తెలుగు చరిత్రTelugu History

వాగరాజు (వేములవాడ చాళుక్య)

వాగరాజు వేములవాడ చాళుక్య నాయకుడు, రెండవ అరికేసరి పెద్ద కొడుకు. జైన పండితుడు సోమదేవసూరి 959లో తన యశస్తిలకాన్ని వాగరాజు పాలనలో వర్ధిల్లిన గంగాధర పట్టణంలో పూర్తిచేసినప్పుడు అతను పాలిస్తున్నాడు. అప్పుడు మేల్పాటిలో శిబిరం వేసిన రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని కింద అతను పనిచేశాడు. అతను కొడుకులు లేకుండా చనిపోయాడని, అతని తర్వాత అన్న కొడుకు మూడవ అరికేసరి వచ్చాడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు. దక్కన్ తొలి చరిత్ర (1960) మాత్రం అతనికి బదులు అతని తమ్ముడు భద్రదేవుణ్ణి రాజుగా లెక్కిస్తుంది.

వాగరాజు 10వ శతాబ్దం మధ్యలో వేములవాడ చాళుక్యుల నాయకుడు.1 అతని పట్టణంలో పూర్తయిన ఒక సంస్కృత గ్రంథం చివరి వాక్యాల (ముగింపు ప్రకటన) మీదే వెంకటరమణయ్య అతని గురించి రాసిన విషయాలు ఆధారపడ్డాయి.21 ఆ గ్రంథం జైన పండితుడు సోమదేవసూరి రాసిన యశస్తిలకం.3

కుటుంబం

వాగరాజు కన్నడ కవి పంపని ఆదరించిన రెండవ అరికేసరి పెద్ద కొడుకు.31 యశస్తిలకం ముగింపు ప్రకటన అతన్ని శ్రీ అరికేసరి “మొదటి కొడుకు” అంటుంది.3 రెండవ అరికేసరికి రాణి లోకాంబిక వల్ల భద్రదేవుడు లేదా బద్దెగ అనే రెండో కొడుకు ఉన్నాడు. భద్రదేవుణ్ణి వెంకటరమణయ్య వాగరాజు సవతి తమ్ముడు అన్నారు.14

యశస్తిలకం

1903 నాటి ముద్రిత ప్రతిలో యశస్తిలకం ముగింపు ప్రకటన ఆ కావ్యం శక 881, సిద్ధార్థి సంవత్సరంలో పూర్తయిందని చెబుతుంది.3 వెంకటరమణయ్య దీన్ని 959గా లెక్కించారు.2 ఆ సమయంలో పాండ్య, సింహళ, చోళ, చేర రాజులను అణచిన “శ్రీ కృష్ణరాజదేవుడు” మేల్పాటి శిబిరం నుంచి పాలిస్తున్నాడు.3 శ్రీ వాగరాజు పాలనలో వర్ధిల్లిన గంగాధర పట్టణంలో ఆ కావ్యం పూర్తయింది.3

ఆ ప్రభువు రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు అని 1896లో ఆర్. జి. భండార్కర్ భావించారు.5 ఆ రాతప్రతిని మొదట వర్ణించిన పీటర్ పీటర్సన్, అది “ఆయన సామంతుల్లో ఒకరైన, అరికేసరి అనే చాళుక్య రాకుమారుని పెద్ద కొడుకు ఆస్థానంలో” రచించబడిందని రాశారు.6

మూడవ కృష్ణుని సేవలో

వాగరాజు మూడవ కృష్ణుని సామంతుడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య రాశారు.1 చిత్తూరు జిల్లాలోని మేల్పాడికి ఆ రాజు చేసిన దక్షిణ దండయాత్రలో వాగరాజు కూడా వెళ్లాడని అన్నారు.21 ఉత్తర భారతానికి చెందిన జైనుడైన సోమదేవుడు వాగరాజు కాలంలో వేములవాడకు వచ్చాడని ఆయన భావించారు.7 వాగరాజు చేసిన ఇతర పనుల గురించి ఏమీ తెలియదు.14

ఈ పేజీ కోసం చదివిన ఏ ఆధారమూ గంగాధర ఎక్కడ ఉందో చెప్పదు. పంపని తమ్ముడు జినవల్లభుడు శాసనం వేయించిన కురిక్యాల బొమ్మలగుట్ట దగ్గర గంగాధరం అనే గ్రామం ఉంది.89 దాని పొలాల్లో జైన శిల్పాలు ఉన్నాయని వెంకటరమణయ్య గుర్తించారు, కానీ ఆ గ్రామాన్ని ముగింపు ప్రకటనతో ముడిపెట్టలేదు.89

వంశం ముగింపు

వాగరాజు కొడుకులు లేకుండానే చనిపోయాడని వెంకటరమణయ్య భావించారు.4 అతని సవతి తమ్ముడు భద్రదేవుడు అంతకుముందే చనిపోయినట్టు కనిపిస్తుంది.4 అందుకే తర్వాతి నాయకుడు భద్రదేవుని కొడుకు మూడవ అరికేసరి.4 అతని పర్భణి ఫలకాల తేదీ 966.4

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

  • రెండవ అరికేసరి తర్వాత ఎవరు పాలించారు. వాగరాజు తండ్రి తర్వాత పాలించాడని వెంకటరమణయ్య అన్నారు.1 దక్కన్ తొలి చరిత్ర (1960) చివరి పాలకులుగా రెండవ భద్రదేవుడు, మూడవ అరికేసరిల పేర్లు ఇస్తుంది. అది యశస్తిలకంలోని రాకుమారుని “బద్యగ” అంటుంది.10
  • 959లో అతను ఎక్కడ ఉన్నాడు. వాగరాజు మూడవ కృష్ణునితో కలిసి మేల్పాడిలో శిబిరంలో ఉన్నాడని వెంకటరమణయ్య రాశారు.21 ముద్రిత ముగింపు ప్రకటన కృష్ణుణ్ణి మేల్పాటిలో ఉంచుతుంది, కానీ కావ్యం వాగరాజు పాలనలోని గంగాధరలో పూర్తయిందని చెబుతుంది.3

Footnotes

  1. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  2. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Somadeva Suri, Yasastilaka, ed. Pandit Sivadatta and Kasinath Pandurang Parab, Part II (Kavyamala 70, 1903), p. 419, closing colophon (archive.org (opens in a new tab)). Translated for this page. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. R. G. Bhandarkar, “Early History of the Dekkan”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. B. Lewis Rice (ed.), The Pampa Bharata or Vikramarjuna Vijaya of Pampa (1898), introduction, p. 4, quoting P. Peterson’s report on Sanskrit manuscripts in the Bombay Circle (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  8. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 394, reprinting N. Venkataramanayya, “The Kurkiyala Inscription of Jinavallabha”, Epigraphia Andhrica II (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  9. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 399, reprinting Venkataramanayya (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  10. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada”, appendix C to “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 511. Cite-only; paraphrased. ↩

రాజవంశాలు

వేములవాడ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 750–973

వేములవాడ చాళుక్యులు తమ రాజధాని వేములవాడ (లెంబులవాటక) నుంచి ఉత్తర తెలంగాణలోని సబ్బి ప్రాంతాన్ని, నేటి కరీంనగర్ జిల్లాను పాలించారు. సుమారు 750 నుంచి సుమారు 970 వరకు వారు రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా ఉన్నారు. వారి శాసనాల్లో వంశ వరుస వినయాదిత్య యుద్ధమల్లునితో మొదలవుతుంది. అతను పోదన (బోధన్) వద్ద తన ఏనుగులకు నూనెతో స్నానం చేయించాడని చెబుతారు. రెండవ అరికేసరి (సుమారు 930–955) కన్నడ కవి పంపను ఆదరించాడు. సోమదేవసూరి 959లో అరికేసరి కుమారుని పట్టణంలో తన యశస్తిలకం రాశాడు. 973కు ముందు కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు వేములవాడ చాళుక్యుల పాలన ముగిసింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Somadeva Suri; ed. Pandit Sivadatta and Kasinath Pandurang Parab, The Yasastilaka of Somadeva Suri, with the commentary of Srutadeva Suri, Part II (Kavyamala 70) (opens in a new tab), Tukaram Javaji, Nirnaya-Sagar Press, Bombay, 1903, pp. 419. Closing colophon of the Yasastilaka. [Public domain]
  2. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 207. R. G. Bhandarkar, Early History of the Dekkan. [Public domain]
  3. B. Lewis Rice (ed.), The Pampa Bharata or Vikramarjuna Vijaya of Pampa: An Ancient Jaina Poem of 941 A.D. (Bibliotheca Carnatica) (opens in a new tab), Mysore Government Central Press, Bangalore, 1898, Introduction, p. 4. Quoting P. Peterson. [Public domain]
  4. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 9, 41–42, 46. Paraphrased. [Public domain in India]
  5. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 511. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 394, 399. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: