తెలుగు నేలలో బడులు, చదువు

యూరోపియన్లు రాకముందే మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని చాలా గ్రామాలకు సొంత బడులు ఉండేవని 1884లో ఒక విద్యా కమిటీ రాసింది.¹ నెల్లూరు జిల్లాలో అవి ఇళ్ల అరుగుల మీద నడిచేవి, వాటిని అరుగు బడులు (pyal schools) అనేవారు.² అక్కడ పిల్లలు ఏమి నేర్చుకున్నారో, వాటితో పాటు ప్రభుత్వ, మిషన్ బడులు ఎలా పెరిగాయో ఈ పేజీ వివరిస్తుంది. ఇందులో 1820ల నుంచి సుమారు 1950 వరకు మద్రాసు జిల్లాల్లో, నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉన్న పరిస్థితులను వివరిస్తాం.

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ ప్రధానంగా ప్రభుత్వ రికార్డులపై ఆధారపడింది.³⁴⁵⁶⁷ వాటిలో నెల్లూరు (1873), బళ్లారి (1872), కృష్ణా (1883) జిల్లా మాన్యువల్‌లు, మద్రాసు విద్యా నివేదికలు ఉన్నాయి.³⁸⁹¹⁰ 1884 నాటి విద్యా కమిషన్, Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటాలు, 1931 నాటి హైదరాబాద్ జనగణన కూడా ఉన్నాయి.⁴⁵⁶⁷ ఎస్. సత్యనాథన్ (S. Satthianadhan) రాసిన మద్రాసు విద్యా చరిత్ర (1894) ప్రభుత్వ బడుల కథను చెబుతుంది.¹¹ కొన్ని తెలుగు పాఠ్య పుస్తకాలను అవి ఏమి బోధించాయో చూపడానికి మాత్రమే ఉదహరించాము. తర్వాతి కాలపు రెండు పుస్తకాలను ఆధారాలుగా పేర్కొన్నాము; వాటిలోని వాక్యాలను యథాతథంగా ఇవ్వలేదు.¹²¹³

గ్రామాల అరుగు బడులు

1873 నాటి నెల్లూరు మాన్యువల్ ప్రకారం తీరప్రాంత తాలూకాలలో (ఉప జిల్లాలు) గ్రామ బడులు “పెద్ద సంఖ్యలో ఉండేవి” (“existed in large numbers”).³ పడమటి తాలూకాలలో అవి చాలా తక్కువ.³ పాఠాలు అరుగుల మీద చెప్పేవారు, వాటినే “అరుగు బడులు” అనేవారు.² 1884 నాటి విద్యా కమిషన్ మద్రాసు కమిటీ అరుగును “వీధి వైపు ఉన్న ఎత్తైన వసారా” (“raised verandah facing the street”) అని వర్ణించింది.¹⁴ ఒక్కో ఉపాధ్యాయుడికి సగటున సుమారు పది మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు.²

మాన్యువల్ రచయిత జాన్ బోస్వెల్ (John Boswell) నెల్లూరు గ్రామ బడిలో ఐదేళ్ల చదువును ఇలా వివరించారు:³²

• మొదట అక్షరాలు, తర్వాత బాలరామాయణం అనే పుస్తకం, దాన్ని కంఠస్థం చేయడం³
• ఆ పుస్తకం సగం అయ్యాక గుణకార పట్టిక, నేల మీద రాయడం, ఇవన్నీ కలిపి సుమారు ఒక సంవత్సరం³
• తర్వాత రెండేళ్లు అమరం, అంటే పద్యాలలో ఉన్న నిఘంటువు, దానితో పాటు భిన్నాలు, తాటాకుల (cadjans) మీద రాయడం²¹⁵
• అమరం రెండో సంవత్సరంలో రుక్మిణీ కళ్యాణం లేదా విక్రమార్క చరిత్ర వంటి ఒక కథ²

ఈ ఐదేళ్లలో పిల్లలు “చదవడం, రాయడం, లెక్కించడం” (“to read, write, and count”) మాత్రమే నేర్చుకున్నారని బోస్వెల్ రాశారు.²

బళ్లారి కలెక్టర్ ఎ. డి. క్యాంప్‌బెల్ (A. D. Campbell) 1823లో తన జిల్లాలోని ఒక బడిని వర్ణించారు.¹⁶ బాలుడు సుమారు ఐదేళ్ల వయసులో బడిలో చేరేవాడు.¹⁷ మొదట నేల మీద ఇసుకలో వేలితో రాస్తూ అక్షరాలు నేర్చుకునేవాడు.¹⁷ తర్వాత ఇనుప గంటంతో తాటాకుల మీద, లేదా రెల్లు కలంతో కాగితం మీద రాసేవాడు.¹⁶ కూడిక పట్టిక నేర్చుకుని, వంద వరకు లెక్కించేవాడు.¹⁶

భిన్నాలను పదుల లెక్కన కాకుండా నాలుగుల లెక్కన బోధించేవారని క్యాంప్‌బెల్ గమనించారు.¹⁶ రోజుకు రెండుసార్లు బాలురు వరుసలుగా నిలబడి పట్టికలన్నీ కలిసి వల్లెవేసేవారు.¹⁶ చేతిరాతను చదవడం, ఉత్తరాలు రాయడం, ఒప్పంద పత్రాలు తయారుచేయడం కూడా నేర్చుకునేవారు.¹⁶ ప్రతి బడిలో ఎక్కువగా వాడిన పుస్తకాలు రామాయణం, మహాభారతం, భాగవతం.¹⁶ కథల కోసం పంచతంత్రం చదివేవారు.¹⁶

ఈ పుస్తకాలన్నీ పద్యాలలో, రోజువారీ మాటలకు, వ్యాపార భాషకు పూర్తిగా భిన్నమైన భాషలో ఉండేవి.¹⁶ వాటిని వివరించగల ఉపాధ్యాయులు కొద్దిమందేనని క్యాంప్‌బెల్ రాశారు.¹⁸ అర్థం తెలియని పద్యాలు వల్లించే బడి పిల్లవాడిని ఆయన మాటలు వల్లెవేయడం నేర్పిన చిలుకతో పోల్చారు.¹⁸ అయినా రోజువారీ వ్యవహారాల కోసం చదవడం, రాయడం ఆ పిల్లవాడు నేర్చుకునేవాడు.¹⁸

ప్రతి పిల్లవాడూ ఈ బడులకు వెళ్లలేదు.⁸ 1872లో బళ్లారి జిల్లాలో కొంచెం పెద్దదైన ప్రతి గ్రామంలోనూ దాదాపు అరుగు బడులు ఉండేవి.⁸ కానీ ఉన్నత కులాల బాలురు మాత్రమే వాటికి వెళ్లేవారు.⁸ వాటిలో కొన్నిటికి గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ (ప్రభుత్వ సహాయ నిధి) వచ్చేది.⁸

రెవరెండ్ జె. ఇ. పాడ్‌ఫీల్డ్ (J. E. Padfield) మచిలీపట్నంలో (అప్పటి మసులిపటం) చర్చ్ మిషనరీ సొసైటీ శిక్షణ సంస్థకు ప్రిన్సిపాల్.¹⁹ పాత గ్రామ బడులకు ప్రధానంగా బ్రాహ్మణులే వెళ్లేవారని ఆయన 1882లో విద్యా కమిషన్ మద్రాసు కమిటీకి చెప్పారు.¹⁹ కొద్దిమంది శూద్రులు, వర్తకులు, ఇతరులు కూడా వచ్చేవారు.¹⁹ విద్యార్థులు శ్లోకాలు (పద్యాలు) కంఠస్థం చేసేవారు, కొంత చదువు, దేశీయ అంకగణితం కూడా నేర్చుకునేవారు.¹⁹ ఫీజు నెలకు సుమారు నాలుగు అణాలు, కానీ సమయానికి చెల్లించేవారు తక్కువ.¹⁹

దసరా పండుగకు, కుటుంబ వేడుకలకు ఉపాధ్యాయుడికి కానుకలు వచ్చేవని పాడ్‌ఫీల్డ్ చెప్పారు.¹⁹ చాలామంది ఉపాధ్యాయులు ఏ క్రమబద్ధమైన బడిలోనూ చదవని బ్రాహ్మణులు.¹⁹ వారికి జీతం చాలా తక్కువ, ఒకే చోట ఎక్కువ కాలం ఉండేవారు కాదు.¹⁹

నీతి పద్యాలు కూడా పాఠాలలో భాగం.²⁰ పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు (1928) సుమతీ శతకాన్ని “తెలుగు బడులలో అత్యంత విస్తృతంగా చదివే నీతి పాఠ్యపుస్తకాలలో ఒకటి” అన్నారు.²⁰ వారి అభిప్రాయంలో ఈ పుస్తకం, వేమన పద్యాలు తెలుగు బాలురకు నీతి శిక్షణ ఇచ్చాయి.²⁰²¹ సుమతీ పద్యాలను “అన్ని గ్రామ బడులలో బోధిస్తారు” అని 1852లో సి. పి. బ్రౌన్ రాశారు.²² బద్దెన, వేమన పేజీలు చూడండి.

1820ల నాటి మద్రాసు సర్వే

ఈ బడులపై మొదటి విచారణకు మద్రాసు గవర్నర్ థామస్ మన్రో ఆదేశించారు.²³ 1822 జూన్ 25 నాటి ఒక మినిట్‌లో (అధికారిక గమనిక) ప్రభుత్వం భూములను, ప్రజలను సర్వే చేసిందని ఆయన అన్నారు.¹¹ కానీ విద్య స్థితిని తెలుసుకోవడానికి “దాదాపు ఏమీ” (“little or nothing”) చేయలేదన్నారు.¹¹ ప్రతి కలెక్టర్‌ను (జిల్లా అధిపతి) తన జిల్లాలోని బడుల జాబితా పంపమని అడిగారు.²⁴ ప్రతి బడిలో విద్యార్థుల సంఖ్య, బోధన రకం కూడా ఇవ్వాలి.²⁴

ప్రభుత్వం ఈ బడులలో జోక్యం చేసుకోకూడదని కూడా మన్రో అన్నారు.²⁴ ప్రజలు “తమ బడులను తమ పద్ధతిలోనే నడుపుకోవడానికి వదిలేయాలి” అన్నారు.²⁴

కలెక్టర్లు తమ నివేదికలు పంపడానికి రెండేళ్లు తీసుకున్నారు.²⁴ అవన్నీ కలిపి 12,498 బడులను, 1,88,650 మంది విద్యార్థులను లెక్కించాయి.²⁴ వారిలో బాలికలు 4,540 మంది మాత్రమే.²⁴ బడులలో 740 “కళాశాలలు”గా నమోదయ్యాయి.²⁴ ఇవి ఎక్కువగా వేదాలు చదివే పాఠశాలలు.²⁵

ప్రతి 1,000 మంది ప్రజలకు సుమారు ఒక బడి ఉండేది.²⁵⁵ చాలా బడుల ఖర్చును విద్యార్థుల తల్లిదండ్రులే భరించారు.²⁵ పేద కుటుంబాలు సాధారణంగా నెలకు సుమారు నాలుగు అణాలు చెల్లించేవి.²⁵ ఉపాధ్యాయులు నెలకు ఆరేడు రూపాయలకు మించి సంపాదించడం అరుదు.²⁵

1883 నాటి కృష్ణా మాన్యువల్‌లో 1823 నాటి మసులిపటం జిల్లా నివేదిక ఉంది.⁹ అందులో 465 తెలుగు బడులు, 19 పర్షియన్ బడులు, 49 “సంస్కృత కళాశాలలు” ఉన్నాయి.⁹ ఆ కళాశాలలు జమీందారుల (భూస్వాములు) గ్రాంట్లతో నడిచిన బడులు లేదా దేవాలయాలకు అనుబంధమైన బడులు అని మాన్యువల్ రచయిత భావించారు.⁹ తెలుగు బడులు మారుమూల గ్రామాలలో ఇంకా కనిపించే అరుగు బడుల వంటివని ఆయన అనుకున్నారు.⁹

వాటిలో విద్యార్థులు 4,974 మంది హిందూ బాలురు, 31 మంది హిందూ బాలికలు, 275 మంది ముస్లిం బాలురు, 2 ముస్లిం బాలికలు.⁹ మొత్తం 5,282 మంది విద్యార్థులు, అంటే జిల్లాలో ప్రతి వంద మందికి సుమారు ఒకరు.⁹

1826 మార్చి 10 నాటి ఒక మినిట్‌లో మన్రో కొత్త ప్రభుత్వ బడులను ప్రతిపాదించారు.²⁶ ప్రతి కలెక్టరేట్‌కు రెండు ప్రధాన బడులు ఉండాలి, ఒకటి హిందువులకు, ఒకటి ముస్లింలకు.²⁶ తర్వాత కలెక్టరేట్‌లోని విభాగమైన ప్రతి తహసీల్దారీకి ఒక చిన్న బడి ఉండాలి.²⁶ ఒక కలెక్టరేట్‌లో అలాంటివి సుమారు పదిహేను ఉండేవి.²⁶ దీనికోసం కంపెనీ డైరెక్టర్లను ఏటా రూ. 50,000 అడిగారు.²⁶

Imperial Gazetteer ప్రకారం 1826లో 14 కలెక్టరేట్ బడులు, 81 తాలూకా బడులు తెరుచుకున్నాయి.⁵ ఉపాధ్యాయుల కోసం మద్రాసులో ఒక శిక్షణ బడి తెరిచారు.⁵ 1836లో ఈ పథకం విఫలమైందని తేల్చి, ఆ బడులను మూసివేశారు.⁵

1839లో లార్డ్ ఎల్ఫిన్‌స్టన్ (Lord Elphinstone) మద్రాసులో ఒక విశ్వవిద్యాలయాన్ని, ముఖ్య పట్టణాలలో ఇంగ్లీషు బడులను ఏర్పాటు చేయాలని ప్రణాళిక వేశారు.²⁷ మొదట అలాంటి నాలుగు బడులను, ఒక్కో భాషా ప్రాంతానికి ఒకటి చొప్పున ప్రతిపాదించారు.²⁷ ఆ ప్రణాళిక ప్రకారం తెలుగు జిల్లాల బడి మచిలీపట్నంలో ఉండాలి.²⁷

మిషన్ బడులు

1855–56లో తెలుగు జిల్లాలలో పనిచేస్తున్న మిషన్ బడులను సత్యనాథన్ ఇలా పేర్కొన్నారు:²⁸²⁹

• శ్రీకాకుళం (అప్పటి చికాకోల్), విశాఖపట్నంలలో లండన్ మిషనరీ సొసైటీ ఇంగ్లీషు బడులు, విశాఖపట్నంలో బాలికల బడి²⁸
• మచిలీపట్నంలో చర్చ్ మిషనరీ సొసైటీ బాలుర, బాలికల బడులు, ఏలూరులో (అప్పటి ఎల్లోర్) బాలుర బడి²⁸
• గుంటూరులో, పల్నాడులోని గురజాలలో (అప్పటి గూర్జుల్) ఒక అమెరికన్ మిషన్ రెండు ప్రాథమిక ఇంగ్లీషు బడులు²⁸
• నెల్లూరు, గూడూరులలో ఫ్రీ చర్చ్ మిషన్ ఇంగ్లీషు బడులు²⁸²⁹
• కడప (అప్పటి కడ్డప), కర్నూలు, బళ్లారిలలో లండన్ మిషనరీ సొసైటీ కొన్ని ఇంగ్లీషు బడులు, చాలా దేశభాషా బడులు²⁹

మచిలీపట్నంలోని ఈ బాలుర బడి ఉత్తర సర్కారులలో ఉత్తమమైనదిగా చాలా కాలం పేరు పొందిందని ప్రజా బోధనా డైరెక్టర్ రాశారు.²⁸ మచిలీపట్నంలోనే రెవరెండ్ ఆర్. టి. నోబుల్ (R. T. Noble) 1843లో ఒక బడి ప్రారంభించారు.³⁰³¹ అది నోబుల్ కళాశాలగా ఎదిగింది.³⁰³¹ 1864లో అది మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధ కళాశాల అయింది.³¹

తమిళ ప్రాంతానికి జాన్ ఆండర్సన్ ఎలాంటివారో తెలుగు ప్రాంతానికి నోబుల్ అలాంటివారని రాజా బి. మాణిక్యం (Rajah B. Manikam) 1929లో రాశారు.³² ఇద్దరూ ఉన్నత విద్యకు మార్గదర్శకులు.³² ఆ కళాశాల విద్యార్థి వెలగపూడి సుందర రామయ్య మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఎ. పట్టా పొందిన మొదటి వ్యక్తి.³⁰

నోబుల్ తన విద్యార్థులను క్రైస్తవులుగా మార్చాలని బహిరంగంగానే ఆశించారని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.³⁰ అందుకే మచిలీపట్నం బ్రాహ్మణ అధికారులు తమ సొంత హిందూ బడికి అండగా నిలిచారు.³⁰ 1883లో అది హిందూ ప్రొప్రైటరీ స్కూల్ పేరుతో మిషన్ బడుల పక్కనే ఇంకా నడుస్తోంది.³⁰

గుంటూరులో అమెరికా నుంచి వచ్చిన లూథరన్ మిషన్ 1848లో తన మొదటి ఇంగ్లీషు బడిని తెరిచింది.³³ అమెరికన్ అంతర్యుద్ధం వల్ల వచ్చిన డబ్బు ఇబ్బందులతో 1863లో అది మూతపడింది.³³ 1874లో మళ్లీ తెరుచుకుంది.³³ 1885లో అది మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయపు కళాశాల అయింది.³³ మాణిక్యం దాని చరిత్రను ఆంధ్ర క్రిస్టియన్ కళాశాల పేరుతో వివరిస్తారు.³³

1854 తర్వాత ప్రభుత్వ బడులు

1854లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ డైరెక్టర్లు విద్యపై తమ ఆదేశ లేఖ (despatch) పంపారు.³⁴³⁵ పై తరగతులలో ఇంగ్లీషు, కింది తరగతులలో స్థానిక భాష వాడాలి.³⁴ ఆ లేఖ గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ పద్ధతిని ప్రారంభించింది: కొంత ఫీజు వసూలు చేసి, తనిఖీకి అంగీకరించే ప్రైవేటు బడులకు ప్రభుత్వ డబ్బు.³⁴ బాలికల చదువుకు “హృదయపూర్వక మద్దతు” (“frank and cordial support”) ఇస్తామని అది మాట ఇచ్చింది.³⁶

మద్రాసులో ప్రజా బోధనా డైరెక్టర్, తనిఖీ అధికారులతో విద్యా శాఖ ఏర్పడింది.³⁵ ఆ లేఖకు ముందే, 1853లో, రాజమహేంద్రవరం సబ్-కలెక్టర్ జి. ఎన్. టేలర్ (G. N. Taylor) నరసాపురంలో ఇంగ్లీషు, దేశభాషల బడిని తెరిచారు.³⁶ దగ్గరి పట్టణాలలో మూడు శాఖా బడులు కూడా తెరిచారు.³⁶

అప్పుడు నరసాపురం చుట్టూ ఉన్న రైతులు (ryots) తమ గ్రామాలలో కూడా బడులు కావాలని అడిగారు.³⁷ ప్రతి గ్రామపు భూమి శిస్తుకు ఒక నిర్ణీత మొత్తం కలిపి చెల్లిస్తామని ముందుకొచ్చారు.³⁷ 1861 నాటికి ఈ గ్రామ బడులు 101 అయ్యాయి.³⁵ ఈ పన్నును “నిజంగా స్వచ్ఛందమైనది” (“properly be called voluntary”) అనవచ్చా అని డైరెక్టర్ ఆర్బత్‌నాట్ సందేహించారు.³⁷

నెల్లూరులో 1856 వరకు ప్రభుత్వం విద్యలో ఏ పాత్రా వహించలేదని బోస్వెల్ రాశారు.² ఆ సంవత్సరం హెన్రీ మోరిస్ ఆ డివిజన్‌కు బడుల తనిఖీ అధికారి అయ్యారు.² 1857లో అద్దంకి, కావలి, దేవరాయపల్లి, కోటలలో నాలుగు ప్రభుత్వ తాలూకా బడులు తెరిచారు.² విద్యార్థులు చాలా తక్కువగా రావడంతో 1859, 1860లలో వాటిని మూసివేశారు.²

1864 నుంచి విద్యా శాఖ నెల్లూరులోని అరుగు బడులకు గ్రాంట్లు ఇచ్చింది.² 1868 నుంచి బడులకు ఫలితాలను బట్టి డబ్బు చెల్లించారు.² ఈ పద్ధతిలో ఒక బడి గ్రాంట్ నిర్ణీత పరీక్షలలో దాని విద్యార్థుల ఫలితాలపై ఆధారపడేది.³⁸

వెంకటగిరి రాజా 1868లో నాయుడుపేటలో ఇంగ్లీషు, దేశభాషల బడిని తెరిచారు.³⁹ అందులో సుమారు 109 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు.³⁹ వెంకటగిరిలోని ఒక బడి ఖర్చును కూడా ఆయన భరించారు, అక్కడ సంస్కృతం కూడా బోధించేవారు.³⁹ శ్రీహరికోటలో యానాదుల కోసం ఒక బడి వారికి ప్రాథమిక విద్య ఇచ్చి, బుట్టలు అల్లడం, ఇతర చేతిపనులు నేర్పింది.³⁹

విద్యా చట్టం కింది “రేట్ బడులు” నెల్లూరులో ప్రజాదరణ పొందలేదని బోస్వెల్ గుర్తించారు.³⁹ వాటి కోసం విధించిన స్థానిక పన్ను (cess) తరచుగా బకాయి పడేది, ఉపాధ్యాయులు నెలల తరబడి జీతం లేకుండా ఉండేవారు.³⁹ బళ్లారిలో 1863 నాటి బడుల చట్టం “విజయవంతం కాలేదు” (“has not been a success”) అని 1872 నాటి మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁴⁰

1883లో కృష్ణా జిల్లాలో ఉన్న ఒకే ఒక్క ప్రభుత్వ బడి గుంటూరులోని హైస్కూల్.⁴¹ గుంటూరు హిందువులు దాన్ని 1864లో గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ నియమాల కింద ప్రారంభించారు.³⁰ 1870లో ప్రభుత్వం దాన్ని తీసుకుంది.³⁰ మిగతా బడులను జిల్లా లోకల్ ఫండ్ బోర్డులు నడిపాయి, అవి ఉపాధ్యాయులకు జీతాలు లేదా ఫలితాలను బట్టి గ్రాంట్లు చెల్లించాయి.⁴¹ మచిలీపట్నం, గుంటూరులలోని నార్మల్ బడులు (ఉపాధ్యాయ శిక్షణ బడులు) గ్రామ ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇచ్చాయి.⁴¹

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ అంతటా బడుల సంఖ్య వేగంగా పెరిగింది.³⁵ 1859లో 460 బడులు, కళాశాలలు, వాటిలో 14,900 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు.³⁵ 1881 నాటికి అవి 12,900 అయ్యాయి, విద్యార్థులు 3,27,800 మంది.³⁵ ఈ పెరుగుదలలో చాలా భాగం పాత గ్రామ బడులు ఈ వ్యవస్థలో చేరడం వల్లే వచ్చిందని 1884 కమిటీ గుర్తించింది.⁴² పాత పద్ధతిలో నడిచే సుమారు 8,436 బడులకు, వాటిలోని సుమారు 1,85,000 మంది విద్యార్థులతో సహా, విద్యా శాఖతో సంబంధం ఏర్పడింది.⁴²

చాలా గ్రామ బడులు ఇంకా ఈ వ్యవస్థకు బయటే ఉండిపోయాయి.⁴³ 1881–82లో గోదావరి జిల్లాలో తనిఖీ కాని గ్రామ బడులు 150, వాటిలో సుమారు 3,750 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు.⁴³ కృష్ణా జిల్లాలో 16, నెల్లూరు జిల్లాలో 26 ఉండేవి.⁴³

పాఠ్య పుస్తకాలు, తెలుగు భాష

గ్రామ బడులలో కొత్త పుస్తకాలు రావాలని తనిఖీ అధికారులు కోరుకున్నారు.⁴⁴ హెచ్. బోవర్స్ (H. Bowers) 1వ డివిజన్ బడుల తనిఖీ అధికారి, ఆయన 1868–69 నివేదికను వాల్తేరు నుంచి రాశారు.⁴⁵ జిల్లా డిపోలలో ప్రాథమిక తెలుగు, ఇంగ్లీషు పుస్తకాల కొరత ఉందని ఆయన ఫిర్యాదు చేశారు.⁴⁴ “బాలరామాయణం, అమరం వంటి పుస్తకాలను” (“such books as the Balaramayanam and the Amaram”) తొలగించాలని ఆయన ఆశించారు.⁴⁴ కానీ తల్లిదండ్రులు వాటినే ఇష్టపడ్డారని ఆయన ఒప్పుకున్నారు.⁴⁴

కె. సీతారామయ్య (1943) ప్రకారం పరవస్తు చిన్నయసూరి రాసిన బాలవ్యాకరణం ఆయన కాలంలో కూడా ప్రామాణిక సంప్రదాయ తెలుగు వ్యాకరణం.¹² తన వ్యాకరణ సూత్రాలు వాడుకలో ఎలా ఉంటాయో చూపడానికి చిన్నయ నీతిచంద్రిక అనే వచన గ్రంథం కూడా రాశారు.¹² 1871లో మద్రాసులో ముద్రించిన ఆ వ్యాకరణ పుస్తకం ప్రతిపై నాలుగవ ముద్రణ అని ఉంది.⁴⁶

కందుకూరి వీరేశలింగం కంటే ముందు బడుల కోసం దశలవారీ తెలుగు వాచకాలు లేవని సీతారామయ్య రాశారు.⁴⁷ బడి పిల్లలకు సులభమైన వ్యాకరణం కూడా లేదు.⁴⁷ వీరేశలింగం ఎనిమిది వాచకాలు రాశారు.⁴⁷ ఆయన వ్యాకరణ ప్రాథమిక పుస్తకం సంగ్రహ వ్యాకరణం చాలా కాలం బడులలో వాడుకలో ఉంది.⁴⁷

బడిలో తెలుగు నేర్చుకునే పిల్లల సంఖ్య అంతకంతకూ పెరిగింది.¹⁰⁴⁸ 1897 మార్చిలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వ గుర్తింపు బడులలో 1,89,002 మంది బాలురు తెలుగు నేర్చుకుంటున్నారు.¹⁰ బాలికలు 36,673 మంది.¹⁰ 1928–29లో బాలుర సంఖ్య 6,95,296.⁴⁸ బాలికల సంఖ్య 2,10,617.⁴⁸

తర్వాత పాఠ్య పుస్తకాల భాషపై తీవ్రమైన వివాదం వచ్చింది.⁴⁹ వ్యావహారిక తెలుగులో రాసిన విధిలేక వైద్యుడు అనే పుస్తకాన్ని పాఠ్యపుస్తకంగా నిర్ణయించారని సీతారామయ్య చెబుతారు.⁴⁹ దాన్ని వ్యతిరేకించిన గొప్ప పండితులలో ఆయన “వేదం”, “జయంతి” పేర్లను చెబుతారు.⁴⁹ 1943 నాటికి విశ్వవిద్యాలయాలు కూడా వ్యావహారిక శైలిలో (vyavaharika) రాసిన పాఠ్యపుస్తకాలను నిర్ణయించవలసి వచ్చిందని ఆయన రాశారు.⁵⁰ గిడుగు రామమూర్తి, భాష, సాహిత్యం పేజీలు చూడండి.

1920ల నాటికి ప్రచురణకర్తలు దశలవారీ తెలుగు పాఠ్య పుస్తకాలు అమ్మేవారు.⁵¹ 1929 నాటి ఒక పుస్తకంలో ముద్రించిన ఏలూరు (అప్పటి ఎల్లోర్) ప్రచురణకర్త జాబితా 1 నుంచి 5 తరగతుల పద్య వాచకాలను అందిస్తుంది.⁵¹ పౌరశాస్త్ర పాఠాలు, లోకజ్ఞాన పుస్తకాలు కూడా అందులో ఉన్నాయి.⁵¹ అదే సంస్థ బడుల డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ యు. సత్యనారాయణ రాసిన Historical Geography of the Vizagapatam District (విశాఖపట్టణం జిల్లా భూగోళం, 1929)ను ప్రచురించింది.⁵² నాలుగవ తరగతి కోసం రాసిన ఈ భూగోళంలో స్థానిక చరిత్ర, జిల్లా పరిపాలన విషయాలు కూడా ఉన్నాయని ఆయన పీఠిక చెబుతుంది.⁵³

తేకుమళ్ల రాజగోపాలరావు రాసిన శారదా పద్య వాచకాలలో ఏడవ వాచకం 1929లో మద్రాసులో వెలువడింది.⁵⁴ దాని పాఠాలలో ఆంధ్రులు, మనభాష, విఖ్యాతాంధ్ర నగరములు, విద్యానగర నిర్మాణము ఉన్నాయి.⁵⁵ ఇంగ్లీషు పద్య వాచకాలు ఇంగ్లీషు పిల్లలకు దేశభక్తిని నేర్పాయని ఆయన పీఠికలో రాశారు.⁵⁴ అప్పటి వరకు తెలుగుకు అలాంటి వాచకాలు లేవని అన్నారు.⁵⁴ ఆయన ఆ పుస్తకాన్ని “ఆంధ్ర మాత”కు అంకితం చేశారు.⁵⁶

బాలికల చదువు

మొదట్లో బడికి వెళ్లిన బాలికలు చాలా తక్కువ.²⁴ మన్రో సర్వేలో 1,88,650 మంది విద్యార్థులలో బాలికలు 4,540 మంది మాత్రమే.²⁴ 1823లో మసులిపటం జిల్లాలో బడిలో ఉన్నది 31 మంది హిందూ బాలికలు, 2 ముస్లిం బాలికలు మాత్రమే.⁹ 1873లో నెల్లూరులో ప్రజల దురభిప్రాయాలు అడ్డుగా ఉండటం వల్ల “కొద్ది ప్రగతి” (“little progress”) మాత్రమే జరిగిందని బోస్వెల్ గుర్తించారు.⁵⁷ చదవడం, రాయడం నేర్పిన హిందూ స్త్రీలు నర్తకీమణులు మాత్రమేనని ఆయన రాశారు.⁵⁷

1882లో పాడ్‌ఫీల్డ్ కూడా దాదాపు ఇదే చెప్పారు.⁵⁸ నర్తకీమణులు తప్ప ఇతర బాలికలకు సంప్రదాయంగా చదువు చెప్పడం చాలా తక్కువ.⁵⁸ అక్కడక్కడ కొద్దిమంది బ్రాహ్మణ బాలికలు, ఇతర బాలికలు గ్రామ అరుగు బడులలో చదువుకునేవారు.⁵⁸ కొద్దిమంది హిందువులు కొన్నేళ్ల క్రితం మచిలీపట్నంలో కులీన బాలికల కోసం ఒక చిన్న బడి ప్రారంభించారు.⁵⁸

బాలికల చదువును మిషనరీలు ప్రారంభించారని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.⁵⁹ ప్రభుత్వం తన సొంత బాలికల బడులను 1866లో మాత్రమే ప్రారంభించింది.⁵⁹ నెల్లూరులో ఫ్రీ చర్చ్ మిషన్ కులీన బాలికల కోసం ఒక బడి నడిపింది, అందులో సుమారు 40 మంది విద్యార్థినులు ఉండేవారు.⁵⁷ బాప్టిస్ట్ మిషన్‌కు నెల్లూరు, ఒంగోలులలో బాలికల బడులు ఉండేవి, లూథరన్ మిషన్‌కు గూడూరులో ఒకటి ఉండేది.⁵⁷

1868 నాటి నియమాల ప్రకారం బాలికలకు ఇచ్చే గ్రాంట్లు బాలుర గ్రాంట్లకు ఒకటిన్నర రెట్లు అయ్యాయి.⁶⁰ ఈ ప్రోత్సాహంతో నెల్లూరులో నలుగురు గ్రామ ఉపాధ్యాయులు 1868లో బాలికలకు తరగతులు తెరిచారు.⁵⁷ మరికొన్ని గ్రామ బడులలో బాలికలు బాలురతో కలిసి చదివారు.⁵⁷

విజయనగరం మహారాజు 1868లో విజయనగరంలో రాజపుత్ర, బ్రాహ్మణ బాలికల కోసం ఒక బడి తెరిచారు.⁶¹ దానికి ఆయనకు ఏటా సుమారు రూ. 12,000 ఖర్చయ్యేది.⁶¹ బోవర్స్ దాన్ని సందర్శించినప్పుడు రిజిస్టర్‌లో 185 మంది బాలికలు ఉన్నారు.⁴⁴ పై తరగతి బాలికలు తెలుగు రెండవ పాఠాల పుస్తకాన్ని (Second Book of Lessons) తడబడకుండా చదవగలిగారు.⁶²

విశాఖపట్నంలో సుమారు 150 మంది విద్యార్థినులు ఉన్న బాలికల బడి ఖర్చును ఒక భారతీయ మహిళ భరించారు.⁶² ఆమె అనకాపల్లి తాలూకా యజమాని జి. ఎల్. నరసింగరావు భార్య.⁶² మహారాజు రాజమహేంద్రవరంలో కూడా కులీన బాలికల కోసం ఒక బడి నడిపారు.⁶² మద్రాసు, రాజమహేంద్రవరంలలోని మహారాజు బాలికల బడులను ఆచరణలో పురుష ఉపాధ్యాయులే నడుపుతున్నారని 1881లో డైరెక్టర్ హెచ్. బి. గ్రిగ్ పేర్కొన్నారు.⁶³

1874లో కందుకూరి వీరేశలింగం రాజమహేంద్రవరం దగ్గరి ధవళేశ్వరంలో ఒక బడికి ప్రధానోపాధ్యాయుడయ్యారు.¹³ అక్కడ స్థానిక మిత్రుల సహాయంతో ఆయన బాలికల బడిని ప్రారంభించారని ఆంజనేయులు రాశారు.¹³ ఉద్యమాలు పేజీ చూడండి.

మొత్తం మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో 1881లో 540 బాలికల బడులు ఉన్నాయని Imperial Gazetteer లెక్కించింది.⁵⁹ 1904 నాటికి అవి 1,091 అయ్యాయి.⁵⁹ అప్పటికి కూడా బడి వయసు బాలికలలో 4.8 శాతం మంది మాత్రమే బడిలో ఉన్నారు.⁵⁹

హైదరాబాద్ రాష్ట్రం

నిజాం రాష్ట్రంలో “సాధారణ భారతీయ రకపు” (“of the ordinary Indian type”) దేశీయ బడులు చాలా చోట్ల ఉండేవి.⁶ అవి చదవడం, రాయడం, సాధారణ అంకగణితం బోధించేవి.⁶ ఉపాధ్యాయుడికి సాధారణంగా డబ్బుగా కాకుండా వస్తు రూపంలో చెల్లించేవారు.⁶ హైదరాబాద్ నగరంలో మొదటి ఇంగ్లీషు బడి 1834లో తెరుచుకుంది.⁶

ప్రభుత్వం విద్య అందించడం 1854లో హైదరాబాద్ నగరంలోని దార్-ఉల్-ఉలూమ్ అనే బడితో మొదలైంది.⁶ 1859లో ప్రతి తాలూకాలో రెండు బడులు, ఒకటి పర్షియన్, ఒకటి దేశభాష, ఉండాలని రాష్ట్రం ఆదేశించింది.⁶ రెవెన్యూ అధికారులు ఈ బడులను నడిపారు, వాటికి “తగిన శ్రద్ధ దక్కలేదు” (“did not receive due attention”) అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶ 1872లో జిల్లాలలో 125 దేశభాషా బడులు ఉండేవి.⁶⁴

1883లో రాష్ట్రంలో 148 ప్రాథమిక బడులు, వాటిలో 7,757 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు.⁶⁵ అది బడి వయసు పిల్లలలో 0.5 శాతం మాత్రమే.⁶⁵ 1901 నాటికి 753 ప్రాథమిక బడులు, 41,876 మంది విద్యార్థులు ఉన్నారు.⁶⁵ హైదరాబాద్‌లోని నిజాం కళాశాల మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయపు పట్టాలకు విద్యార్థులను సిద్ధం చేసింది.⁶⁵

బాలికల చదువు చాలా వెనకబడి ఉంది.⁶⁶ బడి వయసు బాలురలో బడిలో ఉన్నవారు 6.1 శాతం అని 1909 నాటి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶⁶ బాలికలకు ఆ సంఖ్య 0.5 శాతం మాత్రమే.⁶⁶ శిక్షణ పొందిన మహిళా ఉపాధ్యాయులు లేకపోవడమే అతి పెద్ద కష్టమని గెజిటీర్ పేర్కొంది.⁶⁶

రాష్ట్రపు 1935 విద్యా నియమావళి (Education Code) ప్రకారం ప్రాథమిక బడులు స్థానిక భాషలో బోధించాలి.⁶⁷ ఉర్దూ లేదా మరో స్థానిక భాష మాట్లాడే విద్యార్థులు తగినంత మంది ఉన్నచోట సమాంతర విభాగాలు ఏర్పాటు చేయాలి.⁶⁷ మాధ్యమిక బడులలో మాత్రం భాషా పాఠాలు తప్ప మిగతా విషయాలను ఉర్దూలో బోధించాలి.⁶⁸ ఇంగ్లీషును ప్రత్యేక సందర్భాలలో మాత్రమే అనుమతించవచ్చు.⁶⁸

విశ్వవిద్యాలయ బోధన కూడా ఉర్దూలోనే.⁶⁹ 1917లో విద్యా శాఖ కార్యదర్శి ఎ. హైదరీ ఉర్దూలో బోధించే ఒక కొత్త విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రతిపాదించారు.⁶⁹ అక్బర్ హైదరీ పేజీ చూడండి.⁶⁹ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం 1918లో నిజాం ఇచ్చిన చార్టర్ (అధికార పత్రం) ద్వారా ఏర్పడింది.⁶⁹ భారతదేశంలో ఒక భారతీయ భాషలో విశ్వవిద్యాలయ బోధన ఇచ్చే మొదటి ప్రయత్నం అదేనని దాని రిజిస్ట్రార్ అన్నారు.⁶⁹ ఇంగ్లీషు తప్పనిసరి రెండవ భాష.⁶⁹

1950 నాటికి ఈ పద్ధతి మారింది.⁷⁰ 1949–50లో ప్రాథమిక బడులు విద్యార్థి మాతృభాషలో, సాధారణంగా ప్రాంతీయ భాషలో, బోధించాయి.⁷⁰ 1949 జూన్‌లో హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడ మాధ్యమాలలో బోధనను 5, 6, 7 తరగతులకు విస్తరించారు.⁷¹ ఈ భాషలలో చదివిన మొదటి విద్యార్థులు 1952 ఏప్రిల్‌లో 10వ తరగతి పరీక్ష రాయవలసి ఉంది.⁷¹

ఎంతమంది చదవగలిగారు, రాయగలిగారు?

1901 జనగణనలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో ప్రతి 1,000 మంది పురుషులలో 119 మంది చదవగలిగారు, రాయగలిగారు.⁷² స్త్రీలలో ప్రతి 1,000 మందికి 9 మంది మాత్రమే.⁷² విద్యలో అత్యంత వెనకబడిన జిల్లాలుగా Imperial Gazetteer సేలం, విశాఖపట్నంలను పేర్కొంది.⁷³

1931లో నెల్లూరు జిల్లాలో ప్రతి 10,000 మందిలో 502 మంది మాత్రమే అక్షరాస్యులు.⁷⁴ ప్రెసిడెన్సీ సగటు 926.⁷⁴ విశాఖపట్నం జిల్లాకు మాత్రమే దీని కంటే తక్కువ సంఖ్య ఉంది.⁷⁴ 1891 నుంచి 1931 మధ్య నెల్లూరులో అక్షరాస్యులైన స్త్రీల సంఖ్య ప్రతి 10,000కు 42 నుంచి 180కి పెరిగింది.⁷⁴

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 1901 జనగణన ప్రతి 1,000 మందిలో 29.55 మంది అక్షరాస్యులను లెక్కించింది.⁷⁵ స్నేహితుడికి ఉత్తరం రాసి, జవాబు చదవగలిగిన ప్రతి ఒక్కరినీ 1931 జనగణన అక్షరాస్యులుగా లెక్కించింది.⁷ ఐదేళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసు గలవారిలో ప్రతి 1,000 మందికి 50 మంది అక్షరాస్యులు అని అది కనుగొంది.⁷ పురుషులలో ఈ సంఖ్య ప్రతి 1,000కి 85.⁷ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అది 219.⁷

1931 జనగణన తెలంగాణకు ప్రతి 1,000కి 64 మంది అక్షరాస్యులను చూపింది, మరాఠ్వాడాకు 36.⁷ కానీ హైదరాబాద్ నగరాన్ని తెలంగాణలో లెక్కించడం వల్లే ఇలా ఉందని అది చెప్పింది.⁷ కరీంనగర్ అత్యంత వెనకబడిన జిల్లా, అక్కడ ప్రతి 1,000కి 26 మంది.⁷⁶ ఒక కళాశాల, మహిళా ఉపాధ్యాయుల కోసం ఒక తెలుగు శిక్షణ బడి ఉన్న వరంగల్‌లో 50 మంది.⁷⁶

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

మన్రో సర్వే ప్రకారం ఎంతమంది బాలురు బడికి వెళ్లారనే విషయంలో ఆధారాలు విభేదిస్తాయి:

• బడి వయసు బాలురలో “నాలుగో వంతు” (“one-fourth”) మందికి చదువు చెప్పారని మద్రాసు Imperial Gazetteer (1908) చెబుతుంది.⁵
• గ్రామ బడులు బడి వయసు బాలురలో “ఆరో వంతు కంటే కొంచెం తక్కువ” (“rather less than one-sixth”) మందికి చేరాయని 1884 నాటి మద్రాసు కమిటీ చెబుతుంది.⁴

మన్రో పథకం కింద తెరిచిన బడుల విషయంలో కూడా అవి కొద్దిగా విభేదిస్తాయి. 1826లో 14 కలెక్టరేట్ బడులు, 81 తాలూకా బడులు అని Imperial Gazetteer ఇస్తుంది.⁵ చివరకు “సుమారు 100” (“about 100”) ఏర్పడ్డాయని సత్యనాథన్ అంటారు.⁷⁷

1942 నాటి నెల్లూరు గెజిటీర్ గ్రామ బడి చదువు గురించి బోస్వెల్ రాసిన వివరణను దాదాపు మాట మాటకూ తిరిగి చెబుతుంది.⁷⁸³ కానీ బాలరామాయణం కంటే ముందు పెద్ద బాలశిక్ష అనే మొదటి పుస్తకాన్ని కలుపుతుంది.⁷⁸ బోస్వెల్ (1873) దాని పేరు చెప్పలేదు.³ బాలశిక్ష ప్రారంభ విద్యార్థుల కోసం తయారుచేసిన పుస్తకమని 1884 కమిటీ ముందు ఒక సాక్షి వర్ణించారు.¹⁵

Footnotes

1. Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

2. Boswell, Manual of the Nellore District (1873), p. 702 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

3. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 701 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

4. Indian Education Commission, Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 73 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

7. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 196 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

8. Kelsall, Manual of the Bellary District (1872), p. 283 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 369 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

10. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1896–97 (1897), p. 17, table of scholars by language (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Satthianadhan, History of Education in the Madras Presidency (1894), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

13. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

14. Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. Report by the Madras Provincial Committee (1884), Evidence taken in October 1882, p. 21, quoting the Deputy Inspector of Schools at Hosur (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 68, adapting A. D. Campbell’s account of 1823 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

17. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 5, footnote quoting A. D. Campbell (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

18. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 4, quoting A. D. Campbell’s report from Bellary (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Report by the Madras Provincial Committee (1884), Evidence, p. 246, evidence of the Rev. J. E. Padfield, Principal of the Church Missionary Society’s training institution, Masulipatam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

20. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 56 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. Charles Philip Brown, A Dictionary, Telugu and English (1852), p. xiii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. S. Satthianadhan, History of Education in the Madras Presidency (1894), preface, p. vi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

25. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

26. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

27. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

28. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

29. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 53 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. Mackenzie, Manual of the Kistna District (1883), p. 370 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

31. Manikam, Missionary Collegiate Education (1929), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

32. Rajah B. Manikam, Missionary Collegiate Education in the Presidency of Madras (1929), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

33. Manikam, Missionary Collegiate Education (1929), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

34. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

35. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 118 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

36. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

37. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

38. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

39. Boswell, Manual of the Nellore District (1873), p. 703 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

40. John Kelsall, Manual of the Bellary District (1872), p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

41. Mackenzie, Manual of the Kistna District (1883), p. 371 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

42. Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

43. Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 69 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

44. Report on Public Instruction for 1868–69 (1869), Appendix A, p. xxiv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

45. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1868–69 (1869), Appendix A, p. i, report of H. Bowers, Inspector of Schools, 1st Division, dated Waltair, 10 May 1869 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

46. Paravastu Chinnaya Suri, Bala Vyakaranamu (4th ed., Madras, 1871), title page, PDF p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

47. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 68 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

48. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1928–29, Vol. II, Supplemental statistics, p. 13, table 8, public institutions (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

49. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

50. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

51. U. Satyanarayana, Historical Geography of the Vizagapatam District (Ellore: Rama & Co., 1929), publisher’s list facing the title page, PDF p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

52. Satyanarayana, Historical Geography of the Vizagapatam District (1929), English title page, PDF pp. 7–8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

53. Satyanarayana, Historical Geography of the Vizagapatam District (1929), Telugu preface, PDF p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

54. Tekumalla Rajagopala Rao, Sarada Padya Vachakamulu, seventh reader (Madras, 1929), preface dated 7 February 1929, PDF p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

55. Rajagopala Rao, Sarada Padya Vachakamulu (1929), contents, PDF p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

56. Rajagopala Rao, Sarada Padya Vachakamulu (1929), dedication, PDF p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

57. Boswell, Manual of the Nellore District (1873), p. 704 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

58. Report by the Madras Provincial Committee (1884), Evidence, p. 249, Padfield’s answer 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

59. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

60. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

61. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

62. Report on Public Instruction for 1868–69 (1869), Appendix A, p. xxv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

63. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 110, quoting H. B. Grigg’s report for 1880–81 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

64. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

65. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

66. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

67. The Education Code of H.E.H. the Nizam’s Dominions (1935), p. 52, Article 216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

68. The Education Code of H.E.H. the Nizam’s Dominions (Hyderabad, 1935), p. 41, Article 169 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

69. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 216, “The Osmania University” by H. A. Ansari, Registrar (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

70. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 136 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

71. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 138 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

72. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 124 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

73. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 125 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

74. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 210 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

75. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 78 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

76. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

77. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

78. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 211 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²