ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మహమూద్ గవాన్

బహమనీ సుల్తానుల ప్రధాన మంత్రి (దాదాపు 1461–1481) అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన ఇద్దరు బాల రాజులకు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు, తెలంగాణలో, పశ్చిమ తీరంలో పోరాడాడు, రాష్ట్రాలను, సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించాడు, బీదర్‌లో ఒక గొప్ప విద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1481లో మూడవ ముహమ్మద్ షా నకిలీ రాజద్రోహ ఆరోపణపై ఆయనను చంపించాడు.

An old sepia photograph of a ruined building with a tall decorated minaret and a broken wall, with a few people standing in front.
An old sepia photograph of a ruined building with a tall decorated minaret and a broken wall, with a few people standing in front. · Raja Deen Dayal; Cleveland Museum of Art, 2024.81 (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

ఖ్వాజా మహమూద్ గవాన్ బహమనీ సుల్తానుల అత్యంత శక్తిమంతుడైన మంత్రి. దాదాపు ఇరవై సంవత్సరాలు ఆయన ముగ్గురు రాజులకు సేనాపతిగా, సంరక్షక పాలకుడిగా, ప్రధాన మంత్రిగా సేవ చేశాడు. ఆయన సంస్కరణలు, 1481లో ఆయన మరణ శిక్ష రాజ్యం కలిసి ఉన్న చివరి సంవత్సరాలను గుర్తిస్తాయి. ఆయన గురించి తెలిసినది చాలావరకు చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తా (Ferishta) నుంచి వస్తుంది. ఆయన మహమూద్ గవాన్ సేవకుడు ముల్లా అబ్దుల్ కరీం సింధీ రాసిన జీవిత చరిత్రను ఆధారం చేసుకున్నారు.1

మూలాలు

ఈ జీవిత చరిత్ర ప్రకారం, మహమూద్ గవాన్ పూర్వీకులు తరతరాలుగా పర్షియాలోని గీలాన్ రాకుమారులకు వజీర్లుగా (మంత్రులుగా) సేవ చేశారు. ఒక శాఖ రష్త్‌ను పాలించింది. షా అసూయకు భయపడి, ఆయన తన తల్లితో కలిసి తన జన్మస్థలాన్ని వదిలాడు. ఇరాక్, ఖొరాసాన్‌లలో ఉన్నత పదవుల ఆఫర్లను తిరస్కరించి, దానికి బదులు వ్యాపారి అయ్యాడు. ఆయన విస్తృతంగా ప్రయాణించి పండితులను వెతికాడు.1

తన నలభై మూడవ ఏట ఆయన పశ్చిమ తీరంలోని దాబుల్‌లో దిగి, ఢిల్లీకి వెళ్లాలనే ఉద్దేశంతో బహమనీ రాజధాని బీదర్‌కు వెళ్లాడు. సుల్తాన్ రెండవ అల్లా-ఉద్-దీన్ ఆయనను ఉండమని ఒప్పించి, తన ప్రముఖులలో ఒకరిగా చేశాడు.1

ఫెరిష్తా ఆయనను “సాధారణంగా గవాన్ అని పిలిచే” ఖ్వాజా మహమూద్ గీలానీ అంటారు.2 రాజమహల్ మేడ కింద అరుస్తున్న ఒక ఆవు గురించిన కథతో జీవిత చరిత్ర ఆ పేరును వివరిస్తుంది.3

తెలంగాణలో

హిజ్రీ 860 (1456; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో రెండవ అల్లా-ఉద్-దీన్ ఆయనను తెలింగాణలోని తిరుగుబాటుదారు జలాల్ ఖాన్‌పైకి పంపాడు.24 క్షమాపణ వాగ్దానంపై తిరుగుబాటుదారుని మిత్రుడు సికందర్ ఖాన్ బ్రిగ్స్ నౌల్గుండ్ అని పిలిచే కోటను ఆయనకు అప్పగించాడు.24

హుమాయూన్ షా ఆయనను రాజ్యంలో ప్రధాన పదవి అయిన వకీల్-ఉస్-సుల్తనత్గా చేశాడు.56 మాలిక్-ఉత్-తుజ్జార్ (“వ్యాపారుల అధిపతి”) అనే బిరుదును, బీజాపూర్ పాలనను కూడా ఆయనకు ఇచ్చాడు.56

హిజ్రీ 864 (1459–60)లో తెలంగాణ కోట దేవరకొండ ముందు ఒక బహమనీ సైన్యం చెల్లాచెదురైంది.78 హుమాయూన్ హడావుడిగా తన రాజధానికి తిరిగి వెళ్లి, తెలింగాణను నిలుపుకోవడానికి మహమూద్ గవాన్‌ను వదిలాడు.78 హెయిగ్ (Haig) ఆ దండయాత్రను 1459 మొదట్లో ఉంచుతారు.910

సంరక్షక పాలకుడు

మరణశయ్యపై హుమాయూన్ తన ఎనిమిదేళ్ల కొడుకు నిజాం షాకు మహమూద్ గవాన్, ఖ్వాజా జహాన్ తుర్క్‌లను సంరక్షక పాలకులుగా నియమించాడు.1112 వారు రాజమాతతో కలిసి వ్యవహరించాలి.1112 మహమూద్ గవాన్ వజీర్ అయ్యాడు, ఖ్వాజా జహాన్ తెలింగాణ పాలకుడు అయ్యాడు.1112

ఒరిస్సా రాజు, తెలింగాణ నాయకులు రాజమహేంద్రవరం మార్గంలో దండెత్తినప్పుడు వారికి మొదటి పరీక్ష వచ్చింది.13 సంరక్షక పాలకులు బాల రాజుతో కలిసి బయలుదేరి వారిని వెనక్కి తరిమారు.13 తర్వాత మాళ్వా సుల్తాన్ మహమూద్ ఖల్జీ బీదర్‌ను తీసుకున్నాడు. గుజరాత్ రాజును పిలవమని మహమూద్ గవాన్ సలహా ఇచ్చాడు.1415 ఆయన సాయంతో మహమూద్ గవాన్ మాళ్వా సైన్యానికి సరఫరాలు నిలిపివేసి దానిని దక్కన్ నుంచి తరిమేశాడు. ముఖాముఖి యుద్ధానికి ఆయన నిరాకరించాడు.1415

నిజాం షా సోదరుడు మూడవ ముహమ్మద్ షా కాలంలో రాజమాత ఖ్వాజా జహాన్‌ను చంపించింది.16 అప్పుడు మహమూద్ గవాన్ ఆయన బిరుదును, పదవిని కూడా పొందాడు.16 ఆయన మూడు సంవత్సరాలు పశ్చిమాన గడిపి, కేల్నా కోటను, గోవా రేవును తీసుకున్నాడు.1718 తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆయన తన ఏనుగులు, గుర్రాలు, గ్రంథాలయం మాత్రమే ఉంచుకుని, తన సంపదలో చాలా భాగాన్ని దానం చేశాడు.1718

ఆయన సలహాపై ముహమ్మద్ షా రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లిలను తీసుకున్న సైన్యాన్ని పంపాడు.1920 రాజు తెలుగు దేశాన్ని స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు ఉండి, దాని పాలకులను నియమించాడు.1920 మంత్రి శిథిలమైన ఒక కోటను ఆరు నెలల్లో తిరిగి కట్టించినప్పుడు, రాజు ఆయనతో వస్త్రాలు మార్చుకున్నాడు.21 ఒక ప్రజకు అంతటి గౌరవం ఇచ్చిన మరో రాజు ఫెరిష్తాకు తెలియదు.21

