ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మాలిక్ హసన్ బహ్రీ (నిజాముల్ ముల్క్)

బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ముస్లింగా పెరిగిన బహమనీ ప్రముఖుడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌గా ఆయన దాదాపు 1471లో మూడవ ముహమ్మద్ షా కోసం రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకుని, తెలింగాణ మొత్తాన్ని పాలించాడు. మహమూద్ గవాన్ దానిని విభజించడంపై ఆయన అసంతృప్తి చెంది, 1481లో ఆ మంత్రిని చంపించిన కుట్రకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత 1486లో వరంగల్ దండయాత్ర తర్వాత చంపబడే వరకు మాలిక్ నాయిబ్‌గా రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదుతో, బహ్రీ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన మాలిక్ హసన్ తెలుగు దేశపు తీరాన్ని గెలుచుకుని పది సంవత్సరాలు పాలించిన బహమనీ సేనాపతి. మంత్రి మహమూద్ గవాన్ మరణంలో ఆయన పాత్ర కోసం ఆయనను ప్రధానంగా గుర్తుంచుకుంటారు.123 రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన ఆస్థాన గొడవలలో తెలింగాణ రాష్ట్రం బహుమతిగా ఎలా మారిందో ఆయన జీవితం చూపిస్తుంది.123

మూలాలు

ఆయన విజయనగరానికి పారిపోయిన, వంశపారంపర్య హక్కుగా పాత్రి ఆదాయ అధికారి అయిన బ్రాహ్మణుడు భైరవుని కొడుకు తిమా భట్‌గా పుట్టాడని హెయిగ్ (Haig) చెబుతారు.4 ఆ రాజ్యంపై మొదటి అహ్మద్ షా దండయాత్రలో ఆ బాలుడిని బందీగా పట్టుకుని, హసన్ అనే పేరుతో ముస్లింగా పెంచారు.4

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ దానిని మరో విధంగా చెబుతుంది.56 గత పాలనలో సంజర్ ఖాన్ బందీలుగా పట్టుకున్న చాలా మంది మతం మారినవారికి హుమాయూన్ షా పదోన్నతి ఇచ్చాడని అది చెబుతుంది.56 వారిలో “హసన్ అనే పేరు, బహ్రీ అనే ఇంటి పేరు ఇచ్చిన ఒక బ్రాహ్మణ యువకుడు” ఉన్నాడు.56 రాజు ఆయనకు సారంగ్ ఖాన్ అనే బిరుదు ఇచ్చాడు.56

బహ్రీ అనే పేరుకు అరబిక్‌లో “సముద్రానికి చెందిన” అని అర్థం.7 ఆయన తండ్రి పేరు నుంచి వచ్చిన భైరవి, “భైరవునికి చెందిన” అనే పేరుకు అది చెడిన రూపం అని హెయిగ్ భావించారు.7 హసన్ రాజు డేగను పెంచాడనేది సాధారణ కథ, కానీ హెయిగ్ దానిని “నమ్మశక్యం కానిది, కల్పితం” అని భావించారు.7

తీర ప్రాంత విజయం

దాదాపు 1471లో ఒరిస్సాలో వివాదాస్పద వారసత్వం బహమనీలకు అవకాశం ఇచ్చింది. మహమూద్ గవాన్ సలహాపై మూడవ ముహమ్మద్ షా హసన్‌కు నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదు ఇచ్చాడని ఫెరిష్తా (Ferishta) చెబుతారు.18 ఫెరిష్తా అంబూర్ రాయ్ అని పిలిచే హక్కుదారుకు సాయం చేయడానికి రాజు ఆయనను సైన్యంతో పంపాడు.18 హసన్ ఆక్రమణదారుడిని ఓడించి, తర్వాత హక్కుదారుతో కలిసి కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరాలను తీసుకోవడానికి వెళ్లాడు. ఆయనను తెలింగాణ మొత్తానికి పాలకుడిగా చేశారు.18

హెయిగ్ ఆ హక్కుదారును హంబర్ అని, రెండవ కోటను కొండవీర్, అంటే కొండవీడు అని అంటారు.79 తెలింగాణ ఇప్పుడు “నాలుగు రాష్ట్రాలలో అత్యంత విస్తృతమైనది” అని ఆయన చెబుతారు.79

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ హసన్‌ను హుమాయూన్ ఇష్టుల్లో ఒకరు అంటుంది.10 ఒరిస్సా రాజు చనిపోయాడనే వార్త వచ్చినప్పుడు ఆయన దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించడానికి ముందుకు వచ్చాడని అది చెబుతుంది.10 దాని కథనంలో ఆయన రాజముండరిని, కొండ కోట కొండవీర్‌ను తీసుకుని, వాటి భూములను తన అధికారులకు పంచాడు.10 రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కొండవీడు, ఒరిస్సా వైపు కోసం హంవీరుడు (హంబీరుడు) చూడండి.

ఒక కరువు తర్వాత ఒరిస్సా రాజా బలంగా తిరిగి వచ్చాడు. “అంత పెద్ద సైన్యాన్ని ఎదుర్కోలేక” నిజాం-ఉల్-ముల్క్ రాజు సాయానికి వచ్చే వరకు రాజమహేంద్రవరంలో “తనను తాను బంధించుకున్నాడు” అని ఫెరిష్తా చెబుతారు.11 ఆయన శత్రువును ఎదుర్కోలేక “వజీరాబాద్”కు వెనుదిరిగాడని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది.12

యుద్ధం ముగిసినప్పుడు కొండవీర్, దాని భూములను ఆయనకు ఇచ్చారని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది.13 రాజు రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, ఇతర ప్రదేశాలను ఆయన బాధ్యతలో వదిలాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు.14 హసన్ స్వయంగా రాజును దక్షిణానికి అనుసరిస్తుండగా, హసన్ కొడుకు మాలిక్ అహ్మద్‌ను రాజమహేంద్రవరంలో ఆయన ప్రతినిధిగా వ్యవహరించడానికి అనుమతించాడు.14 దీని కోసం కొడుకును బేరార్‌లోని ఒక ఎస్టేట్ నుంచి తెచ్చారని హెయిగ్ చెబుతారు.2

తెలింగాణ విభజన, మహమూద్ గవాన్ మరణం

తర్వాత మహమూద్ గవాన్ ఆ రాష్ట్రాన్ని విభజించాడు. హసన్ “రాజ్‌ముండ్రీ, ముచ్లీపట్టున్, బిల్కొండ, ఊరియా మొదలైనవి” నిలుపుకున్నాడు, కానీ వరంగల్, దాని జిల్లాలు అజీం ఖాన్‌కు వెళ్లాయి.15

హసన్ రాష్ట్రం మొత్తం తనకు రావాలని ఆశించాడు.29 ఆయన “దాని విభజనపై తీవ్ర అసంతృప్తి చెంది, ఆ పథకం రచయిత మహమూద్ గవాన్‌ను నాశనం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు” అని హెయిగ్ చెబుతారు.29 ఆయన ఆయనను “జిత్తులమారి, నీతిలేని, ఆశాపరుడు” అంటారు.29 తన పూర్వ పుస్తకంలో హెయిగ్ అప్పటికే ఆ గొడవను తెలింగాణ విభజనకు ముడిపెట్టారు.16

మంత్రికి “చూపిన ఆదరణపై అసూయతో” నిజాం-ఉల్-ముల్క్, ఇతరులు కొండపల్లిలో ఆయనకు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నారని ఫెరిష్తా చెబుతారు.171819 వారు ఒక ఖాళీ కాగితంపై ఆయన ముద్ర వేయించారు.171819 దాని పైన నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఒరిస్సా రాజాను దండెత్తమని ఆహ్వానించే లేఖ రాశాడు.171819 హెయిగ్ కుట్ర నాయకులలో ఆయన పేరు చెబుతారు.3 మంత్రిని 1481 ఏప్రిల్ 5న చంపారు.3

మాలిక్ నాయిబ్

మంత్రి చనిపోవడంతో, ఆయనను నాశనం చేసిన మనుషులపైనే రాజు ఆధారపడాల్సి వచ్చింది. హసన్ రాజ్య ప్రతినిధి అయ్యాడని, “ఇక నుంచి మాలిక్ నాయిబ్‌గా ప్రసిద్ధుడు” అని హెయిగ్ చెబుతారు.20 ఆయన కొడుకు అహ్మద్ దౌలతాబాద్‌తో పాటు నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదు పొందాడు.20

బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ ఆయనను “ఆ సాటిలేని మంత్రి” అంటుంది.21 అది ఆయన పతనాన్ని అబిసీనియన్ ప్రముఖుల బృందం చెప్పిన అబద్ధపు కథలపై వేస్తుంది.21 దాని రచయిత హసన్ కొడుకు స్థాపించిన వంశం కోసం రాశారని కింగ్ (King) గుర్తించారు.22 బాల రాజు మహమూద్ షా కాలంలో మాలిక్ నాయిబ్ చాలా సంవత్సరాలు రాజధానిని నిలుపుకున్నాడు.23

హిజ్రీ 891 (1486; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో చిన్న ఖివామ్-ఉల్-ముల్క్ వరంగల్‌ను ఆక్రమించాడు. మాలిక్ నాయిబ్ రాజుతో కలిసి అక్కడికి దండెత్తాడు.24252627 వరంగల్‌లో ప్రముఖులు ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తిరిగారు.24252627 రాజు “ఆయన నాశనాన్ని తీవ్రంగా కోరుకున్నాడు” అని ఫెరిష్తా చెబుతారు.24252627

జున్నార్‌లో తన కొడుకుతో చేరడానికి బదులు మాలిక్ నాయిబ్ రాత్రికి రాత్రే బీదర్‌కు పారిపోయాడు.24252627 అక్కడ కోట అధిపతి పసంద్ ఖాన్ ఆయన గొంతు నులిమి చంపి, ఆయన తలను రాజుకు పంపాడు. మాలిక్ నాయిబ్ పసంద్ ఖాన్‌ను పేదరికం నుంచి పైకి తెచ్చినప్పటికీ ఇలా జరిగింది.24252627 బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ ఇదే కథ చెబుతుంది.21

ఆయన కొడుకు

ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడని హెయిగ్ చెబుతారు.428 1490లో తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకోమని ఇతర పాలకులను ఆహ్వానించిన పాలకులలో అహ్మద్ మొదటివాడు.428

Footnotes

  1. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 487 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 418 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 420 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 398 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 87 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 415 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 488 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 416 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  10. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 495 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 498 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 503 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 501 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 505 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  19. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 506 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 421 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 118 and note 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 423 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 529 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  25. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 530 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  26. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 531–532 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  27. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  28. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 425 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 487–488, 494–495, 498, 501–503, 505–506, 529–532. [Public domain]
  2. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma'asir (opens in a new tab), Luzac and Co., London, 1900, pp. 87–88, 104, 108, 111, 118–119. [Public domain]
  3. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 398, 415–416, 418, 420–421, 423–424. [Public domain]
  4. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (opens in a new tab), Pioneer Press, Allahabad, 1907, pp. 82. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: