రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు

రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు తెలుగు దేశానికి చెందిన ఉపాధ్యాయుడు, సంఘ సంస్కర్త.¹² ఆంధ్రలో బ్రహ్మసమాజానికి నాయకత్వం వహించారు.³⁴ జీవితంలో ఎక్కువ భాగాన్ని స్త్రీలు, హరిజనులు, దేవదాసీల (గుళ్లలో నాట్యం చేసేవారు) అభ్యున్నతికి అంకితం చేశారు.³⁴ కందుకూరి వీరేశలింగం తర్వాత గొప్ప సంఘ సంస్కర్తగా ఆంధ్ర ప్రజలు ఆయనను గుర్తించారని పి. రఘునాథరావు రాశారు.¹

బాల్యం, చదువు

ఆయన 1862లో మచిలీపట్నం‌లో పుట్టారు.²¹ తండ్రి అప్పయ్య నాయుడు సైన్యంలో పనిచేసేవారు.²¹ అందువల్ల బాలుడు తండ్రితో పాటు ఊరూరా తిరిగాడు.²¹ బాల్యం ఉత్తర భారతదేశంలో గడిచింది.²¹ హైదరాబాద్‌లో అఘోరనాథ చటోపాధ్యాయ దగ్గర చదివి మెట్రిక్యులేషన్ పాసయ్యారు.² ఉర్దూలో కూడా మంచి ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.²

1885లో మద్రాసు క్రైస్తవ కళాశాలలో చేరి, ప్రిన్సిపాల్ డాక్టర్ విలియం మిల్లర్ దగ్గర చదువుకున్నారు.²¹ 1891లో ఎం.ఎ., 1897లో ఎల్.టి. (ఉపాధ్యాయ శిక్షణ పట్టా) పొందారు.² ఆయనకు 27 ఏళ్లప్పుడే భార్య చనిపోయింది. ఆ తర్వాత ఆయన మళ్లీ పెళ్లి చేసుకోలేదు.²³

ఉపాధ్యాయుడు

ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, సికింద్రాబాద్, మచిలీపట్నం వంటి చోట్ల ఆయన పాఠాలు చెప్పారు.² 1889 నుంచి 1904 వరకు సికింద్రాబాద్ మహబూబ్ కళాశాలకు ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉన్నారు.²¹ 1905 నుంచి 1919 వరకు కాకినాడ పిఠాపురం రాజా కళాశాలకు ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు.²¹

కాకినాడ ప్రిన్సిపాల్‌గానే ఆయన మొదట పేరు తెచ్చుకున్నారని వీరేశలింగం జీవిత చరిత్రకారుడు డి. ఆంజనేయులు అంటారు.⁵ ఒక తరం యువకులంతా ఆయన దగ్గర ఆదర్శాలు నేర్చుకున్నారు.⁵ వారిలో పండితుడు వి. రామకృష్ణారావు, ఉపాధ్యాయుడు పెద్దాడ రామస్వామి, కవి డి. వి. కృష్ణశాస్త్రి ఉన్నారని ఆంజనేయులు పేర్కొన్నారు.⁵ ఆయన నోబుల్ కళాశాలలో పాఠాలు చెబుతున్నప్పుడు అక్కడ చదివిన పత్రికా రచయిత ముట్నూరి కృష్ణారావు కూడా ఆయన శిష్యుడని 1961 నాటి కృష్ణా జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.⁴

బ్రహ్మసమాజం

ఆయనను తీర్చిదిద్దిన భావాలలో బ్రహ్మసమాజపు ఏకేశ్వర విశ్వాసం ఒకటని ఆంజనేయులు అంటారు.⁵ 1897 నాటికే నోబుల్ కళాశాలలో ఉన్న వెంకటరత్నాన్ని ఆంధ్రలో బ్రహ్మసమాజ ఉద్యమానికి ఎదుగుతున్న నాయకునిగా ఆంజనేయులు పేర్కొన్నారు.⁶ ఆ సంవత్సరం రాజమహేంద్రవరంలో టౌన్ హాలు పక్కన వీరేశలింగం కట్టించిన ప్రార్థనా సమాజ మందిరాన్ని ఆయనే ప్రారంభించారు.⁶

ఆయన కాకినాడలో ఉన్న కాలంలో ఆ పట్టణం ఆంధ్రలో బ్రహ్మ ఉద్యమానికి బలమైన కేంద్రంగా మారిందని రఘునాథరావు చెబుతారు.³ బ్రహ్మసమాజ సభ్యులు గౌరవంతో ఆయనను బ్రహ్మర్షి అని పిలిచేవారని జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.²

దేవదాసీలు, స్త్రీల అభ్యున్నతి

భార్య చనిపోయిన తర్వాత మిగిలిన జీవితాన్ని ఆయన హరిజనులు, దేవదాసీల అభ్యున్నతికి అంకితం చేశారు.³ దేవదాసీలు గుళ్లలో, పెళ్లిళ్లలో నాట్యం చేసేవారని, కాలక్రమంలో చాలామందిని వ్యభిచారంలోకి దింపారని రఘునాథరావు వివరిస్తారు.³ పెళ్లిళ్లలో దేవదాసీల నాట్యాన్ని ఆపడానికి వీరేశలింగం ప్రయత్నించారు.³ వెంకటరత్నం ఆ పనిని కొనసాగించారు.³ ఆయన కృషి వల్లే ఆంధ్ర దేశంలో దేవదాసీ పద్ధతి పూర్తిగా కనుమరుగైందని రఘునాథరావు అంటారు.³

వైస్ ఛాన్సలర్

ఆయన మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి వైస్ ఛాన్సలర్ అయ్యారు.²³ ఆ పదవిలో భారతీయ భాషల అభివృద్ధికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.³ ఆయన కాలంలో ద్రావిడ భాషలకు తగిన గుర్తింపు, పరిశోధన సౌకర్యాలు వచ్చాయని జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.² ప్రభుత్వం ఆయనకు రావు బహదూర్, దివాన్ బహదూర్, చివరికి ‘సర్’ బిరుదులు ఇచ్చింది.²³ 1939లో ఆయన చనిపోయారు.³

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

వైస్ ఛాన్సలర్ అయిన సంవత్సరం. ఆయన మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి ఎన్నికైన మొదటి వైస్ ఛాన్సలర్ అని, 1925 నుంచి 1928 వరకు ఆ పదవిలో ఉన్నారని కృష్ణా జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.² రఘునాథరావు ఆయన 1924లో నియమితులయ్యారని అంటారు.³

Footnotes

1. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh, rev. ed. 1997), p. 348 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. xviii (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸

3. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 349 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

4. Census of India 1961: District Census Handbook, Krishna (1966), p. xix (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

5. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 118 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²