సంస్కరణలు

రాజ్యం దాని స్థాపకుడు నిర్ణయించిన నాలుగు రాష్ట్రాలకు మించి పెరిగింది. మహమూద్ గవాన్ వాటిని ఎనిమిదిగా విభజించాడు.222324 తెలింగాణ రాజమహేంద్రవరంలో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ బహ్రీ, వరంగల్‌లో అజీం ఖాన్ మధ్య విభజించబడింది.222324 కొండపల్లిలోని రాజు శిబిరంలో ఆ ప్రణాళిక పూర్తయిందని హెయిగ్ తన Cambridge History (కేంబ్రిడ్జ్ చరిత్ర)లో చెబుతారు.24

ఇప్పుడు ప్రతి పాలకుడు తన చేతిలో ఒకే కోటను ఉంచుకున్నాడు.2526 మిగిలినవాటిని నిలుపుకున్న అధికారులను రాజు నియమించి జీతం ఇచ్చాడు.2526 ప్రతి 500 మంది సైనికులకు జీతం పెంచారు, కానీ తన కోటాలో లేని ప్రతి మనిషికీ సేనానాయకుడి నుంచి వసూలు చేశారు.2526 ఈ నియమాలు క్రమాన్ని, న్యాయాన్ని తెచ్చాయని, కానీ అవి చాలా మంది ఆశాపరులైన ప్రముఖులను శత్రువులుగా మార్చాయని ఫెరిష్తా చెబుతారు.26

మరణం

హెయిగ్ ప్రకారం, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ తెలింగాణ విభజనపై అసంతృప్తి చెందాడు.27 ఆయన దక్కనీ, అబిసీనియన్ ప్రముఖులతో కలిసి కుట్ర పన్నాడు.27 వారు మంత్రి ముద్రను కాపాడే వ్యక్తిని తాగించి, ఒక కాగితంపై ముద్ర వేయించారు. ముద్ర పైన వారు ఒరిస్సా రాజును దండెత్తమని ఆహ్వానించే లేఖ రాశారు.2829

స్వయంగా తాగి ఉన్న ముహమ్మద్ షా మహమూద్ గవాన్‌ను పిలిపించాడు.2829 పారిపోమనే తన మిత్రుల సలహాను మంత్రి తిరస్కరించాడు.2829 లేఖ చూపించినప్పుడు, ఆయన “ముద్ర నాదే, కానీ లేఖ కాదు” అని జవాబిచ్చాడు.2829 రాజు ఆయనను వెంటనే చంపమని ఆదేశించాడు.2829

తన డెబ్బై ఎనిమిదవ ఏట, హిజ్రీ 886 సఫర్ 5న ఆయన చనిపోయాడు.308 బ్రిగ్స్ (Briggs) ఆ తేదీని 1481 ఏప్రిల్ 5గా మారుస్తారు, హెయిగ్ ఏప్రిల్ 6 అని ఇస్తారు.308 తర్వాత మంత్రి సంపద ఎక్కడ దాచారని రాజు అడిగాడు.31 తన సైనికుల జీతం తప్ప, మహమూద్ గవాన్ తన ఆదాయాన్ని పేదలకు ఇచ్చాడని ఆయన కోశాధికారి చెప్పాడు.31 పర్షియా నుంచి తెచ్చిన పెట్టుబడిపై వచ్చిన లాభాలతో ఆయన జీవించాడు.31

హెయిగ్ ఆ మరణ శిక్షను “బహమనీ రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి ప్రధాన కారణం” అంటారు.8 ముహమ్మద్ షా పాలన దాని కోసం “అపఖ్యాతి పొందింది” అని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.32 తన Cambridge Historyలో హెయిగ్ తేదీని 1481 ఏప్రిల్ 5 అని ఇస్తారు.33 మంత్రికి డెబ్బై ఎనిమిదేళ్లు అని, ఆయన ముప్పై ఐదు సంవత్సరాలు ఆ వంశానికి సేవ చేశాడని ఆయన చెబుతారు.33

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ కథనం

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ రెండు తేడాలతో కథను చెబుతుంది. కొండవీర్ ప్రజల ఫిర్యాదులు అప్పటికే రాజును మహమూద్ గవాన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిప్పాయని అది చెబుతుంది.34 రాజు మంత్రులు తమపై నియమించిన పాలకులకు వ్యతిరేకంగా ఈ ప్రజలు తిరగబడ్డారు.34 నకిలీ లేఖ ఒరిస్సా రాజుకు కాకుండా, రాజు అప్పుడే దండెత్తిన దేశపు నాయకుడు నర్సింహ రాయలకు రాశారని కూడా అది చెబుతుంది.35 అది అదే తేదీ, హిజ్రీ 886 సఫర్ 5ను ఇస్తుంది.35

విద్య, బీదర్ విద్యాలయం

ఆయన వచనంలో, పద్యంలో, గణితంలో నిపుణుడని ఫెరిష్తా చెబుతారు.3637 ఆయన లేఖల పుస్తకం రౌజత్-ఉల్-ఇన్షా, ఆయన కొన్ని కవితలు ఫెరిష్తా కాలంలో దక్కన్ గ్రంథాలయాలలో మిగిలి ఉన్నాయి.3637 పర్షియన్ కవి జామీ ఆయనకు లేఖలు రాశాడు.3637

ఆయన గ్రంథాలయంలో మూడు వేల సంపుటాలు ఉన్నాయని, అన్నీ విద్యార్థుల కోసం ఉద్దేశించినవని చెబుతారు.38 చనిపోవడానికి రెండు సంవత్సరాల ముందు ఆయన బీదర్‌లో మసీదుతో కూడిన విద్యాలయాన్ని కట్టించాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. తీర ప్రాంత విజయం తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన “బీదర్ బజారులో నాలుగు ఎత్తైన, అందమైన గుమ్మటాలు, విద్యాలయాలు” స్థాపించాడని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది.3940

అది హిజ్రీ 876 (1471)కి ఒక అక్షర సంఖ్యా పద్యం (అక్షరాలు తేదీని ఇచ్చే వాక్యం) ఇస్తుంది.3940 హిజ్రీ 1000 (1591)లో కూడా ఆ భవనాలను మెచ్చుకున్నారని అది చెబుతుంది.3940 తర్వాత ఆ విద్యాలయాన్ని తుపాకీ మందు నిల్వ చేయడానికి వాడారని, మందు పేలినప్పుడు దానిలో చాలా భాగం నాశనమైందని బ్రిగ్స్ జోడిస్తారు.3641 Imperial Gazetteer “మహమూద్ గవాన్ కట్టించిన గొప్ప మద్రసా లేదా విద్యాలయం” శిథిలావస్థలో ఉందని వర్ణిస్తుంది.3641

Footnotes

  1. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 511 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 448 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 512 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 449 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 453 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 483, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 458 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)); p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 410 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 411 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 464 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 465 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 466–468 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 471–472 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 473 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 478–479 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 483–485 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 486 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 487–488 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 497–498 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 499 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 502–503 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. Haig, Historic Landmarks (1907), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  24. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 419 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  25. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 503–504 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  26. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 505 (archive.org (opens in a new tab)); J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 124–125 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  27. Haig, Historic Landmarks (1907), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 505–508 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  29. Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 125–126 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  30. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 509 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  31. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 512–513 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  32. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  33. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 420 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  34. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), pp. 110–111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  35. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  36. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 510 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  37. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 511 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  38. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 514 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  39. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  40. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 105 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  41. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 291 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 448–449, 453, 458, 464–473, 478–518. [Public domain]
  2. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (opens in a new tab), Pioneer Press, Allahabad, 1907, pp. 80, 82–84. [Public domain]
  3. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (opens in a new tab), Luzac & Co., London, 1896, pp. 124–127. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 13, 291. [Public domain]
  5. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 410–411, 418–420. [Public domain]
  6. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma'asir (opens in a new tab), Luzac and Co., London, 1900, pp. 82, 104–105, 111, 113. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: