తెలుగు చరిత్రTelugu History

తూర్పు గోదావరి (పాత జిల్లా)

పాత తూర్పు గోదావరి జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉండేది. గోదావరి డెల్టా, కోనసీమ, ఏజెన్సీ కొండలు ఇందులో భాగాలు. జిల్లా కేంద్రం కాకినాడ. రాజమహేంద్రవరం తూర్పు చాళుక్యులకు, రెడ్డి రాజులకు రాజధానిగా ఉండేది. డచ్చి, ఇంగ్లీషు, ఫ్రెంచివారు ఈ తీరంలో వ్యాపారం చేశారు. 1925లో పాత గోదావరి జిల్లాలో మిగిలిన భాగంతో దీన్ని ఏర్పాటు చేశారు. కాటన్ ఆనకట్ట డెల్టాను సంపన్నం చేసింది. అల్లూరి సీతారామరాజు నాయకత్వంలో 1922–24 నాటి తిరుగుబాటు ఇక్కడి కొండల్లో మొదలైంది. 2022లో సరిహద్దులను మార్చి ఈ జిల్లాకు కాకినాడ అని పేరు పెట్టారు. మిగిలిన ప్రాంతాలు కోనసీమ, కొత్త తూర్పు గోదావరి, అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లాలలో చేరాయి.

పాత తూర్పు గోదావరి జిల్లా గోదావరి నది తూర్పు ఒడ్డున, ఏజెన్సీ కొండల నుంచి బంగాళాఖాతం వరకు ఉండేది.1 గోదావరి డెల్టాలో ఎక్కువ భాగం, కోనసీమ ఇందులోనే ఉండేవి.12 జిల్లా కేంద్రం కాకినాడ.12 1925లో ఇది ఏర్పడింది.34 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని నాలుగు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.34

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

ఒకప్పుడు పల్లవ నాయకులకు వేంగిలో, పిఠాపురంలో రాజధానులు ఉండేవని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 ఏడో శతాబ్దంలో తూర్పు చాళుక్యులు ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, విశాఖపట్నంలో చాలా దూరం వరకు తమ పాలనను విస్తరించారు.5 రాజమహేంద్రవరాన్ని దాదాపు కచ్చితంగా చాళుక్యులే స్థాపించారని అదే గెజిటీర్ భావిస్తుంది.6

అమ్మరాజు I రాజమహేంద్రవరాన్ని కట్టించి తన పేరు పెట్టాడని ఒక సంప్రదాయం ఉందని 1979 జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.7 కానీ తర్వాతి ఇద్దరు రాజులకు కూడా అదే బిరుదు ఉండడం వల్ల దీనికి ఆధారం తక్కువని అది అంటుంది.7 సుమారు 999 నుంచి ఈ భూమి చోళ సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది.5 ద్రాక్షారామం గుడిలో విలువైన శాసనాలు చాలా ఉన్నాయి.8

చోళులు బలహీనపడ్డాక వరంగల్ కాకతీయులు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.6 రాజమహేంద్రవరంలోని ప్రధాన మసీదును 1324లో కట్టారని దాని మీది శాసనం చెబుతుంది.6 ఆ తర్వాత ఈ భూమి కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజుల చేతికి వెళ్లింది.9 అనవేముడు రాజమహేంద్రవరం కోటను పట్టుకున్నాడని, తర్వాత కుమారగిరి తన కొడుకు అనవోతను అక్కడ ప్రతినిధిగా నియమించాడని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.10

గజపతులు, గోల్కొండ, యూరోపియన్లు

పదిహేనో శతాబ్దం మధ్యలో ఒడిశా గజపతులు వేంగి, కళింగ దేశాలను ఒకే పాలన కిందికి తెచ్చారు.9 1515లో కృష్ణదేవరాయలు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు.9 కానీ ఆయన అధికారం ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు.9 1572లో రాజమహేంద్రవరం గోల్కొండ చేతికి వెళ్లింది.9 గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న భూమిని 1687 వరకు కుతుబ్ షాహీలు పాలించారు.9

పాత జిల్లాలో మొదటి యూరోపియన్ స్థావరం పాలకొల్లు.9 దాన్ని 1652లో డచ్చివారు స్థాపించారు.9 తర్వాత డచ్చివారు ఇప్పటి కాకినాడలో భాగమైన జగన్నాథపురంలో ఒక స్థావరం పెట్టారు.9 తర్వాత వచ్చిన ఇంగ్లీషువారు 1708లో ఇంజరంలో ఒక కర్మాగారం స్థాపించారు.9 ఫ్రెంచివారు యానాంను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.9 1908లో కూడా అది వారి చేతిలోనే ఉంది.9

1753లో దక్కన్ సుబేదారు ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచివారికి ఇచ్చాడు.9 1754 నుంచి 1757 వరకు ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ రాజమహేంద్రవరాన్ని తన కేంద్రంగా చేసుకున్నాడు.6 1758లో బెంగాల్ నుంచి వచ్చిన కల్నల్ ఫోర్డ్ పిఠాపురం దగ్గరి చందుర్తిలో ఫ్రెంచివారిని ఓడించాడు.98 1765లో ఈ జిల్లాతో సహా సర్కారులు ఇంగ్లీషువారికి వెళ్లాయి.8

గోదావరి జిల్లా

1794లో కాకినాడ, రాజమహేంద్రవరం, మొగల్తూరులలో కలెక్టర్లను నియమించారు.8 1859లో తీర జిల్లాలను గోదావరి, కిస్ట్నా జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు.8 1830లో పాత బట్టల కర్మాగారాలు మూతపడ్డాయి.8 దాంతో జిల్లా బాగా దెబ్బతింది.8 గోదావరి ఆనకట్ట కట్టడానికి అదొక కారణం.8

1845లో సర్ ఆర్థర్ కాటన్ ఈ పథకాన్ని చేపట్టాడు.11 1847లో ధవళేశ్వరం దగ్గర పని మొదలైంది.11 ఆనకట్ట జిల్లా సంపదపై చూపిన ప్రభావం అపారమని 1908 గెజిటీర్ అంటుంది.8 కాకినాడ మద్రాసుకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రధాన రేవుగా ఎదిగింది.1213 అమెరికా అంతర్యుద్ధ కాలంలో గుంటూరులో బేళ్లుగా ఒత్తిన పత్తిని అక్కడి నుంచే ఎగుమతి చేశారు.1213

1879లో రంప కొండ ప్రాంతాన్ని షెడ్యూల్డ్ జిల్లాల చట్టం కింద ఏజెన్సీ ప్రాంతంగా ఏర్పాటు చేశారు.8 అదే ఏడాది అక్కడ రంప తిరుగుబాటు మొదలైంది.814 దాన్ని అణచడానికి సైన్యాన్ని వాడాల్సి వచ్చింది.814 1904లో ఏలూరు, నరసాపురం సహా ఐదు తాలూకాలు కిస్ట్నా జిల్లాకు వెళ్లాయి.3

తూర్పు గోదావరి, 1925–1956

1925 ఏప్రిల్ 15న పశ్చిమ గోదావరి ఏర్పడింది.3 పాత గోదావరి జిల్లాలో మిగిలిన భాగానికి తూర్పు గోదావరి అని పేరు పెట్టి, కాకినాడను కేంద్రంగా చేశారు.3 అప్పుడు దీనిలో భద్రాచలం, నూగూరు సహా 13 తాలూకాలు ఉండేవి.3 1942లో పోలవరం తాలూకా పశ్చిమ గోదావరికి వెళ్లింది.3

1922 ఆగస్టు 22న అల్లూరి సీతారామరాజు బ్రిటిష్ వారిపై తిరగబడ్డాడని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.15 ఆయన ఎల్లవరం, రంపచోడవరం ప్రాంతాల గ్రామాల గుండా తిరిగాడు.15 1924 మే 7న ఆయనను పట్టుకున్నారు.15 తప్పించుకోడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు కొద్దిసేపటికే కాల్చి చంపారని గెజిటీర్ చెబుతుంది.15 అల్లూరి సీతారామరాజు పేజీ చూడండి.

1930 ఏప్రిల్ 6న కాకినాడ దగ్గరి తీర గ్రామం చొల్లంగిలో సముద్రపు నీటిని మరిగించి స్వచ్ఛంద సేవకులు ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు.16 1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.17

1956–2014

1959లో భద్రాచలం తాలూకా, నూగూరు ఉప తాలూకా తూర్పు గోదావరి నుంచి ఖమ్మం జిల్లాకు వెళ్లాయి.318 ఈ మార్పు వల్ల పాలన సులభమైందని తూర్పు గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.3 1969 జూలైలో ఆలమూరు, ముమ్మిడివరం ఉప తాలూకాలు ఏర్పడ్డాయి.3 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో తూర్పు గోదావరి ఒకటి.19

2001 నాటికి జిల్లాలో రెవెన్యూ డివిజన్లు ఐదు.20 వాటిని 1991లో ఏర్పాటు చేశారు; వాటి పరిధిలో 59 మండలాలు ఉండేవి.20 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.21

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని నాలుగు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:4

పాలన

1970లలో జిల్లాలో కాకినాడ, రాజమహేంద్రవరం, పెద్దాపురం, అమలాపురం అనే నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఎనిమిది తాలూకాలు, ఆరు ఉప తాలూకాలు ఉండేవి.132 1979 గెజిటీర్ జిల్లాలో మూడు భౌగోళిక భాగాలను వివరిస్తుంది: ఏజెన్సీ కొండలు, డెల్టా, మెట్ట ప్రాంతం.2 జిల్లాలో దాదాపు సగం తూర్పు కనుమలతో నిండి ఉందని అది చెబుతుంది.2

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

కొత్తపేట, రాజోలు, అమలాపురంతో కూడిన కోనసీమ అంతా, మరో మూడు తాలూకాల్లోని భాగాలు డెల్టాలో ఉండేవి.2 1904లో సాగునీటి కాలువల్లో ఎక్కువ భాగానికి గోదావరి ఆనకట్ట నుంచే నీరు వచ్చేది.22 రామచంద్రపురం, కాకినాడలలో చెరకు ముఖ్యమైన పంట.23

కొబ్బరి, చెరకు, వరికి జిల్లా పేరుపొందిందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.24

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

ఒకప్పుడు ఈ జిల్లా సన్నని నూలు బట్టలకు పేరుపొందింది.25 కానీ 1904 నాటికి వాటిని కాకినాడ, పాలకొల్లు చుట్టూ కొన్ని గ్రామాల్లోనే నేసేవారు.25 అప్పుడు అతి పెద్ద కర్మాగారం సామర్లకోటలోని చక్కెర శుద్ధి, సారా కర్మాగారం.25 అందులో 520 మంది పని చేసేవారు.25 1903–04లో కాకినాడ నుంచి సుమారు 167 లక్షల రూపాయల సరుకులు ఎగుమతి అయ్యాయి.26

2001 నాటికి జిల్లాలో వరి, చక్కెర, ఎరువులు, కాగితం పరిశ్రమలు ఉండేవి.27 కాకినాడలో పెద్ద ఎరువుల, రసాయన కర్మాగారాలు ఉండేవి.27 ప్రైవేటు రంగంలో ఆరు నూలు మిల్లులు, రెండు చక్కెర కర్మాగారాలు, పది కాగితం మిల్లులు ఉండేవి.27

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.28 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.29

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
190113,39,029
195123,01,822
196126,08,375
198137,01,040
200149,01,420
201151,54,296

రాష్ట్రంలోని జిల్లాల్లో జనాభాలో తూర్పు గోదావరిది రెండో స్థానమని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.1

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

గోదావరి ఆనకట్ట పూర్తయిన కాలం గురించి 1908 గెజిటీర్ రెండు వేర్వేరు వివరాలు చెబుతుంది:811

  • ఆనకట్ట 1850లో పూర్తయిందని దానిలోని గోదావరి జిల్లా వ్యాసం చెబుతుంది.8
  • 1847లో పని మొదలై రెండేళ్లలో దాదాపు పూర్తయిందని గోదావరి కాలువల వ్యాసం చెబుతుంది.11

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  4. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 176 (Alluri Sitharama Raju; Gazette No. 475), No. 179 (Kakinada; Gazette No. 478), No. 180 (Konaseema; Gazette No. 479) and No. 181 (East Godavari; Gazette No. 480), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 176 (opens in a new tab), 179 (opens in a new tab), 180 (opens in a new tab), 181 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 273 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  10. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 293 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 294 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 297 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. S. S. Jaya Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Khammam District (1986), PDF p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (2006), p. 9 (PDF p. 59) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  22. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 278 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 277 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  25. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 279 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  26. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 280 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (2006), p. 14 (PDF p. 64) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  28. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (2006), p. xxxii (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, East Godavari District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 9 (PDF p. 27) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (13)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (4)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (12)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  4. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  5. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (revised edition) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1979, pp. 1–3, 21, 30, 37, 40, 44–45. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. S. S. Jaya Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Khammam District (opens in a new tab), Director of Census Operations, Andhra Pradesh, 1986, PDF p. 17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 165; 271–273, 277–280, 288–298. [Public domain]
  8. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, East Godavari District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxxii, 9, 14. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, East Godavari District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 9. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: