లక్ష్మీనారాయణ ఒక పాలనకు దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు లెక్కించారు. ఆ ఆధారంగా ఆయన కుసుమాదిత్యుడిని దాదాపు 1140–1165లో, నాగతిని దాదాపు 1165–1196లో ఉంచారు.⁸⁵ పాలంపేట శాసనంలోని నాగతి కుసుమాదిత్యుని సోదరుడు కావడానికి మరీ తర్వాతి కాలపువాడని, బహుశా ఆయన మనవడు కావచ్చని ఆయన భావించారు.⁸⁵

Footnotes

1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

2. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 351, summarising Indian Archaeology 1971-72, p. 52, and the Annual Report on Indian Epigraphy for 1971-72, p. 20. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

3. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 352, reprinting Bh. Lakshminarayana, “Kukkunuru Plates of Kusumadya”, Epigraphia Andhrica II (1974), pp. 39–49. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 53, genealogical table. ↩

5. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 356, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 56. ↩ ↩² ↩³

7. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 57. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 355, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 53. ↩ ↩² ↩³

10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 54. ↩ ↩² ↩³