రెండవ సోమేశ్వరుడు (కళ్యాణి చాళుక్యుడు)

భువనైకమల్ల అనే పేరున్న రెండవ సోమేశ్వరుడు 1068 నుంచి 1076 వరకు కళ్యాణి చాళుక్యుల రాజు.¹² అప్పట్లో తెలంగాణ చాళుక్య రాజ్యంలో భాగం; ఆయన స్వల్ప పాలనా కాలపు శాసనాలు తెలంగాణ అంతటా కనిపిస్తాయి.³⁴⁵ తమ్ముడు ఆయననూ, ఆయన మిత్రుడైన వేంగి రాజునూ ఓడించడంతో ఆయన పాలన ముగిసింది.²

యువరాజు, రాజు

రెండవ సోమేశ్వరుడు మొదటి సోమేశ్వరుని పెద్ద కొడుకు.⁶ 1053లో, తండ్రి బతికుండగానే, ఆయన కన్నడ దేశంలోని బెళ్వోల, పురిగెరె జిల్లాలను పాలించాడు.⁶ ముళగుంద్‌లోని ఒక శాసనం ఆయనకు “పట్టణాల్లో శ్రేష్ఠమైన వేంగికి ప్రభువు” అనే బిరుదు ఇస్తుంది.⁶ ప్రతి రాకుమారుడు పాలించిన ప్రాంతాన్ని బట్టే ఇలాంటి బిరుదులు వచ్చాయని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వివరించారు.⁶

ఆయన తండ్రి తుంగభద్ర నదిలో మునిగి ప్రాణం విడిచాడు.¹ రెండవ సోమేశ్వరుడు వెంటనే రాజయ్యాడు; మొదట్లో తమ్ముడు విక్రమాదిత్యుడు ఎదురుచెప్పలేదు.¹ ఈ పాలనా కాలపు దాదాపు ఇరవై శాసనాలు ఫ్లీట్‌కు తెలుసు; కుటుంబంలోని తగాదాలు తప్ప ఈ పాలనలో పెద్ద సంఘటనలేవీ లేవని ఆయన అన్నారు.¹

తెలంగాణలో శాసనాలు

కొలనుపాకలోని 1070 నాటి ఒక శాసనం, చక్రవర్తి భువనైకమల్లుడు కంపిలి రాజధాని నుంచి పాలిస్తున్నాడని చెబుతుంది.³ ఆయన సామంతుడు అసగమరసుని ఆజ్ఞతో కొల్లిపాక నాడులోని బూతుగపల్లిలో ఒక స్తంభం నిలబెట్టారు.³ పాత ఆచారం ప్రకారం రెడ్డి మాన్యం (ఊరి పెద్దకు ఇచ్చిన భూమి) పూర్తిగా పన్ను లేనిదని అది ప్రకటించింది.³ 1075 నాటి తెలుగు, కన్నడ శాసనం అసగమరసుని కొల్లిపాక ఏడువేల ప్రాంత పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది.⁷ అసగమరసునికి రట్టరాధేయ, “లత్తలూరు ప్రభువు” అనే పాత రాష్ట్రకూట బిరుదులు ఉన్నాయి.⁷ “రాజధాని” కొల్లిపాకకు చెందిన ఒక వర్తకునికి అక్కడి సుంకాలనూ, రాజభవనం ముందున్న ఇంటి స్థలాలనూ ఆయన ఇచ్చాడు.⁷

1073లో అలంపూర్లో చోడ నాయకుడు చిద్దనుడు బ్రహ్మేశ్వర స్వామికి భూమి ఇచ్చాడు.⁵ “బంకాపురం నుంచి” పాలిస్తున్న రెండవ సోమేశ్వరుని కింద, పెడకల్ ఎనిమిది వందలతో సహా తుంగభద్ర తీరంలోని నాలుగు జిల్లాలను అతను పాలించాడు.⁵ అలంపూర్ శాసనం, 1073 చూడండి.

ఆయన కాలపు ఇతర శాసనాలు పాలమూరు (1071, తెలుగులో), బోధన్ (1072) నుంచి వచ్చాయి.⁸⁴ బోధన్ శాసనం చంద్రప్రభదేవుడు అనే జైన గురువు మరణాన్ని స్మరించే శిలాశాసనం.⁴ వరంగల్ జిల్లాలోని ఇనవోలులో 1076 నాటి శాసనం, ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు ఆయనను పడగొట్టడానికి కొన్ని నెలల ముందు వేసినది.⁹

పతనం

కవి బిల్హణుని విక్రమాంకదేవచరితం ఆధారంగా ఫ్లీట్ ఈ ముగింపును చెబుతారు.² “వేంగి ప్రభువు” రాజిగ కంచిలోని చోళ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు.² ఈ రాజిగ తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడే అని ఫ్లీట్ గుర్తించారు.² విక్రమాదిత్యునికి వ్యతిరేకంగా తనతో కలవమని రాజిగ రెండవ సోమేశ్వరుని ఒప్పించాడు.² యుద్ధంలో విక్రమాదిత్యుడు గెలిచాడు; రాజిగ పారిపోయాడు, సోమేశ్వరుడు బందీ అయ్యాడు.²

మొదట విక్రమాదిత్యుడు అన్నను విడిపించి సింహాసనాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలనుకున్నాడని బిల్హణుడు చెబుతాడు.² కానీ తర్వాత తానే పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు; సోమేశ్వరునికి తర్వాత ఏమైందో తెలియదని ఫ్లీట్ రాశారు.² ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు, మొదటి కులోత్తుంగుడు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• “వేంగి ప్రభువు” బిరుదు. ఈ బిరుదును బట్టి సోమేశ్వరుని తల్లి తూర్పు చాళుక్య రాకుమార్తె అని ఫ్లీట్ మొదట భావించారు.⁶ సోమేశ్వరుడు, ఆయన తమ్ముళ్లు ఒకే తల్లి బిడ్డలని గదగ్ శాసనాలు చెబుతున్నందున తర్వాత ఆ అభిప్రాయాన్ని వదులుకున్నారు.⁶
• ఆయన రాజధాని. 1070 నాటి కొలనుపాక శాసనం ఆయన కంపిలి నుంచి పాలించినట్లు చెబుతుంది.³ 1073, 1075 శాసనాలు ఆయన బంకాపురం నుంచి పాలించినట్లు చెబుతాయి.⁵⁷
• 1070 నాటి కొలనుపాక తేదీ. ఆ శాసనం శక 980 అని ఇస్తుంది; అది ఆయన తండ్రి పాలనా కాలంలో వస్తుంది.³ సంపాదకులు ప్రభవాది సంవత్సరం పేరునే సరైనదిగా తీసుకుని, దానిని 1070 జూలై 4గా లెక్కించారు.³

Footnotes

1. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 442 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 445 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 176, No. 167, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Nalgonda District II (1994), pp. 12–17. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

4. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 178, No. 171. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

5. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 35, No. 94 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 440 and note 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 186, No. 180, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Nalgonda District II (1994), pp. 17–21. Cite-only; paraphrased except for the short phrases quoted. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 177, No. 168. Cite-only; paraphrased. ↩

9. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 188, No. 183, summarising Indian Archaeology 1980–81: A Review, p. 79. Cite-only; paraphrased. ↩