ధవళేశ్వరం

ధవళేశ్వరం నది డెల్టా మొదట్లో గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం.¹²³ ఇది “గోదావరి అడ్డంగా సర్ ఆర్థర్ కాటన్ కట్టిన గొప్ప ఆనకట్ట” (కాలువలకు నీరు ఇచ్చే అడ్డుకట్ట) “ఉన్న చోటుగా ఇప్పుడు విస్తృతంగా తెలుసు” అని 1907లో గోదావరి గెజిటీర్ చెప్పింది.¹

గెజిటీర్ ప్రకారం, ధవళేశ్వరం “రాజమహేంద్రవరానికి నాలుగున్నర మైళ్లు దక్షిణాన” ఉంది.¹ దానిలో 10,304 మంది నివాసులు ఉండేవారు.¹ ఇది ఇద్దరు ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్లకు, ప్రజా పనుల శాఖ కార్ఖానాలకు కేంద్రం.¹ దానిలో 1892లో స్థాపించిన ఒక స్థానిక నిధి వైద్యశాల, దాన నిధి ఉన్న ఒక సత్రం (ప్రయాణికుల విశ్రాంతి గృహం) ఉండేవి.¹

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) గోదావరి డెల్టా మొదలును బంగాళాఖాతానికి తిన్నగా 40 మైళ్ల దూరంలో, ఇక్కడ ఉంచుతుంది.²³ నది గౌతమి, వశిష్ఠ శాఖలుగా విడిపోయే చోటుకు ఇది కొంచెం పైన ఉంది.²³ రాజమహేంద్రవరం పేజీ చూడండి.

ఆనకట్ట

కాటన్ ధవళేశ్వరానికి కొంచెం దిగువన ఉన్న చోటును ఎందుకు ఎంచుకున్నారో గెజిటీర్ వివరిస్తుంది.⁴ అక్కడ నది దాదాపు నాలుగు మైళ్ల వెడల్పు ఉంది, కానీ లంకలు దాన్ని విడగొట్టాయి.⁴ దగ్గరలోని మోటు ఇసుకరాతి కొండ “ఈ పనికి సరిగ్గా సరిపోయే గట్టితనం గల” రాయిని ఇచ్చింది.⁴

1847 ఏప్రిల్‌లో 10,200 మంది కూలీలతో పని మొదలైంది.⁵⁶ పట్టణం ప్రవేశ ద్వారం దగ్గర నగర గోడలా కనిపించేది ఒకటి ఉంది.⁵⁶ అది “నిజానికి ఆనకట్ట కట్టడానికి క్వారీ నుంచి నదికి సామగ్రి తేవడానికి వేసిన పాత రైల్వే కట్ట మాత్రమే” అని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.⁵⁶ ఈ ఆనకట్టను, దాని చరిత్రను ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట పేజీలో వర్ణించారు. సర్ ఆర్థర్ కాటన్ పేజీ కూడా చూడండి.

పవిత్ర స్నాన స్థలం

ఈ పేరు దగ్గరలోని ధవళగిరి కొండ నుంచి వచ్చిందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹⁶ నారద మహర్షి అక్కడ జనార్దనస్వామి ఆలయాన్ని స్థాపించాడని చెబుతారు.¹⁶ ఆంజనేయ ఆలయం దగ్గర బండపై ఉన్న రెండు పాదముద్రలు రాముడు, సీతలవని నమ్ముతారు.⁶ అందుకే ఆ చోటును “రాముడి పాదాల పవిత్ర స్థలం” అని పిలుస్తారు.⁶

ధవళేశ్వరం “గోదావరి నీళ్లు కలిసి, తగ్గకుండా కిందికి ప్రవహించే చివరి చోటు”.⁶ ఈ కారణంగా నదిపై అత్యంత పవిత్రమైన స్నాన స్థలాలలో ఇది ఒకటి.⁶ పుష్కరం ఉత్సవంలో అక్కడ స్నానం చేయడానికి పెద్ద ఎత్తున జనం వస్తారు.⁶ పట్టణంలో ఒక చిన్న యూరోపియన్ చర్చి, శ్మశానం, ఇత్తడి పనివాళ్లు, కొయ్య చెక్కడం పనివాళ్లు కూడా ఉండేవారు.⁶

Footnotes

1. Hemingway, Godavari (1907), p. 240, s.v. Dowlaishweram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 164, s.v. Godavari Canals (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 80 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Hemingway, Godavari (1907), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. Hemingway, Godavari (1907), p. 241 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