ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

కొలనుపాక

తెలంగాణలోని నల్గొండ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలలోని కొల్లిపాకె ఇదే. 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది కొల్లిపాకె ఏడు వేల సీమకు కేంద్రం. ఒక చోడ నాయకుడు, పరమార యువరాజు జగద్దేవుడు, యువరాజు సోమేశ్వరుడు (తర్వాతి మూడవ సోమేశ్వరుడు) కళ్యాణి రాజుల తరఫున దాన్ని పాలించారు. అక్కడి కన్నడ శాసనాలు 1033 నుంచి రెండవ జగదేకమల్లుడి పాలన వరకు ఉన్నాయి.

కొలనుపాక హనుమకొండ (అనుమకొండ)కు సుమారు డెబ్బై కిలోమీటర్లు నైరుతిగా ఉంది.1 కాకతీయుల అనుమకొండ జాగీరుకు పడమరన ఉన్న ప్రాంతం పశ్చిమ చాళుక్య రాజుల ప్రత్యక్ష అధీనంలో ఉండేదని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) వర్ణించారు.1 వారి అధికారులు కొల్లిపాక అని కూడా పిలిచే కొలనుపాక నుంచి దాన్ని నడిపేవారు.1 ఈ సీమ, కొల్లిపాకె ఏడు వేలు, మహామండలేశ్వర (గొప్ప సామంత ప్రభువు) హోదా గల వైస్రాయ్‌ల పాలనలో ఉండేదని ఆయన వర్ణించారు.2

కొల్లిపాకెను గుర్తించడం

1896లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) కొల్లిపాకెను రెండవ జయసింహుడి (కళ్యాణి చాళుక్య) ఉప రాజధానిగా పేర్కొన్నట్లు కనుగొన్నారు, కానీ దాన్ని గుర్తించలేకపోయారు.34 చోళ శాసనాలలో కొల్లిప్పాక్కై కనిపిస్తుందని ఆయన గుర్తించారు.34 లింగాయత కావ్యం రాజశేఖర విలాసం కొల్లిపాకిని రేణుక సాధువు జన్మస్థలంగా పేర్కొంటుందని కూడా ఆయన గుర్తించారు.34

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) 1932 నాటి పుస్తకంలోని సంపాదకుడి వివరణ, చోళ మొదటి రాజేంద్రుడు (చోళ) తనదిగా చెప్పుకున్న కొల్లిప్పాక్కైని హైదరాబాద్, వరంగల్ మధ్య ఉన్న కుల్పాక్‌గా గుర్తిస్తుంది.5 “హైదరాబాద్‌కు 45 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న, ప్రాచీనకాలంలో కొల్లిపాక అయిన కుల్పాక్”లోని మొదటి సోమేశ్వరుడి (1067), ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి (1125) శాసనాలను సూయెల్ ఉదహరించారు.67 కొలనుపాకలో దొరికిన శాసనాలు అది కొల్లిపాకె అని చూపిస్తాయని 1961లో పి. బి. దేశాయి (P. B. Desai) రాశారు.8 పశ్చిమ చాళుక్యుల తొలి రాజధానులలో ఆయన దీన్ని లెక్కించారు.8

కన్నడ శాసనాలు

దేశాయి సంక్షిప్తంగా వివరించిన కొలనుపాక కన్నడ శాసనాలలో ఇవి ఉన్నాయి:981011

  • మొదటి జగదేకమల్లుడి కాలపు 1033 నాటి దానపత్రం
  • సీమ పాలకులుగా కందూరుకు చెందిన చోడ నాయకుడు తొండరస (1088), పరమార యువరాజు జగద్దేవుడు (1104) పేర్లు చెప్పే ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి పాలన కాలపు శాసనాలు
  • జగద్దేవ-నారాయణ ఆలయానికి 1107లో ఇచ్చిన దానం
  • 1125 నాటి యువరాజు సోమేశ్వరుడి స్తంభం
  • రెండవ జగదేకమల్లుడి దెబ్బతిన్న శాసనం981011

జగద్దేవుని కొలనుపాక శాసనం, కుమార సోమేశ్వరుని కొలనుపాక స్తంభ శాసనం పేజీలు చూడండి.

Footnotes

  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 51. ↩ ↩2 ↩3

  2. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 69. ↩

  3. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 437 and note 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 438, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 62, editor’s note (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  6. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩

  7. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  8. Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 17, Nos. 45–46 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. P. B. Desai, introduction to P. Sreenivasachar, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 16, Nos. 44–45 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  10. Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 18, Nos. 46–48 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  11. Desai, Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 19, Nos. 49–52 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

మొదటి రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1012–1043

1012 నుంచి చోళ రాజు, మొదటి రాజరాజు కొడుకు, గంగైకొండచోళపుర స్థాపకుడు. రాకుమారుడిగా ఆయన తన సోదరి భర్త, తూర్పు చాళుక్య విమలాదిత్యుని ఓడించి, మహేంద్రగిరిపై విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. రాజుగా ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రెండవ జయసింహునితో పోరాడి, కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక)ని తనదిగా చెప్పుకున్నాడు. కృష్ణశాస్త్రి 1028 నాటిదిగా చెప్పిన దండయాత్రలో, ఆయన స్వయంగా గోదావరి మీద వేచి ఉండగా ఆయన సేనాపతి గంగ వరకు దండెత్తాడు. ఆయన కూతురు అమ్మంగదేవి తూర్పు చాళుక్య రాజరాజ నరేంద్రుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె మొదటి కులోత్తుంగుని తల్లి.

రెండవ జయసింహుడు (కళ్యాణి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1015–1042

జగదేకమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1015 నుంచి 1042 వరకు పాలించి, చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రునితో పోరాడాడు. ఆయన శాసనాలు కొల్లిపాకెను ఆయన చిన్న రాజధానులలో ఒకటిగా పేర్కొంటాయి. దానిని ఇప్పుడు నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకగా గుర్తిస్తారు. కొలనుపాకలో ఆయన పాలన కాలపు ఒక శాసనం 1033 జనవరి నాటిది.

మొదటి రాజాధిరాజు (చోళ)

క్రీ.శ. 1018–1052

చోళ రాజు, మొదటి రాజేంద్రుని పెద్ద కొడుకు, 1018 నుంచి ఆయనతో సహ పాలకుడు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య మొదటి సోమేశ్వరునితో పోరాడాడు. తెలంగాణ అంచున ఉన్న పశ్చిమ చాళుక్య నగరం కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక) కేంద్రాన్ని తాను తగలబెట్టానని ఆయన మణిమంగళం శాసనం చెప్పుకుంటుంది. తనకు కప్పం కట్టినవారిలో అది ఆంధ్ర రాజును లెక్కిస్తుంది. ఆయన 28వ సంవత్సరపు శాసనం ఒకటి కాళహస్తిలో ఉంది. 1052లో కొప్పంలో సోమేశ్వరునితో యుద్ధంలో ఆయన చనిపోయాడు.

మొదటి సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1042–1068

త్రైలోక్యమల్లుడు, ఆహవమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1042 నుంచి 1068 వరకు పాలించి, కళ్యాణ (కళ్యాణి)ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు తెలంగాణలోని అలంపురం, బోధన్, కొలనుపాకలలో దొరుకుతాయి. తొలి కాకతీయ నాయకులు మొదటి బేతరాజు, మొదటి ప్రోలరాజు ఆయనకు సేవ చేశారు. చోళులతో ఆయన యుద్ధాలు వేంగి దేశం వరకు చేరాయి. వేంగికి ఆయన పంపిన సైన్యం నాశనమైందని, ఆయన కొడుకులు కూడలసంగమం వద్ద ఓడిపోయారని చోళ శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. 1068లో ఆయన తుంగభద్రలో మునిగి చనిపోయాడు.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1126

త్రిభువనమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. 1076లో ఆయన తన సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుని పదవి నుంచి తొలగించి, 1126 వరకు యాభై సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన శక శకానికి బదులు తన సొంత చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలపు తెలంగాణ శాసనాలలో చాలా వరకు దానిలోనే తేదీ వేయబడ్డాయి. యువరాజుగా ఆయన వేంగి కోసం చోళులతో, వారి తూర్పు చాళుక్య మిత్రులతో పోరాడాడు. పాలన చివరలో, 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వేంగిలో, తీర తెలుగు దేశంలో ఆయనను రాజుగా గుర్తించారు. తెలంగాణలో ఆయన సామంతులలో కాకతీయులు రెండవ బేతరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు, కందూరు చోడ నాయకులు ఉన్నారు.

రెండవ తొండయ (కందూరు తొండరస)

సుమారు క్రీ.శ. 1088–1091

కందూరు చోడ నాయకుడు, కందూరు మహామండలేశ్వర తొండరస చోళ మహారాజు. 1088 డిసెంబర్‌లో ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కోసం కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్నాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను రెండవ చోడ భీముని పెద్ద కొడుకుగా, మైలాంబ భర్తగా చేశారు. 1124 నాటి ఆమె పానుగల్లు శాసనం వారి ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లను ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడు అని చెబుతుంది.

మూడవ సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1126–1138

భూలోకమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1126 నుంచి 1138 వరకు పాలించాడు. విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి సంస్కృత గ్రంథం మానసోల్లాసం ఆయనకు ఆపాదించబడింది. రాకుమారుడు సోమేశ్వరునిగా ఆయన తెలంగాణలోని కొలనుపాక నుంచి కొల్లిపాకె రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. అక్కడ 1125 నాటి ఒక స్తంభం త్రికళింగ ప్రభువుపై ఆయన విజయాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఆయన పట్టాభిషేక దినం, 1127 ఫిబ్రవరి 20న చేసిన దానాలను పటాన్‌చెరులోని ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.

సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)

సుమారు క్రీ.శ. 1708

18వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలంగాణ తిరుగుబాటుదారుడు, కులపరంగా కల్లు గీసేవాడు. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ ఆయనను పాప్ రాయ్ అంటాడు. భువనగిరి ప్రాంతంలోని షాపూర్‌లో, మరో దుర్గంలో ఉన్న కోటల నుంచి ఆయన దారులను దోచుకుని, మొఘల్ అధికారులను చంపాడు. 1708లో ఆయన వరంగల్‌ను దోచుకున్నాడు. ఆయనకు ద్రోహం జరిగి, పట్టుబడి, ఉరితీయబడ్డాడు. ఆయన తలను చక్రవర్తి దర్బారుకు పంపారు. ధనికులను దోచి పేదలకు అన్నం పెట్టిన, గోల్కొండను మూడు గంటలు ఆధీనంలో ఉంచుకున్న గౌండ్ల వీరుడు సర్వాయి పాపడుగా తెలంగాణ సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి

క్రీ.శ. 1909

1909లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా కొలనుపాకకు చెందిన ఆర్య సమాజ్, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త. 1938 వందేమాతరం ఉద్యమంలో పోలీసు కస్టడీలో ఆయనను కొట్టారు. 1945లో ఆయనను తన గ్రామానికే పరిమితం చేశారు, విచారణ ఖైదీగా ఒక సంవత్సరం నిర్బంధించారు. 1947–48లో రజాకార్లు ఆయన ఇంటిని దోచుకున్నారు. 1952లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు.

ఆరుట్ల లక్ష్మీనరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1918–1976

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకకు చెందిన న్యాయవాది, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1918–1976). 1936–37లో ఆయన నల్గొండలో జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1938 అక్టోబర్ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఒక బృందానికి నాయకత్వం వహించి, 1939 ఏప్రిల్ వరకు జైలులో ఉన్నారు. 1940లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యవర్గంలో ఉన్నారు. 1947లో నిజాం ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేయాలని చూసింది. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ రెండు సభలలోనూ పనిచేశారు.

శాసనాలు

తొండరస కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1088

పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని పాలనా కాలపు, కొలనుపాకలోని 1088 డిసెంబరు 24 నాటి కన్నడ శాసనం. దానిలో కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్న సామంతుడు (అధీన పాలకుడు) కందూరు తొండరస చోళ-మహారాజు ఉత్తరేశ్వర దేవునికి భూమి, ఇతర దానాలు ఇస్తాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి తొండరసను కందూరు చోడ రెండవ తొండయగా గుర్తించారు.

జగద్దేవుని కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1104

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాక (పాత కొల్లిపాకె) లో చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 29 నాటి సంస్కృత పద్య శాసనం. పి. బి. దేశాయి ఆ తేదీని 1104 మార్చి 13కు సమానం చేశారు. అది మాళవ పరమార రాజులను ఉదయాదిత్యుని కుమారుడు జగద్దేవుని వరకు చూపిస్తుంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అతనిని 'తన సొంత కుమారునిగా చూశాడు'. జగద్దేవుడు కొల్లిపాకె నుండి రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తుండగా రాజు సేనాని సోమలుడు అక్కడ జగద్దేవ-నారాయణ ఆలయాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.

కుమార సోమేశ్వరుని కొలనుపాక స్తంభ శాసనం

క్రీ.శ. 1125

పాత కొల్లిపాకె అయిన కొలనుపాకలో ఒక స్తంభపు నాలుగు ముఖాలపై ఉన్న కన్నడ శాసనం. దానికి చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 50 (పి. బి. దేశాయి లెక్కలో 1125 మార్చి 24) తేదీ ఉంది. జైన దేవత అంబిక గుడిలో దానిని నిలిపారు. ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కుమారుడు, తర్వాత మూడవ సోమేశ్వరునిగా రాజైన రాకుమారుడు సోమేశ్వరుడు 'తన రాజధాని కొల్లిపాకెలో' చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అది ఆ స్తంభాన్ని అతని సేనాని స్వామిదేవుని కీర్తి స్తంభంగా, త్రికళింగ ప్రభువును ఓడించిన రాకుమారుని విజయ స్తంభంగా రెండు విధాలుగా పిలుస్తుంది.

కొలనుపాక శాసనం (రుద్రమదేవి కాలం)

క్రీ.శ. 1279

కొలనుపాకలోని సోమనాథ ఆలయంలో 1279 డిసెంబరు నాటి సంస్కృత స్తంభ శాసనం. అది రెండవ ప్రోలుని నుండి పాలిస్తున్న రాణి రుద్రదేవి (రుద్రమదేవి) వరకు కాకతీయ వంశాన్ని ఇస్తుంది. ఆమె భర్త వీరభద్రుని అన్న కుమారుడు, ఆమె చాళుక్య బంధువు ఇందుశేఖరుని కింద చేసిన ఒక కాలువను, ఆలయ దానాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 16–19. P. B. Desai's summaries, Nos. 44–52; paraphrased. [Public domain in India]
  2. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 437–438. [Public domain]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 62, 81, 99. Paraphrased. [Public domain in India]
  4. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 51, 69. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: