ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మహమూద్ షా (బహమనీ)

పద్నాలుగవ బహమనీ సుల్తాన్ (1482–1518). ఆయన పన్నెండేళ్ల వయసులో సింహాసనం ఎక్కి, తన పాలనను తన మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మగా గడిపాడు. అదే సమయంలో పాలకులు రాజులయ్యారు. తెలంగాణ అందరికంటే ఎక్కువ కాలం విశ్వాసంతో ఉంది. ఆయన 1486లో వరంగల్ దగ్గర దండయాత్ర చేసి, 1490లలో ఆ రాష్ట్రాన్ని సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌కు ఇచ్చాడు. ఆయన పాలన కాలపు బహమనీ మసీదులు రాచకొండ (1484), గోల్కొండ (1518)లలో ఉన్నాయి. గోల్కొండ మసీదు ఇప్పటికీ ఆయనను సార్వభౌముడిగా పేర్కొంటుంది.

మహమూద్ షా పద్నాలుగవ బహమనీ రాజు. హెయిగ్ (Haig) ఆయన తండ్రిని ఆ వంశంలో చివరి నిజమైన రాజుగా లెక్కించారు.1 తర్వాత వచ్చిన ఐదుగురిలో ఎవరూ “ఆశాపరులైన, నీతిలేని మంత్రుల చేతిలో రాజ్య ఖైదీ కంటే ఎక్కువ కాదు” అని ఆయన రాశారు.1

సింహాసనంపై ఆయన ముప్పై ఆరు సంవత్సరాల కాలంలో రాష్ట్రాల పాలకులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు తమను తాము రాజులుగా చేసుకున్నారు.2 వరంగల్, గోల్కొండల నుంచి పాలించిన తెలంగాణ (అప్పుడు తెలింగాణ) రాష్ట్రం అందరికంటే ఎక్కువ కాలం ఆయన పేరు మీద ఉంది. దాని చివరి పాలకుడు సుల్తాన్ కులీ ఆయన మరణించిన సంవత్సరం వరకు ఆయనను సార్వభౌముడిగా పిలుస్తూనే ఉన్నాడు. గోల్కొండ కోటలోని హిజ్రీ 924 (1518; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) నాటి సుల్తాన్ కులీ మసీదు శాసనం ఇప్పటికీ మహమూద్‌ను రాజుగా పేర్కొంటుంది.3

సింహాసనానికి రావడం

మహమూద్ మూడవ ముహమ్మద్ షా కొడుకు.45 1482 మార్చిలో తన మరణానికి కొంచెం ముందు ఆయన తండ్రి ఆయనను వారసుడిగా నియమించాడు.45 ఆయన “తన పన్నెండవ ఏట” సింహాసనం ఎక్కాడని ఫెరిష్తా (Ferishta) చెబుతారు.6 మాలిక్ నాయిబ్ (రాజు ప్రతినిధి) మాలిక్ హసన్ బహ్రీ, తుర్కీ ప్రముఖులు ఖివామ్-ఉల్-ముల్క్, ఖాసిం బరీద్ ప్రమాణాలు చేశారు.6

విదేశీ పక్షం (విదేశాలలో పుట్టిన ప్రముఖులు) ఆ వేడుకకు దూరంగా ఉందని హెయిగ్ చెబుతారు.1 ఆ సందర్భపు పేలవమైన ప్రదర్శనను ప్రజలు అపశకునం (చెడు సూచన)గా భావించారని ఆయన చెబుతారు.1 బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ సింహాసనారోహణకు ముందు ఆయనను అహ్మద్ అంటుందని, పేరు మార్పును వివరించదని హెయిగ్ గుర్తించారు.5

తెలింగాణ, మాలిక్ నాయిబ్ పతనం

పాలన ప్రారంభంలో పదవులను పంచుకున్నారు.7 వరంగల్ చిన్న ఖివామ్-ఉల్-ముల్క్‌కు, రాజమహేంద్రవరం అబిసీనియన్ దిలావర్ ఖాన్‌కు వెళ్లాయని ఫెరిష్తా చెబుతారు.7

వరంగల్‌లోని ప్రతినిధి ఆదిల్ ఖాన్ హిజ్రీ 891 (1486)లో చనిపోయాడు.8 అప్పుడు చిన్న ఖివామ్-ఉల్-ముల్క్ రాజమహేంద్రవరం నుంచి దండెత్తి ఆ రాష్ట్రాన్ని ఆక్రమించాడు.8 మాలిక్ నాయిబ్ యువ రాజును వరంగల్‌కు తీసుకువెళ్లాడు.8 అక్కడ ఖివామ్-ఉల్-ముల్క్ మంత్రికి వ్యతిరేకంగా రాజుకు రహస్యంగా లేఖ రాశాడు. రాజు ఆ లేఖను మాలిక్ నాయిబ్‌కు అప్పగించాడు.8

పశ్చిమాన తిరుగుబాటు వార్త మంత్రిని బలహీనపరిచింది.9 రాజు “ఆయన నాశనాన్ని తీవ్రంగా కోరుకున్నాడు”. ప్రముఖులు ఆయనకు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నడానికి అనుమతించాడు.91011 మాలిక్ నాయిబ్ బీదర్‌కు పారిపోయి అక్కడ చంపబడ్డాడు.91011 బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ వరంగల్ శిబిరం గురించి ఇదే కథ చెబుతుంది.12 తర్వాత రాజు హెయిగ్ “దక్కనీ” అని పిలిచే కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌ను తెలంగాణ పాలకుడిగా చేశాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు.1013

మిగిలిన పాలనలో “రాజ్యంలో ఏ భాగమూ నిజానికి రాజు ఆధీనంలో మిగలలేదు” అని ఫెరిష్తా చెబుతారు.14 మినహాయింపులు “తులింగాణ రాష్ట్రం, అహ్మదాబాద్ బీదర్‌కు ఆనుకుని ఉన్న జిల్లాలు” (తెలంగాణ, బీదర్ చుట్టూ ఉన్న భూములు) మాత్రమే.14 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కూడా అదే చెబుతుంది.15

రాజు తన సోదరి ఫాతిమాను సాధువు షా నిమతుల్లా వంశీయుడికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది.16 “తెలింగాణ దేశంలో ఒక గట్టి రాతిపై ఉన్న” మెదక్ కోటను ఆయన ఆ దంపతులకు పెళ్లి కానుకగా ఇచ్చాడు.16 మహమూద్ తన పూర్వీకుల ఫిరోజా సింహాసనం నుంచి రత్నాలను తీసుకున్నాడని ఫెరిష్తా జోడిస్తారు.17 ఆయన వాటిని పళ్లేలు (తట్టలు), పూలకుండీలు, పానపాత్రలలో పొదిగించాడు.17

ఆ పాలన కాలపు రెండు శాసనాలు తెలంగాణలో మిగిలి ఉన్నాయి. హిజ్రీ 889 (1484) నాటి ఒకటి, ముబారక్ కొడుకు మాలిక్ అన్-నిమత్ రాచకొండలో ఒక మసీదు కట్టించినట్లు నమోదు చేస్తుంది.18 యజ్దానీ (Yazdani) ఈ వ్యక్తిని బహమనీ పాలకుడిగా భావించారు.18 రాచకొండ మసీదు శాసనం (1484) చూడండి.

హిజ్రీ 924 (1518) నాటి మరొకటి గోల్కొండ కోటలోని జామా మసీదు పైన ఉంది.3 “గొప్ప రాజు … ముహమ్మద్ షా బహమనీ కొడుకు అబిల్ మగాజీ మహమూద్ షా పాలనలో” సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్ ఆ మసీదును కట్టించాడని అది చెబుతుంది.3 గోల్కొండ కోట జామా మసీదు శాసనం (1518) చూడండి.

సుల్తాన్ కులీ

అప్పుడు ఖవాస్ ఖాన్ అని పిలిచిన సుల్తాన్ కులీకి కోటగిర్, మరో పట్టణం ఎస్టేట్‌గా, కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదు ఇచ్చారని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది.19205 హిజ్రీ 900 (1494–95)లో చంపబడిన తిరుగుబాటుదారు బహదూర్ గీలానీపై దండయాత్ర సమయంలో ఇది జరిగింది.19205 ఖాసిం బరీద్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంలో ఆయన పాత్రకు ఆ బిరుదు ఇచ్చారనే మరో కథనాన్ని కింగ్ (King) గుర్తించారు.19205

ఆ బిరుదు ఆ దండయాత్రలో జమ్‌ఖండి ముట్టడిలో చంపబడిన తెలంగాణ దక్కనీ పాలకునిది అని హెయిగ్ చెబుతారు.13 తర్వాత దానిని “తెలింగాణలో జాగీర్లు (సేవ కోసం నిలుపుకున్న ఎస్టేట్లు) ఉన్న హమదాన్‌కు చెందిన తుర్కుడు” సుల్తాన్ కులీకి ఇచ్చారు.13

హిజ్రీ 901 (1495–96)లో సుల్తాన్ కులీని తెలంగాణ తరఫ్‌దార్ (రాష్ట్ర పాలకుడు)గా చేశారని ఫెరిష్తా చెబుతారు.21 గోల్కొండ, వరంగల్ (బ్రిగ్స్ స్పెల్లింగ్‌లో వురుంగోల్) “వాటి అనుబంధ ప్రాంతాలతో ఆయన జాగీరు (భూమి మంజూరు)కు జోడించబడ్డాయి” అని ఆయన జోడిస్తారు.21

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ మరిన్ని దశలను ఇస్తుంది:222324

  • హిజ్రీ 903 (1497)లో ఆయన “తెలింగాణ సామంత నాయకులందరిపై సార్వభౌమాధికారం” (అక్కడ రాజు కింద ఉన్న నాయకులందరిపై అధిపత్యం) పొందాడు.222324
  • ఆయన వరంగల్, “కోవిలకొండ”లను తన భూములకు జోడించాడు.222324
  • ఆయనను తెలంగాణ మొత్తానికి అమీర్-ఉల్-ఉమరా (ప్రముఖుల అధిపతి)గా చేశారు.222324
  • కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన గోల్కొండలో స్థిరపడ్డాడు.222324

1504లో బీజాపూర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ షాకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధానికి రాజు పిలుపును సుల్తాన్ కులీ పాటించాడని హెయిగ్ చెబుతారు.2526 “బీదర్ నుంచి వచ్చే ఆదేశాలు ఏ మూలం నుంచి వచ్చినా తనకు కట్టుబడి ఉండాల్సినవిగా ఆయన ఇంకా భావించాడు” కాబట్టి ఆయన అలా చేశాడు.2526 హెయిగ్ ఆయన స్వాతంత్ర్యాన్ని 1512 నాటిదిగా చెబుతారు.2526 గోల్కొండ మసీదు శాసనం నుంచి బిల్గ్రామీ (Bilgrami) దానిని మహమూద్ మరణం తర్వాత 1518 నాటిదిగా చెప్పారు.27

పాలన ముగింపు

1490 నాటికి అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, బేరార్ పాలకులు పేరుకు తప్ప అన్ని విధాలా రాజులు.2 మహమూద్ ఒక మంత్రి నియంత్రణ నుంచి మరొకరి నియంత్రణకు మారుతూ, చివరకు బీదర్ బయట ఒక భవనంలో బరీదుల ఖైదీగా ముగిశాడు. ఆయన 1518 డిసెంబర్ 7న చనిపోయాడు.2628

మహమూద్ కొడుకులలో ముగ్గురు, అహ్మద్, అల్లా-ఉద్-దీన్, వలీ-ఉల్లాలను అమీర్ అలీ బరీద్ ఒకరి తర్వాత ఒకరిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.528 చివరి ఇద్దరు తమను తాము విడిపించుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు వారిని చంపారు.528

నాల్గవ, చివరి రాజు కలీం-ఉల్లా ఒక చిక్కుముడి.29 ఫెరిష్తా, నిజాం-ఉద్-దీన్ అహ్మద్ చివరి రాజుపై తమ అధ్యాయాలకు ఆయనను మహమూద్ కొడుకుగా శీర్షిక పెడతారు.2928 హెయిగ్ Cambridge History (కేంబ్రిడ్జ్ చరిత్ర) ఆయనను ఆయనకు ముందరి ముగ్గురు రాజుల సోదరుడిగా చెబుతుంది.2928

ఫెరిష్తా స్వయంగా బీజాపూర్ ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాను కలీం-ఉల్లా మేనమామ అంటారని 1904లో హెయిగ్ ఎత్తి చూపారు.29 ఇస్మాయిల్ సోదరిని అహ్మద్‌కు ఇచ్చి పెళ్లి చేశారని కూడా ఆయన ఎత్తి చూపారు.29 కాబట్టి, హెయిగ్ అభిప్రాయంలో, కలీం-ఉల్లా అహ్మద్ కొడుకు కావచ్చు, కానీ ఆయన ఆ ప్రశ్నను తెరిచే వదిలేశారు.29

1898లో కోడ్రింగ్టన్ (Codrington) చివరి రాజు నాణేలకు “కలీం ఉల్లా షా బిన్ అహ్మద్ షా” అని శీర్షిక పెట్టారు.30 కలీం-ఉల్లా 1527లో బీదర్ నుంచి పారిపోయి, కొద్ది కాలానికే అహ్మద్‌నగర్‌లో చనిపోయాడు.2831

నాణేలు

హిజ్రీ 898 నాటి మహమూద్ బంగారు నాణేన్ని కోడ్రింగ్టన్ జాబితా చేస్తారు.32 చతురస్రంలో వెనుక భాగం (వెనుక వైపు) ఉన్న అలాంటి వెండి నాణేలను, హిజ్రీ 887 నుంచి 894 వరకు చాలా రకాల రాగి నాణేలను కూడా ఆయన జాబితా చేస్తారు.32 రైట్ (Wright) జాబితాలో ఆయన బంగారు నాణెం ఒకటి, వెండి నాణెం ఒకటి ఉన్నాయి.33 బంగారు నాణేన్ని బహుశా ముహమ్మదాబాద్ (బీదర్)లో ముద్రించి ఉండవచ్చు.33

Footnotes

  1. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 422 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 425 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 421 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. T. W. Haig, “Some Notes on the Bahmani Dynasty”, Journal of the Asiatic Society of Bengal LXXIII, Part I, extra number (1904), pp. 11–12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  6. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 519 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 524 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 529 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 530 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 531–532 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 427 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 535 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 532 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Annual Report of the Archaeological Department of His Highness the Nizam’s Dominions, 1915–16 (1917), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 130 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 122 and note 46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 544 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 135 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  23. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  24. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  25. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 429 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  26. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 430 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  27. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 192 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 431 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  29. Haig, “Some Notes on the Bahmani Dynasty” (1904), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  30. Codrington, “Coins of the Bahmani Dynasty” (1898), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  31. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 432 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. O. Codrington, “On the Coins of the Bahmani Dynasty”, Numismatic Chronicle, 3rd series, XVIII (1898), pp. 270–271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  33. H. Nelson Wright, Catalogue of the Coins in the Indian Museum, Calcutta, Vol. II (1907), p. 204 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

బహమనీలు

క్రీ.శ. 1347–1527

గుల్బర్గా నుండి, 1420ల నుండి బీదర్ నుండి పాలించిన దక్కన్ సుల్తానులు (1347–1527). వరంగల్ పాలకుడు పంపిన సైన్యంతో వారి స్థాపకుడు సింహాసనం గెలిచాడు. అతని వారసులు తెలుగు నాయకుల నుండి కౌలాస్, భువనగిరి, గోల్కొండలను తీసుకున్నారు. (వేర్వేరు కథనాల ప్రకారం 1422, 1424 లేదా 1425లో) వరంగల్‌ను దోచుకుని, పడమటి తెలంగాణను బీదర్ రాష్ట్రంగా పట్టుకున్నారు. వారు ముసునూరి, రేచర్ల నాయకులతో, రెడ్డి రాజులతో, విజయనగరంతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడారు. 1470లలో రాజమహేంద్రవరం నుండి కొండపల్లి, కొండవీడు వరకు తీరాన్ని పట్టుకున్నారు. మహమూద్ గవాన్ తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని రాజమహేంద్రవరం, వరంగల్ మధ్య విభజించాడు. దాని చివరి గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 519, 524, 529–535, 540, 544. [Public domain]
  2. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma'asir (opens in a new tab), Luzac and Co., London, 1900, pp. 116, 119–122, 130, 135–137. [Public domain]
  3. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 421–431. [Public domain]
  4. T. W. Haig, Some Notes on the Bahmani Dynasty (Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXXIII, Part I, Extra Number) (opens in a new tab), Asiatic Society of Bengal, Calcutta, 1904, pp. 11–12. [Public domain]
  5. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 13. [Public domain]
  6. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions, Annual Report of the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1915-16 (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1917, pp. 4. [Public domain]
  7. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan: A Comprehensive Guide to the Archaeological Remains of the City and Suburbs of Hyderabad (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad-Deccan, 1927, pp. 111, 192. [Public domain]
  8. O. Codrington, On the Coins of the Bahmani Dynasty (Numismatic Chronicle, 3rd series, Vol. XVIII) (opens in a new tab), Royal Numismatic Society, London, 1898, pp. 270, 272. [Public domain]
  9. H. Nelson Wright, Catalogue of the Coins in the Indian Museum, Calcutta, Vol. II: Part I, The Sultans of Delhi; Part II, Contemporary Dynasties in India (opens in a new tab), Clarendon Press, Oxford, for the Indian Museum, 1907, pp. 204. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: