తెలుగు చరిత్రలో నీటి పనులు

తెలుగు దేశంలో డెల్టాలకు దూరంగా వ్యవసాయం నిల్వ చేసిన నీటిపై ఆధారపడింది.¹² రుతుపవన వర్షాన్ని పట్టుకోవడానికి ప్రజలు చెరువులు (లోయకు అడ్డంగా మట్టికట్ట వేసి నీటిని ఆపిన జలాశయాలు) కట్టారు.³⁴ పంతొమ్మిదో శతాబ్దంలో బ్రిటిష్‌వారు డెల్టాల మొదట్లో నదులకు అడ్డంగా ఆనకట్టలు అనే పెద్ద కట్టడాలు కట్టారు.⁵⁶ ఈ పేజీ ఈ పనులను కాలక్రమంలో అనుసరిస్తుంది, ఒక్కో పని పేజీకి లింక్ ఇస్తుంది.

ఆధారాల గురించి. కాకతీయ చెరువుల కోసం ఈ పేజీ పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) రాసిన The Kakatiyas of Warangal (వరంగల్ కాకతీయులు, 1978)ను అనుసరిస్తుంది, అది శాసనాలపై ఆధారపడింది, దాన్ని ఉదహరించాము కానీ ఉల్లేఖించలేదు.⁷ తర్వాతి పనుల కోసం ఇది 1908, 1909 నాటి Imperial Gazetteers (సామ్రాజ్య గెజిటీర్లు)ను ఉపయోగిస్తుంది, వీటిలో చాలా పనులను కట్టిన లేదా నిర్వహించిన ప్రభుత్వాల అధికారులే వాటిని రాశారు.⁵⁸ చెరువులు ఎందుకు ముఖ్యమో తెలుసుకోవడానికి నేల, నదులు, నీరు చూడండి.

చెరువులు ఎందుకు

1909 నాటి హైదరాబాద్ గెజిటీర్ ఈ అవసరాన్ని వివరిస్తుంది.¹ గ్రానైట్ నుండి ఏర్పడిన తెలింగాణ నేలలు ఇసుకగా ఉంటాయి, నీటిని పట్టి ఉంచవు.¹⁹ అక్కడి నదులు ఎండాకాలంలో ఎండిపోతాయి.¹ కాబట్టి వర్షాన్ని నిల్వ చేయాల్సి వచ్చింది, దానికి ప్రజలు ఎగుడుదిగుడు నేలను ఉపయోగించుకున్నారు.⁹ పొలాల కోసం వర్షాకాలపు నీటిని ఆపడానికి లోయలకు, వాగులకు అడ్డంగా కట్టలు వేశారు.³

పరబ్రహ్మశాస్త్రి ప్రకారం, తెలంగాణ వాగులు వర్షం తర్వాత కొన్ని రోజులే నిండుగా ప్రవహించేవి, వాటి నీటిలో ఎక్కువ భాగం వృథాగా పోయేది.⁷ కాకతీయులకు ముందు, వాగుల పడకల్లో తవ్విన బావులు, ఒడ్డుల వెంట చిన్న కాలువలు మాత్రమే ఆ నీటిని ఉపయోగించుకునే మార్గాలు.⁷

కాకతీయ చెరువులు

తెలంగాణలో నీటిపారుదలపై మొదట సరైన శ్రద్ధ పెట్టినది కాకతీయ రాజులే అని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదిస్తారు.⁷ ఆయన వివరణలో, నీరు లేక చాలా సారవంతమైన భూమి సాగు కాకుండా పడి ఉందని వారు గమనించారు.⁷ పెద్ద జలాశయాలు ఏర్పరచడానికి వారు పెద్ద వాగులకు అనువైన చోట్ల కట్టలు వేశారు.⁷ వాగు రెండు కొండల మధ్య వెళ్లే చోట మట్టి, రాయితో కట్ట కట్టేవారు.⁴ దిగువ భూమి కూడా సారవంతంగా ఉండాలి.⁴

చెరువు కట్టడం ఒక మతపరమైన కార్యం. శాసనాలు దాన్ని సప్త సంతానాల్లో, అంటే శాశ్వత పుణ్యం ఇచ్చే ఏడు కార్యాల్లో, ఒకటిగా లెక్కిస్తాయి.⁷ అవి వాటిని ఇలా పేర్కొంటాయి: కొడుకు, ఆలయం, తోట, చెరువు, అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం), సాహిత్య రచన, నిధి.⁷ చెరువు పని తరచూ జలదేవుడైన వరుణుని విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించడంతో మొదలయ్యేది.⁷

నీటిపారుదలకు ప్రత్యేక శాఖ ఏదీ లేదు.⁴ ఆలయాలు కట్టినట్లే చెరువుల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని మంత్రులు, సామంతులు కట్టారు.⁴ శాసనాల ఆధారంగా పరబ్రహ్మశాస్త్రి పేర్కొనే నిర్మాతల్లో కొందరు వీరు:⁴¹⁰¹¹

• కేసరి చెరువు తవ్వించిన మొదటి ప్రోలరాజు, పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆ చెరువును మహబూబాబాద్ తాలూకాలోని కేసముద్రం వద్ద ఉంచుతారు⁴
• హనుమకొండ దగ్గర పెద్ద చెరువు కట్టించిన, రుద్రదేవుని మంత్రి గంగాధరుడు⁴
• గణపతిదేవుని పాలనలో పాకాల చెరువు కట్టించిన, మంత్రి బయ్యన నాయకుని కుమారుడు జగదాల ముమ్మడి¹⁰
• 1213లో రామప్ప చెరువు కట్టించిన సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు¹⁰
• బయ్యారం చెరువు కట్టించిన గణపతిదేవుని సోదరి మైలాంబ¹⁰
• కొండపర్తి వద్ద చౌండ సముద్రం కట్టించిన, గణపతిదేవుని సైన్యాధిపతుల్లో ఒకడైన చౌండ¹¹

ఈ చెరువుల్లో పెద్దవి 1970లలో కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి.⁴ పరబ్రహ్మశాస్త్రి పాకాల కట్టను సుమారు ఒక మైలు పొడవు, 40 కాలువలతో, తన కాలంలో 9,037 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చేదిగా పేర్కొంటారు.¹⁰ రామప్ప కట్ట 2,000 అడుగుల పొడవు, 56 అడుగుల ఎత్తు, అది 4,350 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చేది.¹⁰ అదే కాలానికి చెందిన ఘనపూర్ చెరువు సుమారు 350 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చేది.¹⁰ లక్నవరం, బయ్యారం, పాకాల చెరువులన్నిటికీ ఒకే పీఠభూమి నుండి ప్రవహించే వాగుల నుండి నీరు వచ్చేది.¹⁰ లక్నవరం చెరువు చూడండి.

సుమారు 1934 నాటి తెలుగు బడి భూగోళ పుస్తకం కూడా పాకాలను నిజాం రాష్ట్రంలోని ప్రధాన చెరువుల్లో ఒకటిగా వర్ణించింది.¹² గణపతిదేవుని కాలంలో జగదాల ముమ్మడి దాన్ని కట్టించాడని అది మళ్లీ చెప్పింది.¹² 1909లో పాకాల హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని అతి పెద్ద కృత్రిమ సరస్సు, అది దాదాపు 13 చదరపు మైళ్ల మేర విస్తరించి ఉంది.³

చెరువులు మాత్రమే కాదు. వాగుల ఇసుక ఒడ్డుల గుండా ఊరే నీటితో నడిచే అట కాలువల (ata-kaluvas) గురించి కూడా పరబ్రహ్మశాస్త్రి వివరిస్తారు.¹¹ శాసనాలు వాటిలో చాలా కాలువల పేర్లు ఇస్తాయి, ఉదాహరణకు మూసీ నుండి నీరు వచ్చే ఒక కాలువ, కొలనుపాక దగ్గర ఆలేరుపై మరొకటి.¹¹ లోతైన బావుల నుండి ఎద్దులతో కూడా నీటిని తోడేవారు.¹¹

రాయలసీమ: చెరువులు, నదీ ఆనకట్టలు

కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న పొడి ప్రాంతం కూడా చెరువులపైనే బతికింది. వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) సంగ్రహించిన ఒక శాసనం ప్రకారం, మంత్రి అనంతరస ఉడయార్ అనంతపురం దగ్గర బుక్కరాయసముద్రం వద్ద పెద్ద చెరువు తవ్వించాడు.¹³ కడప జిల్లా బద్వేలు తాలూకాలోని పోరుమామిళ్ల వద్ద, బుక్కుని కుమారుడు భాస్కరుడు చక్కని చెరువు కట్టించాడని 1369 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹⁴ అప్పుడు భాస్కరుడు ఉదయగిరిలో పాలిస్తున్నాడు.¹⁴ 1915 నాటి కడప గెజిటీర్ ఆయనను విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయల కుమారుడిగా, ఉదయగిరి రాజ్యభాగాన్ని రాజప్రతినిధిగా పాలించినవాడిగా భావిస్తుంది.¹⁵

కర్నూలు జిల్లాలోని కంభం చెరువును గుండ్లకమ్మ నది లోయకు అడ్డంగా 57 అడుగుల ఎత్తైన కట్టతో ఏర్పరిచారు.¹⁶ 1908లో అది సుమారు 15 చదరపు మైళ్ల మేర విస్తరించి ఉంది.¹⁶ కొండల మధ్య లోతైన లోయల్లో ప్రవహించే నదులకు అడ్డుకట్ట వేసి చెరువులు ఏర్పరచడం సులభమని గెజిటీర్ పేర్కొంది.¹⁷

తుంగభద్రపై విజయనగర రాజులు తమ రాజధానికి ఎగువన, దిగువన గార వాడని భారీ రాతి దిమ్మలతో అనేక ఆనకట్టలు కట్టారు.¹⁸ వాటిలో పది 1908లో కూడా నది వెంట ఇరుకైన భూమి పట్టీలకు నీరు ఇస్తున్నాయి.¹⁸

గోల్కొండ, హైదరాబాద్

రాష్ట్రంలోని పెద్ద చెరువుల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని దాని పూర్వ పాలకులు లేదా మంత్రులు కట్టించారని హైదరాబాద్ గెజిటీర్ రాసింది.⁸ వాటిలో హుస్సేన్ సాగర్, ఇబ్రహీంపట్నం చెరువు, మీర్ ఆలం చెరువు, అఫ్జల్ సాగర్, జల్‌పల్లి చెరువులను అది పేర్కొంది.⁸ చిన్న చెరువులు జమీందారుల (భూస్వాముల) పని.⁸ 1909లో రాష్ట్రంలో 370 పెద్ద చెరువులు, 11,015 కుంటలు (చిన్న చెరువులు) ఉండేవి, వీటికి తోడు 1,347 కాలువలు, 123,175 బావులు ఉండేవి.⁸

ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో నిజాం ప్రభుత్వం ఇంకా పెద్ద పనులు కట్టింది. 1908 మూసీ వరద తర్వాత, వరదలను ఆపడానికి, నీటిని నిల్వ చేయడానికి హైదరాబాద్‌కు ఎగువన రెండు జలాశయాలను అది ప్రణాళిక చేసింది.¹⁹ వాటిలో మొదటిదైన, గండిపేట వద్ద మూసీపై ఉస్మాన్ సాగర్ పని 1913లో మొదలైంది.¹⁹ హిమాయత్ సాగర్ కూడా చూడండి. నిజామాబాద్ జిల్లాలో మంజీరాపై నిజాం సాగర్ ఆనకట్ట నిర్మాణంలో ఉన్నట్లు Pictorial Hyderabad (సచిత్ర హైదరాబాద్, 1929) వర్ణిస్తుంది.²⁰ ఆ వరద గురించి కరువులు, వరదలు, తుపానులు చూడండి.

డెల్టాల ఆనకట్టలు

1900ల ప్రారంభంలో కనుమలకు తూర్పున ఉన్న మద్రాసు జిల్లాల నీటిపారుదల పనుల్లో నదులకు అడ్డంగా సుమారు 6,000 ఆనకట్టలు, 33,000 చెరువులు ఉన్నాయి.² అతి పెద్ద పనులు డెల్టాల మొదట్లో ఉన్న ఆనకట్టలు.⁵⁶

ఆర్థర్ కాటన్ 1845లో గోదావరికి అడ్డంగా ఆనకట్ట ప్రణాళికను చేపట్టారు, 1847లో ఆయన నేతృత్వంలో పని మొదలైంది.⁵ ఆనకట్ట దీవులతో కలిపిన నాలుగు భాగాలుగా నదిని దాటింది, మొత్తం పొడవు 3,982 గజాలు.⁵ 1903–04 నాటికి దాని మూడు కాలువ వ్యవస్థలు 662,000 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చాయి, వాటిలో పడవలు నడిచే 493 మైళ్ల ప్రధాన కాలువలు ఉన్నాయి.⁵ ఆనకట్ట “డెల్టా రూపురేఖలనే పూర్తిగా మార్చింది” అని, దాన్ని కరువు భయం నుండి విముక్తి చేసిందని గోదావరి గెజిటీర్ రాసింది.²¹ ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట చూడండి.

1832–1833 గుంటూరు కరువు కృష్ణాపై కూడా ఆనకట్ట ప్రణాళిక వేసేలా ప్రభుత్వాన్ని పురికొల్పింది.²² దాన్ని విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద కట్టారు, 1903–04లో అది 616,760 ఎకరాల ప్రభుత్వ భూమికి నీరు ఇచ్చింది.⁶ కృష్ణా ఆనకట్ట చూడండి.

పెన్నాపై, 1855లో కట్టిన నెల్లూరు ఆనకట్టకు 1858లో కాటన్ మరమ్మతులు చేసి కొత్త రూపం ఇచ్చారు.²³ కనిగిరి జలాశయాన్ని నింపడానికి సంగం వద్ద రెండో ఆనకట్టను 1886లో కట్టారు.²³ పెన్నా పనులు కలిసి నెల్లూరు జిల్లాలో 155,000 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చాయి.²³ కడప జిల్లాలో 1898–99 నాటి సగిలేరు పథకం ఆ నదికి అడ్డుకట్ట వేసి చెరువుల గొలుసుకు నీరు ఇచ్చింది.²⁴

కర్నూలు–కడప కాలువ

కర్నూలు–కడప కాలువ కర్నూలుకు 17 మైళ్ల ఎగువన సుంకేసుల వద్ద తుంగభద్రపై కట్టిన ఆనకట్ట నుండి నీటిని తీసుకుంది.²⁵ అది కర్నూలు, కడప జిల్లాల గుండా 190 మైళ్లు ప్రవహించి పెన్నాకు, అక్కడి నుండి కడప పట్టణానికి చేరింది.²⁵ 1858లో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన మద్రాస్ ఇరిగేషన్ అండ్ కెనాల్ కంపెనీ అనే ప్రైవేట్ ఇంగ్లీష్ కంపెనీ దాన్ని కట్టింది.²⁵ కంపెనీకి త్వరలోనే డబ్బు కొరత వచ్చింది, £1,600,000 ఖర్చు చేసిన తర్వాత కూడా 1872లో కాలువ పూర్తి కాలేదు.²⁵ 1882లో ప్రభుత్వం దాన్ని £1,700,000కు కొనుగోలు చేసింది.²⁵

అది “ఎప్పుడూ విజయవంతం కాలేదు” అని Imperial Gazetteer తీర్పు ఇచ్చింది.²⁵ దాని మార్గాన్ని సరిగా ఎంచుకోలేదు, దానిలో కొన్ని భాగాలు అనుకున్న నీటిలో సగం మాత్రమే తీసుకెళ్లగలిగాయి.²⁵²⁶ చాలా మంది రైతులకు సాగునీటి వరి కంటే మెట్ట పంటలే ఎక్కువ లాభం ఇచ్చాయి.²⁶ కానీ అది చాలా పొడి ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన రక్షణ ఇచ్చింది: వర్షాలు పడనప్పుడు దాని నుండి నీటిని విరివిగా తీసుకున్నారు.²⁶

తుంగభద్ర కోసం ప్రణాళికలు

రెండు ఒడ్డుల నుండి నేల నిటారుగా పెరుగుతుంది కాబట్టి, 1908లో కూడా తుంగభద్రను నీటిపారుదలకు చాలా తక్కువగా ఉపయోగించేవారు.¹⁸ హోస్పేట దగ్గర నదిపై గొప్ప జలాశయం కోసం ఉన్న పాత ప్రణాళికను మళ్లీ పరిశీలించాలని 1901–1903 నీటిపారుదల కమిషన్ సిఫార్సు చేసింది.¹⁸ దాని నుండి ఒక కాలువ బళ్ళారి, కర్నూలు, అనంతపురం, కడప, నెల్లూరు జిల్లాలకు నీటిని తీసుకెళ్లాల్సి ఉంది.¹⁸ 1908లో వివరమైన అంచనాలు తయారవుతున్నాయి.¹⁸

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 204 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165, “Godavari Canals” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 168, “Kistna Canals” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 203 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

8. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

11. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 206 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. Makhdoom Mohiuddin, Nizam Rajya Bhugolamu (Telugu, about 1934), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

13. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 1, Anantapur No. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 399, “Porumamilla” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 404, “Kurnool District” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 421, “Cumbum Taluk” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 169, “Tungabhadra” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

19. Modern Hyderabad (Deccan) (1914), pp. 84–85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

20. K. Krishnaswamy Mudiraj, Pictorial Hyderabad, Vol. I (1929), p. 91 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 140 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 253 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 171, “Penner” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 389, “Badvel Taluk” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 180, “Kurnool-Cuddapah Canal” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

26. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 181 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³