పృథ్వీశ్వరుడు

పృథ్వీశ్వరుడు వెలనాటి కుటుంబానికి చెందిన మూడవ గొంకరాజు, ఆయన రాణి జయాంబికల కొడుకు.¹² ఆయన గోదావరి అవతల పిఠాపురం నుంచి పాలించాడని ఎం. రామారావు (M. Rama Rao) గుర్తించారు.³ 1206 తర్వాత కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సైన్యాలతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) రాశారు.⁴⁵ వెలనాటి చోడులు చూడండి.

ఆయన తల్లి దానశాసనం

జయాంబిక నాదెండ్లలోని కొండకు పడమటి నాయకుల కుటుంబం నుంచి వచ్చింది.⁶ ఆమె పిఠాపురంలోని కుంతీ మాధవ దేవాలయాన్ని మళ్లీ కట్టించి, సింహాచలంలోని విష్ణు విగ్రహానికి బంగారు తొడుగు వేయించింది.⁶ శక 1108 (1186; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి)లో ఆ దేవాలయానికి ఆమె నవఖండవాడ గ్రామాన్ని ఇచ్చినట్లు పిఠాపురంలోని పెద్ద స్తంభ శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹ ఆ దానాన్ని “ఆమె కొడుకు పృథ్వీశ్వరుడు జిల్లా నివాసులకు తెలియజేశాడు. కాబట్టి శాసనం సమయంలో పాలిస్తున్న రాకుమారుడు ఆయనే అనిపిస్తుంది”.¹ పృథ్వీశ్వరుని పిఠాపుర శాసనం చూడండి.

ఏ శాసనాలు ఆయనవి?

ఇ. హుల్ట్‌జ్ (E. Hultzsch) పృథ్వీశ్వరుడిని కులోత్తుంగ చోడ గొంకరాజు కొడుకు రాజేంద్ర చోడరాజుగా గుర్తించారు.⁷⁸ ఆ రాజేంద్ర చోడరాజు శాసనాలు శక 1085 నుంచి 1102 (1163–1180) వరకు ఉన్నాయి.⁷⁸ 1195 నాటి కోన నాయకుల శాసనం ఆ సంవత్సరంలో పృథ్వీశ్వరుడు ఇంకా జీవించి ఉన్నట్లు, వారి అధిపతిగా ఉన్నట్లు చూపిస్తుందని కూడా హుల్ట్‌జ్ చదివారు.⁷⁸ గోర్డన్ మెకంజీ (Gordon Mackenzie) Kistna District Manual (కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్) (1883) “గొంకరాజు ప్రుధివీశ్వరుని” దానశాసనాలను 1186 వరకు జాబితా చేసింది.⁹

Godavari District Gazetteer (గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్) హుల్ట్‌జ్‌ను అనుసరించి పృథ్వీశ్వరునికి 1163 నుంచి కనీసం 1186 వరకు సంవత్సరాలు ఇచ్చింది.¹⁰ 1916 నాటి శాసనాల వార్షిక నివేదిక ఆయన శాసనాలను శక 1085 నుంచి 1121 వరకు అని ఇచ్చింది.¹¹ 1917లో రెండవ రాజేంద్ర చోడుని రాగి ఫలకాలపై హెచ్. కృష్ణశాస్త్రి (H. Krishna Sastri) పఠనం 1163–1180 నాటి శాసనాలను దానికి బదులు రెండవ రాజేంద్ర చోడునికి ఇచ్చింది.¹² ఎం. రామారావు ఆయనను అనుసరించారు.³ ఆయన పృథ్వీశ్వరుడిని స్వల్ప కాలం పాలించిన మూడవ గొంకరాజు (1181–1186) కొడుకుగా, వారసుడిగా చేసి, ఆయన గోదావరి అవతల పిఠాపురం నుంచి పాలించాడని గుర్తించారు.³

ఆయన ముగింపు

ఆయన ముగింపు గురించి పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి అత్యంత పూర్తి కథనం ఇచ్చారు.¹³⁵ పృథ్వీశ్వరుడు 1185లో అధికారంలోకి వచ్చి, తన తాత రెండవ రాజేంద్ర చోడుని పెద్ద రాజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొందాడని ఆయన రాశారు.¹³⁵ ఆయన తన రాజధానిని చందవోలు నుంచి పిఠాపురానికి మార్చాడు.¹³⁵ పృథ్వీశ్వరుడు దివి దీవికి వెళ్లిపోయాడు.¹³⁵ కాకతీయ సేనాపతి మల్యాల చౌండ గణపతిదేవుని కోసం ఆ దీవిని తీసుకుని ఆయన ఖజానాను దోచుకున్నాడు.¹³⁵ 1203 నాటి ఒక కొండపర్తి శాసనం ఆ విజయాన్ని వర్ణిస్తుంది.¹³⁵

తర్వాత పృథ్వీశ్వరుడు ద్రాక్షారామం నుంచి శ్రీకూర్మం వరకు దేశాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకుని, వెలనాడును తిరిగి గెలుచుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.⁴⁵ ఆయన చివరి తెలిసిన శాసనపు తేదీ 1206 తర్వాత, గణపతిదేవుని సైన్యాలతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.⁴⁵ ఆ సైన్యాలలో నెల్లూరు తెలుగు చోడుడు తిక్క ఉన్నాడు.⁴⁵ చాలా మంది కాకతీయ సేనాపతులు, తిక్క స్వయంగా “పృథ్వీశ్వరుని తల అనే బంతితో ఆడేవాడు” అనే బిరుదు తీసుకున్నారు.⁴⁵ తిక్క యుద్ధంలో పృథ్వీశ్వరుని తల నరికాడని చిలుకూరి వీరభద్రరావు (Chilukuri Veerabhadra Rao) (1912) కూడా రాశారు.¹⁴

తెలుగు కావ్యం కేయూరబాహుచరిత్రము పృథ్వీశ్వరుని మంత్రి కేతన మనవడు నండూరి గుండన్నకు అంకితం ఇవ్వబడింది.¹² గణపతిదేవుని తొలి సంవత్సరాలలో తీరంలో నిజమైన శక్తి పృథ్వీశ్వరుడు ఒక్కడే అని పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.¹⁵¹⁶ ఆయన అభిప్రాయంలో ఆయన ఎదుగుదలను అడ్డుకోవడానికి కాకతీయ రాజు ఆయనను ఓడించాడు.¹⁵¹⁶ తర్వాత గణపతిదేవుడు గోదావరి నుంచి పెన్న వరకు తీరాన్ని కలుపుకున్నాడు.¹⁵¹⁶

Footnotes

1. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Prithvisvara; Saka-Samvat 1108”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

3. M. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs”, Journal of the Andhra Historical Research Society V, pt. 2 (October 1930), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 108. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 150. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

6. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), pp. 38–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1915–16 (G.O. No. 99, Home (Miscellaneous), 29 August 1916), Part II, para. 49, p. 134 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (G.O. No. 1035, Home (Education), 10 August 1917), Part II, paras. 27–28, p. 120 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 107. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

14. Chilukuri Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 240 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩

15. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 175. ↩ ↩² ↩³

16. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 177. ↩ ↩² ↩³