తెలుగు చరిత్రTelugu History

మూడవ గొంకరాజు (వెలనాటి)

మూడవ గొంకరాజు, అంటే కులోత్తుంగ మన్మగొంకుడు, 12వ శతాబ్దం చివరి వెలనాటి చోడ పాలకుడు. ఆయన రెండవ రాజేంద్ర చోడుని కొడుకు. ఆయన రాణి జయాంబిక నాదెండ్ల కొండపడుమటి నాయకుల ఇంటి ఆడపడుచు. ఎం. రామారావు ఆయన చిన్న పాలనను 1181–1186 మధ్య ఉంచారు. వారి కొడుకు పృథ్వీశ్వరుడు ఆ వంశంలో చివరి పాలకుడు. ఈయన అసలు ఉన్నాడా లేదా అనే విషయంలో పండితులు చాలాకాలం వాదించుకున్నారు. ఆయన పాలన ఎలా ముగిసిందనే విషయంలో ఇప్పటికీ ఏకాభిప్రాయం లేదు.

మూడవ గొంకరాజు వెలనాటి చోడ వంశ పాలకుడు. 12వ శతాబ్దంలో ఈ వంశం చందవోలు నుంచి తీరాంధ్రలో చాలా భాగాన్ని ఏలింది.12 ఆయన కొన్ని సంవత్సరాలు మాత్రమే పాలించాడు.3 ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1181–1186 మధ్య ఉంచారు.3 ఆయన కొడుకు పృథ్వీశ్వరుడే ఈ వంశంలో చివరి పాలకుడు.34 పైగా ఈయన పాలన ఎలా ముగిసిందో ఆధారాలు ఒకేలా చెప్పవు.34 అందుకే ఈయన ముఖ్యుడు.34

కుటుంబం

మూడవ గొంకరాజు రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు, రాణి అక్కాంబికల కొడుకు.53 1186 నాటి పిఠాపురం స్తంభ శాసనం ఆయనను తెలుగులో కులోత్తుంగ-మన్మ-గొంకరాజు అని పిలుస్తుంది.2 “కొండకు పడమటి” దేశపు నాయకుల ఇంటి జయాంబికను ఆయన పెళ్లి చేసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.2 వారే నాదెండ్ల కొండపడుమటి నాయకులు.2 మరో శాసనంలో ఆయన రెండవ రాణి కామాంబిక లేదా కామిదేవి పేరును రామారావు గుర్తించారు.3

జయాంబిక, మూడవ గొంకరాజుల కొడుకు పృథ్వీశ్వరుడు.15 1186లో జయాంబిక పిఠాపురం కుంతీమాధవ ఆలయానికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసింది. ఆ దానాన్ని ఆమె కొడుకు జిల్లా ప్రజలకు ప్రకటించాడు.1 పిఠాపురం స్తంభ శాసనం చూడండి.

రాజధాని చందవోలు

మూడవ గొంకరాజు వెలనాడులోని సనదవ్రోలులో ఉండేవాడని ద్రాక్షారామంలోని ఒక శాసనం చెబుతుంది.1 ఆ పేరు ఇప్పటి చందవోలు పేరుకు చాలా దగ్గరగా ఉందని ఇ. హుల్ష్ గమనించారు.1 అందుకే చందవోలే వెలనాటి నాయకుల పాత రాజధాని అని ఆయన గుర్తించారు.1

ఆయన పాలన

మూడవ గొంకరాజు నిజంగా ఉన్నాడని రుజువు చేసే శాసనాలను రామారావు చూపించారు. ఒక శాసనం అక్కమ మహాదేవి కొడుకు చోడ గొంక మహారాజును పేర్కొంటుంది.3 1170 నాటి మరో శాసనం కులోత్తుంగ గొంకుని పేరు చెబుతుంది.3 దీనిని బట్టి గొంకుడు 1170 నుంచి 1181 వరకు తండ్రితో కలిసి, 1181 నుంచి 1186 వరకు ఒంటరిగా పాలించాడని రామారావు తేల్చారు.3

వి. యశోదాదేవి 1940లలో రాసిన, 1993లో అచ్చయిన పరిశోధన గ్రంథంలో ఆయన శాసనాల జాబితా ఇచ్చారు.64 వాటిలో మొదటిది చందవోలులో, మరొకటి మోపర్రులో ఉన్నాయి.6 రాజమహేంద్రవరంలోని 1176 నాటి శాసనం పృథ్వీశ్వరునిది కాదని, ఈయనదేనని ఆమె వాదించారు.6 ద్రాక్షారామంలో తేదీ చెరిగిపోయిన ఒక శాసనం ఆయనను “ఆరువేల” దేశపు ప్రభువు అంటుంది.4 ఆయన శాసనాలు బాపట్ల నుంచి రాజమహేంద్రవరం వరకు దొరికాయి.64 కాబట్టి ఆయన కాలంలో రాజ్యం ఏమాత్రం తగ్గలేదని ఆమె అభిప్రాయం.64

బంధువులు, పొరుగువారు

అమరావతి–ధరణికోట కోట నాయకులకు వెలనాటి కుటుంబంతో వివాహ బంధం ఉంది. కోట నాయకుడు రెండవ కేతరాజు తల్లి సబ్బాంబిక మూడవ గొంకరాజు సోదరి అని 1916 శాసన నివేదిక, రాబర్ట్ సూయెల్ పట్టిక (1932) రెండూ చెబుతాయి.78 పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వంశ పట్టిక (1978) కూడా అదే చెబుతుంది.9 కోట నాయకులు చూడండి.

గోదావరి డెల్టాలోని కోన నాయకులు కూడా వెలనాడు వైపు చూశారు. 1195లో వారు పిఠాపురంలో వేయించిన తమ శాసనంలో గొంకుని రాణి జయాంబికను పొగిడే రెండు శ్లోకాలు చేర్చారు.10 కోన హైహయులు చూడండి.

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

  • ఆయన అసలు ఉన్నాడా? కేయూరబాహుచరిత్రము కావ్యం పృథ్వీశ్వరుని చోడుని కొడుకుగా చెబుతుంది.113 కానీ పిఠాపురం శాసనం వారిద్దరి మధ్య ఒక గొంకుని ఉంచుతుంది.113 మూడు శాసనాల ఆధారంగా మూడవ గొంకరాజు నిజంగా ఉన్నాడని రామారావు వాదించారు.3 యశోదాదేవి కూడా అంగీకరించారు.6 ఆయన పాలన చిన్నది, ప్రశాంతమైనది కాబట్టి కవి ఆయనను వదిలేశాడని ఆమె భావించారు.6
  • ఏ శాసనాలు ఆయనవి? హుల్ష్ (1897) 1138–1157 నాటి శాసనాలను మూడవ గొంకరాజువిగా చెప్పారు.12 గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ ఆయననే అనుసరించి మూడవ గొంకరాజును 1137–56లో ఉంచింది.13 1917లో హెచ్. కృష్ణశాస్త్రి ఆ తేదీలను రెండవ గొంకరాజుకు, రెండవ రాజేంద్ర చోడునికి ఇచ్చారు.14 సూయెల్ పట్టిక (1932) మూడవ గొంకరాజుకు ప్రత్యేకంగా ఏ తేదీలూ ఇవ్వదు.15
  • ఆయన పాలన ఎలా ముగిసింది? రామారావు ఆ పాలనను “చిన్నదైనా ఘటనలతో నిండిన, వినాశకరమైనది” అన్నారు.3 తర్వాత పృథ్వీశ్వరుడు గోదావరి అవతలి పిఠాపురం నుంచి పాలించాడని గుర్తించారు.3 కాకతీయ రుద్రదేవునితో పోరాడుతూ గొంకుడు చనిపోయాడనే ఒక అభిప్రాయాన్ని యశోదాదేవి ప్రస్తావించారు.4 రుద్రదేవుని 1186 నాటి శాసనం ద్రాక్షారామంలో ఉంది.4 ఆమె ఆ అభిప్రాయాన్ని తోసిపుచ్చారు.416 అలాంటి విజయం దక్కి ఉంటే రుద్రదేవుడు దానిని గొప్పగా చెప్పుకునేవాడని ఆమె వాదన.416 ఆమె దృష్టిలో గొంకుడు కాకతీయ సైన్యాన్ని ద్రాక్షారామం దగ్గరే ఆపాడు.16
  • సబ్బాంబిక ఎవరి సోదరి? 1916 నివేదిక, సూయెల్, పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆమెను మూడవ గొంకరాజు సోదరి అంటారు.789 ఆమె రెండవ గొంకరాజు సోదరి అని యశోదాదేవి అభిప్రాయం.16

Footnotes

  1. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Prithvisvara; Saka-Samvat 1108”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs” (1930), p. 72 and note 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  4. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 57 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  5. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 35, table of the chiefs of Velanandu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. V. Yashoda Devi, The History of Andhra Country, 1000 A.D.–1500 A.D. (1993), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  7. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1915–16 (G.O. No. 99, Home (Miscellaneous), 29 August 1916), Part II, para. 55, p. 138, genealogy of the Kotas (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 363, “Kota Chiefs of Amaravati” (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 156, table of the Kota chiefs. ↩ ↩2

  10. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II; Saka-Samvat 1117”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. M. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs”, Journal of the Andhra Historical Research Society V, pt. 2 (October 1930), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (G.O. No. 1035, Home (Education), 10 August 1917), Part II, paras. 27–28, p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Sewell, Historical Inscriptions (1932), pp. 398–399, “Velanandu Chiefs” (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  16. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 58 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

రాజవంశాలు

వెలనాటి చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1209

వెలనాటి చోడులు పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని వెలనాడును, అంటే చందవోలు (Tsandavolu) ప్రాంతాన్ని పాలించిన నాయకులు. తూర్పు చాళుక్య, చోళ రాజుల అధికారులుగా ఎదిగిన వీరు మొదటి కులోత్తుంగుని పాలన నుంచి చోళ చక్రవర్తుల తరఫున వేంగిని పాలించారు. వారి శాసనాలు చేబ్రోలులో 1076తో మొదలై 1206 వరకు కొనసాగుతాయి. కాళహస్తి నుంచి మహేంద్ర పర్వతం వరకు పాలించానని రెండవ గొంకరాజు చెప్పుకున్నాడు. 1170లలో రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు తీరప్రాంతంలో ప్రధాన పాలకుడిగా ఉన్నాడు. కాకతీయ గణపతిదేవుడు వీరి చివరి పాలకుడు పృథ్వీశ్వరుని ఓడించి, 1209 నాటికి వెలనాడును తన రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (7)
  1. F. Kielhorn (articles); E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. IV (1896–97) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1897, pp. 33, 35–36, 38. E. Hultzsch, Pithapuram inscription of Prithvisvara (No. 4). [Public domain]
  2. M. Rama Rao, History of the Velnadu Chiefs, Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. V, pt. 2 (October 1930) (opens in a new tab), Andhra Historical Research Society, 1930, pp. 71–72. [Public domain]
  3. Madras Government (Assistant Archaeological Superintendent for Epigraphy), Annual Reports on Epigraphy, Southern Circle, for 1915-16 to 1919-20 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1920, pp. 120 (report for 1916–17), 137–138 (report for 1915–16). [Public domain]
  4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 23. [Public domain]
  5. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 363, 398–399. Paraphrased. [Public domain in India]
  6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 156. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. V. Yashoda Devi, The History of Andhra Country, 1000 A.D.-1500 A.D. (opens in a new tab), Gyan Publishing House, New Delhi, 1993, pp. 56–58. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: