ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

కరువులు, వరదలు, తుపానులు

1914కు ముందు తెలుగు దేశంలో పాత రికార్డులు వర్ణించిన విపత్తులు: సర్కారుల్లో 1791–1792 కరువు, 1832–1833 గుంటూరు కరువు, 1876–1878 మహా కరువు, ఏజెన్సీలో, నిజాం రాష్ట్రంలో 1896–1900 కరువులు, 1787, 1839, 1864 సముద్ర వరదలు, తుపానులు, గోదావరి, కృష్ణా, మూసీ వరదలు. ప్రతి సంఖ్యనూ దాని ఆధారం ఇచ్చినట్లే ఇచ్చాము.

తెలుగు దేశం రుతుపవన వర్షాలపై ఆధారపడింది, అవి విఫలమైనప్పుడు కరువు వచ్చేది.12 దాని పొడవైన, పల్లపు తీరం తుపానులకు, సముద్రం నుండి వచ్చే వరదలకు కూడా గురయ్యేది.34 దాని పెద్ద నదులు తాము నీరు ఇచ్చే డెల్టాలనే ముంచెత్తేవి.53 వివరాలు ఉన్న మొదటి కరువైన 1791 నాటి కరువు నుండి 1908 మూసీ వరద వరకు, ప్రభుత్వ రికార్డులు వర్ణించిన విపత్తులను ఈ పేజీ ఒకచోట చేరుస్తుంది.56

ఆధారాల గురించి. ఇక్కడ ఉన్నదంతా దాదాపు బ్రిటిష్, హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ రికార్డుల నుండే వచ్చింది: 1908, 1909 నాటి Imperial Gazetteers (సామ్రాజ్య గెజిటీర్లు), గోదావరి (1907), కృష్ణా (1883) జిల్లా గెజిటీర్లు.1758 అవి మరణాల సంఖ్యను అంచనాలుగా ఇస్తాయి, తరచూ జనాభా లెక్కల నుండి లెక్కగట్టినవి, అప్పుడప్పుడు అవి ఒకదానితో ఒకటి విభేదిస్తాయి. కింది సంఖ్యలను ప్రతి ఆధారం ఇచ్చినట్లే ఇచ్చాము.

కరువు ఎక్కడ దెబ్బతీసింది

మద్రాసు గెజిటీర్ ప్రకారం, రెండు రకాల ప్రాంతాలు మాత్రమే కరువు నుండి సురక్షితం.1 ఒకటి పశ్చిమ తీరం, అక్కడ వర్షం దాదాపు ఎప్పుడూ విఫలం కాలేదు.1 రెండోది పశ్చిమ కనుమల్లో పుట్టే పెద్ద నదులు నీరు ఇచ్చే డెల్టాలు, ఇతర భూములు.1 దక్కన్‌లో ఎక్కువ ఆహార ధాన్యాన్ని నైరుతి రుతుపవనపు తేలికపాటి వర్షాల తర్వాత నీటిపారుదల లేని భూమిలో విత్తేవారు.1 ఆ వర్షాలు వరుసగా రెండుసార్లు విఫలమైతే కొరత తప్పదు.1

కడప (అప్పుడు కడ్డపా), కర్నూలు, బళ్ళారి, అనంతపురం అనే నాలుగు దక్కన్ జిల్లాలు “మిగతా అన్నిటికంటే నిరంతరంగా” బాధపడ్డాయని గెజిటీర్ రాసింది.9 అది మూడు కారణాలు ఇచ్చింది: తక్కువ వర్షం, నిస్సారమైన నేల, పెద్ద నీటిపారుదల పనులు తక్కువగా ఉండడం.9 నెల్లూరు “ఎంతో వెనక లేదు”.9 ఈ పీఠభూమిలో చాలా భాగాన్ని “కరువు మండలం” అనేవారు.2

తొలి కరువులు

తొలి రికార్డులు తీరంలోని యూరోపియన్ వ్యాపారుల నుండి వచ్చాయి. 1633లో మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం)లోని ఇంగ్లీష్ వ్యాపారులు “బతికి ఉన్నవారు చనిపోయినవారిని తింటున్నారు” అని స్వదేశానికి రాశారు.1 హైదరాబాద్ గెజిటీర్ దక్కన్‌లో 1629, 1659, 1685 సంవత్సరాలను, 18వ శతాబ్దంలో 1713, 1747, 1787 సంవత్సరాలను కరువు సంవత్సరాలుగా నమోదు చేస్తుంది.7

ఉత్తర సర్కారుల్లో 1791–1792 కరువును వివరాలు మిగిలిన మొదటి కరువుగా గోదావరి గెజిటీర్ పేర్కొంటుంది.5 1792 జనవరిలో రెవెన్యూ బోర్డు చాలా మంది పేదలు “ఆకలితో చనిపోతున్నారు” అని రాసింది.5 ప్రభుత్వం సహాయం కోసం 35,000కు పైగా వరహాలు (బంగారు నాణేలు), అంటే సుమారు రూ. 1,40,000, ఖర్చు చేసింది, పేద కుటుంబాల పిల్లలకు ప్రజాధనంతో అన్నం పెట్టింది.5 ఒక అంచనా ప్రకారం, ప్రజల్లో నాలుగో వంతు మంది వలస వెళ్లారు లేదా ఆకలితో చనిపోయారు.10 ఈ కరువులోనే మొదటిసారిగా సహాయ పనులు ప్రారంభించారు.11

గుంటూరు కరువు, 1832–1833

1832–1833లో వరుస చెడ్డ కాలాలు గుంటూరు కరువుగా పేరుపొందిన కరువుతో ముగిశాయి.109 అది గుంటూరు, నెల్లూరు, మచిలీపట్నం, కడప, బళ్ళారి, ఉత్తర ఆర్కాట్‌లను దెబ్బతీసింది.9 గుంటూరులో అది “ఒంగోలు నుండి మచిలీపట్నం వరకు దేశాన్ని మనుషుల ఎముకలతో కప్పేసింది” అని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.10

గోదావరిలో కష్టాలు 1832 మేలో ఒక పెనుతుపానుతో మొదలయ్యాయి.10 తర్వాత పశ్చిమ భారతదేశంలో వర్షాలు పడలేదు, కాబట్టి గోదావరి పొంగలేదు, దాని ఒడ్డుల వెంట వరి పంట పోయింది.10 1833 మార్చి నుండి జూలై వరకు ప్రైవేట్ దానాలు రోజుకు సుమారు 3,000 మందికి అన్నం పెట్టాయి.10 ఆగస్టులో ప్రభుత్వం సహాయ పనులు ప్రారంభించింది, వాటిలో ఎక్కువ భాగం చెరువులు తవ్వడం.12 ఉచిత సహాయాన్ని అనుమతించలేదు, మట్టి పని చేయడం కంటే ఆకలితో చావడానికే ఉన్నత కులాల ప్రజలు చాలా మంది సిద్ధపడ్డారు.12

గోదావరి గెజిటీర్ ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి మాటలను ఉటంకిస్తుంది:12

“యాత్రికుల ప్రవాహం రాత్రింబవళ్లు దక్షిణం వైపు సాగింది… గొప్ప ఉత్తర రహదారి త్వరలోనే ఒక పొడవైన శ్మశానంగా మారింది.”12

వేలాది మంది మద్రాసుకు, ఇతర జిల్లాలకు వెళ్లారు.12 చిన్న వయసు ఆడపిల్లలను అమ్మి హైదరాబాద్‌కు పంపారు.12 ఆకలితో ఉన్న గ్రామస్థులు ధాన్యాన్ని లాక్కోవడానికి ప్రయత్నించేవారు కాబట్టి, సాయుధ కాపలాతోనే ధాన్యాన్ని తరలించగలిగేవారు.12 1834 ప్రారంభానికి ముందే కరువు ముగిసింది.12

ఆ జ్ఞాపకం నిలిచిపోయింది. తన వయసు చెప్పలేని మనిషి కూడా “మహా కరువు సమయంలో” తనకు ఎన్నేళ్లో చెప్పగలడని మొదటి గోదావరి మాన్యువల్ రచయిత గుర్తించారు.10 ఆ తర్వాత ప్రజలు దాని నుండి తేదీలను లెక్కించేవారు.10 పన్నెండేళ్ల చెడ్డ కాలాల తర్వాత, గోదావరి జిల్లా జనాభా 1821లో 738,308 నుండి 1839–40లో 533,836కు పడిపోయింది.13

ఈ కరువు ప్రభుత్వ విధానాన్ని కూడా మార్చింది. పంటలు పోతున్నప్పుడు కూడా నది తరచూ నిండుగా ఉండడం వల్ల, అది కృష్ణాపై ఆనకట్ట ఆలోచనకు మళ్లీ ప్రాణం పోసిందని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.14 గోదావరిలో, జిల్లా కష్టాలపై వచ్చిన ఒక నివేదిక ధవళేశ్వరం ఆనకట్టకు దారితీసింది.13 కృష్ణా ఆనకట్ట కూడా చూడండి.

మహా కరువు, 1876–1878

మద్రాసు గెజిటీర్ 1876–1878 కరువును “మహా కరువు” అని పిలుస్తుంది.9 అది దక్కన్ జిల్లాలను, నెల్లూరును, అనేక తమిళ జిల్లాలను దెబ్బతీసింది.9 1876లో కరువు మండలంలోని పెద్ద భాగాలకు కేవలం 2.7 నుండి 10 అంగుళాల వర్షం పడింది.2 కరువు ఇరవై రెండు నెలలు కొనసాగింది, ప్రెసిడెన్సీలోని ఇరవై ఒక్క జిల్లాల్లో పద్నాలుగింటిని ప్రభావితం చేసింది.9

గెజిటీర్ ప్రకారం, ప్రెసిడెన్సీలో అది 3½ మిలియన్ల (35 లక్షల) మరణాలకు కారణమైందని “లెక్కగట్టారు”.9 ప్రభుత్వం నేరుగా 630 లక్షల రూపాయలు ఖర్చు చేసింది, ఆదాయంలో 191 లక్షలు కోల్పోయింది.9 1877 సెప్టెంబర్‌లో ఒక వారంలో 2¼ మిలియన్ల (22½ లక్షల) కంటే ఎక్కువ మంది సహాయం పొందారు, వారిలో 700,000 మంది సహాయ పనుల్లో ఉన్నారు.9 రైల్వేలు కరువు ప్రాంతాలకు ధాన్యాన్ని తరలించాయి, మట్టి పనికి బదులు బట్ట నేయడానికి నేతకారులకు అడ్వాన్సులు చెల్లించారు.11 ఇరవై ఐదేళ్ల తర్వాత, 1901లో కూడా, కడప, కర్నూలు జిల్లాల్లో కరువుకు ముందు కంటే తక్కువ జనాభా ఉంది.9

అప్పటికి నీటిపారుదల వచ్చిన గోదావరి డెల్టా ఈ కరువు నుండి తప్పించుకుంది.13 కర్నూలు, బళ్ళారి, నెల్లూరుల నుండి ప్రజలు, పశువులు పెద్ద సంఖ్యలో దానికి పారిపోయి వచ్చారు.13 నిజాం రాష్ట్రంలో 1876లో లింగసూగూరు, రాయచూరు, గుల్బర్గా, భీర్, ఉస్మానాబాద్‌లలో వర్షాలు పడలేదు.7 నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్‌లలో కరువు లేదు, కానీ తీవ్రమైన కొరత ఉంది.7 రాష్ట్ర సహాయ పనులు 1876 అక్టోబర్ నుండి 1877 నవంబర్ వరకు నడిచాయి.7 6¼ మిలియన్ల “యూనిట్ల”కు (“units”) పని ఇచ్చారని, 2 మిలియన్లు పేదల గృహాల్లో సహాయం పొందారని గెజిటీర్ లెక్కిస్తుంది.7 రాష్ట్రం వదులుకున్న భూమి శిస్తు కాకుండా, ఈ కరువుకు రాష్ట్రానికి 13¾ లక్షలు ఖర్చు అయింది.7

ఏజెన్సీ, నిజాం రాష్ట్రం, 1896–1900

1896–1898లో జిల్లాలోని కొండ ప్రాంతమైన గోదావరి ఏజెన్సీలో వర్షాలు పడలేదు.13 భద్రాచలంలో కరువు వచ్చింది, పోలవరం కరువుకు దగ్గరగా వచ్చింది.13 1833 కంటే ఈసారి కొండ ప్రజలు ఎక్కువగా దెబ్బతిన్నారని గెజిటీర్ భావించింది.13 రెండు కరువులను పోల్చిన ఒక వృద్ధుని మాటలను అది ఉటంకిస్తుంది:13

“అప్పుడు మేము తక్కువ మందిమి, అడవులను నరికేయలేదు, దుంపలు పుష్కలంగా ఉండేవి.”13

వడ్డీ వ్యాపారులు రాబోయే పంటపై సాధారణంగా ఇచ్చే అడ్వాన్సులు ఇవ్వడానికి నిరాకరించారు.4 పోలవరంలో కొండ ప్రజలు సహాయ పనులకు రాలేదు.4 గెజిటీర్ ప్రకారం, వారు ముఠాలుగా చేరి ఏడు రోజుల్లో 39 గ్రామాలను దోచుకున్నారు.4 భద్రాచలంలో గణనీయమైన సంఖ్యలో కోయలు పనులకు వచ్చారు, ఉచిత సహాయంగా దాదాపు రూ. 12,000 ఇచ్చారు.4

నిజాం రాష్ట్రంలో 1899లో కేవలం 15½ అంగుళాల వర్షం పడింది, ఇది సాధారణ వర్షంలో సగం కంటే తక్కువ.15 1900 కరువు ప్రధానంగా తెలుగు జిల్లాలకు పడమరన ఉన్న ఔరంగాబాద్, గుల్బర్గా డివిజన్లను దెబ్బతీసింది.15 1901 జనాభా లెక్కల్లో 1891 కంటే 394,898 మంది తక్కువగా ఉన్నారు.15 సాధారణ పెరుగుదలను కూడా లెక్కలోకి తీసుకుంటే నిజమైన నష్టం దాదాపు 1½ మిలియన్లు (15 లక్షలు) అని గెజిటీర్ లెక్కగట్టింది.15 రాష్ట్రం సహాయం కోసం రెండు కోట్ల రూపాయలకు పైగా ఖర్చు చేసింది, 1899లో భారత ప్రభుత్వం దానికి రెండు కోట్లు అప్పుగా ఇచ్చింది.15

1900 తర్వాత హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం తెలింగాణ జిల్లాల కోసం పెద్ద నీటిపారుదల పథకాలను సిద్ధం చేసింది.16 మరాఠా జిల్లాల్లో అందుకు బదులు రోడ్లు, బావులు కట్టింది.16 ప్లేగు, కలరాతో పాటు 1897, 1900 కరువులు 1891 నుండి 1901 మధ్య రాష్ట్ర జనాభాను 3.45 శాతం తగ్గించాయి.17 1900 నాటి అనావృష్టిలో కొల్లేరు సరస్సు కూడా పూర్తిగా ఎండిపోయింది.18

సముద్రం నుండి వరదలు, తుపానులు

గోదావరి డెల్టా తీరాన్ని సముద్రం తరచూ ముంచెత్తేది.4 ఈ వరదలకు స్థానికంగా ఉప్పెన అనే పేరు కూడా ఉందని 1789లో ఖగోళ శాస్త్రవేత్త మైకేల్ టాపింగ్ (Michael Topping) గుర్తించారు.4 గుర్తున్న వాటిలో తొలిది సుమారు 1706 డిసెంబర్‌లో కోరంగి దగ్గర వచ్చింది.4 1787 మే 20న, చాలా రోజుల పెనుగాలి తర్వాత, సముద్రం కోరంగి, ఇంజరం, నరసాపురంలను ముంచెత్తింది.19 “కోరంగి పట్టణం మొత్తం, చుట్టుపక్కల చిన్న గ్రామాలన్నీ, వాటి నివాసులతో సహా” కొట్టుకుపోయాయని ఇంజరం రెసిడెంట్ రాశారు.19

1839లో ఒక తుపాను విశాఖపట్నం నుండి నరసాపురం వరకు తీరమంతటినీ తాకింది, కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ), కోరంగిలపై ఉప్పెన అల వచ్చింది.20 ధ్వంసమైన ఓడలు నాలుగు మైళ్ల లోపలికి కొట్టుకుపోయాయని చెప్పుకున్నారు.21 ఉప్పు నీరు పొలాలను, చెరువులను, బావులను పాడు చేసింది.21 తర్వాతి తుపానులు 1878లో, 1904 అక్టోబర్‌లో వచ్చాయి, 1904లో వేలాది కొబ్బరి, పోక చెట్లు కూలిపోయాయి.21

అన్నిటికంటే ఘోరమైన తుపాను 1864 నవంబర్ 1న మచిలీపట్నంలో వచ్చింది.223 ఆ రాత్రి బారోమీటర్ వేగంగా పడిపోయింది, అమావాస్య పోటు సమయంలో తుపాను తీరాన్ని తాకింది.8 సాధారణ పోటు మట్టం కంటే 13 అడుగుల ఎత్తైన అల కోట, పట్టణం గుండా దూసుకుపోయింది.8 శివగంగపేట అనే శివారులోని 700 మందిలో కేవలం 70 మందే బతికారు.23 ఒక మిషన్ బోర్డింగ్ పాఠశాలకు చెందిన ముప్పై మూడు మంది బాలికలు మునిగిపోయారు.23

అల 17 మైళ్ల లోపలికి చేరింది.23 ఒక్క కోట లోపలే ఒక సైనిక దళం వెయ్యికి పైగా శవాలను పాతిపెట్టింది.24 కృష్ణా మాన్యువల్ ప్రకారం వరద 80 మైళ్ల తీరం పొడవునా వచ్చింది, ప్రాణనష్టం సుమారు 30,000 అని అంచనా.24 మద్రాసు గెజిటీర్ కూడా అవే సంఖ్యలు ఇస్తుంది, దాన్ని నమోదైన వాటిలో బహుశా అత్యంత వినాశకరమైన తుపాను అని పిలుస్తుంది.3

నదీ వరదలు

గోదావరి, కృష్ణా తరచూ పొంగేవి.321 గోదావరి గెజిటీర్ 1614 నుండి 1900 వరకు గోదావరి వరదలను జాబితా చేస్తుంది.2526 1886 ఆగస్టు వరద నమోదైన వాటిలో అత్యధికమైనది.25 1900లో నది దుమ్ముగూడెంను ముంచెత్తి కొద్దిమంది స్త్రీలను, పిల్లలను ముంచేసింది, అమలాపురం తాలూకాలో 4,000 ఇళ్లు నాశనమయ్యాయి.26 తెలుగు దేశపు నదులు చూడండి.

కృష్ణాపై, 1853 జూలైలో, నది 39 అడుగులు పెరిగి, ఒడ్డులు దాటి, డెల్టా మొత్తాన్ని ముంచెత్తింది.27 కృష్ణా ఆనకట్ట కడుతున్న సమయంలో ఇది జరిగింది.27

1908 సెప్టెంబర్ చివరలో, రోజుల తరబడి వర్షం తర్వాత, మూసీ అకస్మాత్తుగా హైదరాబాద్‌ను ముంచెత్తింది.6 అది మూడు వంతెనల వంపులను కొట్టుకుపోయింది, రెండు ఒడ్డుల మీదా నగరంలోని చాలా భాగాలను ముంచెత్తింది.6 “వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు” అని Pictorial Hyderabad (సచిత్ర హైదరాబాద్, 1929) చెబుతుంది.28 తర్వాత ఉస్మానియా పార్కుగా మారిన చోట ఉన్న ఒక చింత చెట్టు సుమారు 150 మందిని కాపాడిందని అది జతచేస్తుంది.28 Modern Hyderabad (ఆధునిక హైదరాబాద్, 1914) ఈ వరదను కనీసం ముప్పావు శతాబ్దంలో నగరంలో వచ్చిన అత్యధిక, అత్యంత వినాశకరమైన వరద అని పిలుస్తుంది.29 అదే ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాలకు దారితీసింది.29

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

  • గుంటూరు కరువు: ఆదాయ నష్టం. సహాయ ఖర్చు కాకుండా ఆదాయ నష్టాన్ని 1908 నాటి మద్రాసు గెజిటీర్ 52 లక్షల రూపాయలుగా పేర్కొంటుంది.9 కరువు గుంటూరు జిల్లాలో రూ. 2,27,00,000, అంటే 227 లక్షల ఆదాయ నష్టం “కలిగించిందని చెబుతారు” అని 1883 నాటి కృష్ణా మాన్యువల్ అంటుంది.14
  • గుంటూరు కరువు: దాని తేదీలు. మద్రాసు గెజిటీర్ దాన్ని 1832–1834 నాటిదిగా చెబుతుంది.9 గోదావరి గెజిటీర్ దాన్ని 1833 కరువు అని పిలుస్తుంది, 1834 ప్రారంభానికి ముందే అది ముగిసిందని చెబుతుంది.1012

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 79 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  2. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Hemingway, Godavari (1907), p. 141 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 119, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 48 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  8. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  10. Hemingway, Godavari (1907), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Hemingway, Godavari (1907), p. 139 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  13. Hemingway, Godavari (1907), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  14. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 253 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  16. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 159, “Colair Lake” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Hemingway, Godavari (1907), p. 142 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Hemingway, Godavari (1907), p. 143 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Hemingway, Godavari (1907), p. 144 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  22. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 121 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  24. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Hemingway, Godavari (1907), p. 145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Hemingway, Godavari (1907), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 256 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (1929), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  29. Modern Hyderabad (Deccan) (1914), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 14, 37, 79–81, 159. [Public domain]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 21, 48–50, 119. [Public domain]
  3. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 137–147. [Public domain]
  4. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 119–121, 127, 253, 256. [Public domain]
  5. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (opens in a new tab), Chandrakanth Press, Hyderabad (Deccan), 1929, pp. 7. [Public domain]
  6. Modern Hyderabad (deccan) (opens in a new tab), 1914, pp. 84. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: