తెలుగు చరిత్రTelugu History

ఆరోగ్యం, రోగాలు, వైద్యం, 1800–1970

ఆధునిక కాలంలో వచ్చిన పెద్ద అంటువ్యాధులను తెలుగు నేల ఎలా ఎదుర్కొందో, వాటితో పోరాడటానికి ఆసుపత్రులు ఎలా కట్టుకుందో ఈ పేజీ చెబుతుంది. మద్రాసు జిల్లాలు (కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ), నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (తెలంగాణ) రెండింటినీ పక్కపక్కనే చూపుతుంది. పాత ఆయుర్వేద, యునాని వైద్యులు, కలరా, మశూచి, ప్లేగు, 1918 ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, మలేరియా, టీకాలు, మొదటి ఆసుపత్రులు, వైద్య పాఠశాలలు, మిషన్ ఆసుపత్రులు, మహిళా డాక్టర్లు, మంత్రసానులు, 1947 తర్వాతి ప్రజారోగ్యం ఇందులో ఉన్నాయి.

Photograph of the long domed front of the Osmania General Hospital at Hyderabad.
Photograph of the long domed front of the Osmania General Hospital at Hyderabad. · K. Krishnaswamy Mudiraj (compiler and publisher), Pictorial Hyderabad, Vol. I (Chandrakanth Press, Hyderabad, 1929) (opens in a new tab) · Public domain

పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో, ఇరవయ్యో శతాబ్దం మొదట్లో కలరా, మశూచి, ప్లేగు, ఇన్‌ఫ్లుయెంజా అంటువ్యాధులు తెలుగు నేలలో లక్షల మంది ప్రాణాలు తీశాయి.123 అదే కాలంలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వం, నిజాం హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఆసుపత్రులు తెరిచాయి, డాక్టర్లకు శిక్షణ ఇచ్చాయి, టీకాలు వేయడం మొదలుపెట్టాయి.456 పాత గ్రామ వైద్యుల కాలం నుంచి 1960ల ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాల వరకు రెండు ప్రాంతాల్లో రోగాలు, వైద్యం ఎలా మారాయో ఈ పేజీ చెబుతుంది.78

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ ఎక్కువగా గోదావరి (1907), అనంతపురం (1905), నెల్లూరు (1942) జిల్లా గెజిటీర్లు, హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (1909), 1921 జనాభా లెక్కల నివేదికల మీద ఆధారపడింది.9101142 హైదరాబాద్ కోసం నిజాం ప్రభుత్వ పాలనా నివేదికలు, జాన్ లా రాసిన Modern Hyderabad (1914) కూడా వాడాము.121314 వీటిలోని అంకెలు ప్రభుత్వ లెక్కలు. చావుల నమోదు చాలాసార్లు పూర్తిగా జరిగేది కాదు.1015

పాత వైద్య పద్ధతులు

1970 నాటి అనంతపురం జిల్లా గెజిటీర్ ప్రకారం, బ్రిటిష్ పాలనకు ముందు రోగాలకు వైద్యులు, హకీములు చికిత్స చేసేవారు.7 వీరు ఆయుర్వేదం (పాత భారతీయ వైద్యం), యునాని (గ్రీకు, అరబ్ వైద్యం) నేర్చుకున్నవారు.7 ప్రతి ఊరికీ మామూలు జబ్బులు చూసే సొంత ఆయుర్వేద వైద్యుడు ఉండేవాడు.7 కానీ రోగాలు రాకుండా ఆపడానికి పెద్దగా ఏమీ చేసేవారు కాదు.7

ఈ పాత పద్ధతులు అంతరించిపోలేదు. 1937–38లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర యునాని శాఖను తీర్చిదిద్దడానికి నిజాం రూ. 1,50,615 మంజూరు చేశారు.16 ఆ డబ్బులో కొంత భాగంతో చార్మినార్ దగ్గరి పెద్ద యునాని ఆసుపత్రి సదర్ యునాని షఫాఖానా నిజామియాను ఆధునికంగా మార్చారు.16 అదే ఏడాది ప్రభుత్వం ఏటా రూ. 35,000తో ఒక ఆయుర్వేద విభాగాన్ని కూడా పెట్టింది.16

మద్రాసు జిల్లాల్లో స్థానిక సంస్థలు రెండు రకాల వైద్యానికీ డబ్బు ఇచ్చాయి. 1930లలో నెల్లూరు మునిసిపాలిటీ రెండు ఆయుర్వేద వైద్యశాలలు, ఒక యునాని వైద్యశాల నడిపింది.17 జిల్లా స్థానిక బోర్డులకు ఆధునిక వైద్యానికి 23 ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలు ఉండేవి. ఇటీవలే అవి 18 ఆయుర్వేద వైద్యశాలలు కూడా తెరిచాయి.17

మొదటి ఆసుపత్రులు

మొదటి ఆధునిక ఆసుపత్రులు చిన్నవి. నెల్లూరులోని ప్రభుత్వ ప్రధాన ఆసుపత్రి 1844లో మొదలైంది. 1850లో ప్రజల విరాళాలు, ప్రభుత్వ సాయంతో దాన్ని మళ్లీ కట్టారు.618 అప్పుడు దానిలో మగవాళ్లకు 14, ఆడవాళ్లకు 6 పడకలే ఉండేవి. దాని నిర్వహణకు వెంకటగిరి రాజా రూ. 150 ఇచ్చేవారు.18 1920 నాటికి అది 52 పడకల ఆసుపత్రి అయింది. ఆ ఏడాది ప్రభుత్వం దాన్ని తన చేతుల్లోకి తీసుకుంది.18

ఇతర జిల్లా పట్టణాలూ ఇదే దారిలో నడిచాయి. కాకినాడ (అప్పటి కోకనాడ) ఆసుపత్రి 1856లో మొదలైంది. 1907 నాటికి దానిలో మగవాళ్లకు 32, ఆడవాళ్లకు 14 పడకలు ఉండేవి.19 గుత్తిలో మన్రో స్మారక ఆసుపత్రి ఒక సత్రం వరండాలో చిన్న వైద్యశాలగా మొదలై, 1869లో సొంత భవనానికి మారింది.10

హైదరాబాద్‌లో మొదటి వైద్య సంస్థ 1846లో పెట్టిన హైదరాబాద్ మెడికల్ స్కూలు.4 1884–85 నుంచే అంకెలు దొరుకుతాయి. అప్పుడు నగరంలో 6 ఆసుపత్రులు, జిల్లాల్లో 48 వైద్యశాలలు (చిన్న దవాఖానాలు) ఉండేవి.4 1901 నాటికి వైద్యశాలలు 84కు, 1937 నాటికి 150కి పెరిగాయి.420 1901లో వాటిలో 6,36,044 మంది బయటి రోగులకు వైద్యం జరిగింది.4

కలరా

కలరా దారుల వెంట మనుషులతో పాటు, నీటి ద్వారా వ్యాపించింది. డెల్టాలో ప్రజలు సాగునీటి కాలువల నీళ్లే తాగేవారు. అందుకే అక్కడ కలరా ఎప్పుడూ ఉండేదని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.91 1892లో గోదావరి జిల్లాలో కలరాతో 13,600 మంది చనిపోయారు.1 1878, 1879, 1889 సంవత్సరాల్లో తొమ్మిది నుంచి పది వేల మంది చనిపోయారు.1

పనుల కోసం తిరిగే కూలీలు కూడా జబ్బును మోసుకెళ్లారు. నెల్లూరులో వరి నాట్లకు ఇతర జిల్లాల నుంచి వచ్చే కూలీలతో పాటే సాధారణంగా కలరా వచ్చేది.21 రైల్వే జంక్షన్ ఉన్న గూడూరులోనే చాలాసార్లు అంటువ్యాధి మొదలయ్యేది.21 1927–28 నుంచి 1935–36 మధ్య జిల్లాలో ఐదుసార్లు కలరా వచ్చింది. ఒక్కోసారి సగటున 1,758 మంది చనిపోయారు.21

మశూచి, టీకాలు

మశూచి కూడా దాదాపు అంతే ప్రమాదకరం. 1878లో గోదావరి జిల్లాలో దానితో 18,000 మందికి పైగా, 1884లో 11,300 మందికి పైగా చనిపోయారు.1 1900లో పెద్ద ఎత్తున మశూచి వచ్చిన తర్వాత రాజమండ్రి, కాకినాడ, మరికొన్ని చిన్న పట్టణాల్లో టీకా తప్పనిసరి చేశారు.1

హైదరాబాద్‌లో 1884–85లో 48 మంది టీకా సిబ్బందితో టీకాలు మొదలయ్యాయి.5 ఆ ఏడాది 44,062 మందికి, 1891లో 76,880 మందికి టీకా విజయవంతంగా వేశారు.5 1901లో ఆ సంఖ్య 37,880కి పడిపోయింది. ఎందుకంటే చాలామంది టీకా సిబ్బందిని కరువు, ప్లేగు పనులకు పంపారు.5

నెల్లూరు జిల్లాలో 1925 నుంచి అందరికీ టీకా తప్పనిసరి అయింది.21 1935–36లో అక్కడ 1,58,430 మందికి టీకాలు వేశారు.21 అదే ఏడాది హైదరాబాద్ రాష్ట్రం కూడా తప్పనిసరి టీకా చట్టం చేసింది.22 ఆ తర్వాత అక్కడ మశూచి భయం చాలా తగ్గిందని 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక రాసింది.22

అయినా మశూచి మళ్లీ వచ్చింది. 1949లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 14,609 మందికి మశూచి సోకింది, 3,825 మంది చనిపోయారు. దాంతో ప్రభుత్వం 22 లక్షల మందికి పైగా టీకాలు వేసింది.1523

ప్లేగు

1898లో బొంబాయి వైపు నుంచి ప్లేగు రాయలసీమకు వచ్చింది.10 అది హుబ్లీ నుంచి గుంతకల్లుకు వచ్చి, గుత్తి, హిందూపురాలకు వ్యాపించింది.10 రోగులను వేరుగా ఉంచే ప్లేగు షెడ్లను తమ ఇళ్ల దగ్గర కట్టడం చాలామంది గ్రామస్తులకు ఇష్టం లేదు. అలాంటి షెడ్లను వ్యతిరేకించిన ఒక గుంపు 1898 అక్టోబర్‌లో హిందూపురం తహసీల్దారు (తాలూకా అధికారి)ని చంపేసింది.10

హైదరాబాద్ ఇంకా ఎక్కువగా నష్టపోయింది. రాష్ట్రంలోకి ప్లేగు వచ్చినప్పటి నుంచి 1912 అన్నిటికంటే ఘోరమైన సంవత్సరమని జాన్ లా రాశారు.14 ఆ ఏడాది అది మొదటిసారి హైదరాబాద్ నగరానికి చేరింది. ప్లేగు సోకిన 30,632 మందిలో 27,367 మంది చనిపోయారు.14 ఆ తర్వాత కూడా అది మళ్లీ మళ్లీ వచ్చింది:

  • 1916–17లో రాష్ట్రంలో 50,000 మందికి పైగా ప్లేగుతో చనిపోయారు, వారిలో నగరంలోనే 15,000 మందికి పైగా2
  • 1919–20లో 21,000 మందికి పైగా చనిపోయారు, వారిలో నగరంలో 6,000 మందికి పైగా2
  • 1911 నుంచి 1920 వరకు మొత్తం 1,94,325 మంది ప్లేగుతో, 42,246 మంది కలరాతో చనిపోయారు2

1918 ఇన్‌ఫ్లుయెంజా

1918లో ప్రపంచమంతా కమ్ముకున్న ఇన్‌ఫ్లుయెంజా అన్ని అంటువ్యాధుల్లోకీ ఎక్కువ మందిని చంపింది. 1918 రెండో సగంలో ప్రెసిడెన్సీలో సుమారు 6,00,000 మంది చనిపోయారని మద్రాసు శానిటరీ కమిషనర్ అంచనా వేశారు.3 ఆ ఏడాది జ్వరం వల్ల చావుల రేటు ఎంత పెరిగిందో చూసి 1921 జనాభా లెక్కల నివేదిక ఈ జబ్బు తీవ్రతను కొలిచింది.3 కింది ప్రతి జిల్లాలో అది రెట్టింపు కంటే ఎక్కువైంది:3

జిల్లా1918లో జ్వరం చావుల రేటు పెరుగుదల (శాతం)
విశాఖపట్నం (Vizagapatam)116.6
కృష్ణా (Kistna)121.3
గుంటూరు105.0
కడప (Cuddapah)246.9
కర్నూలు245.5
బళ్లారి1,328.5
అనంతపురం1,410.0

బళ్లారి, అనంతపురం అన్నిటికంటే ఎక్కువగా దెబ్బతిన్నాయి.3 మామూలు కంటే బళ్లారిలో దాదాపు 55,000, అనంతపురంలో సుమారు 41,000, విశాఖపట్నంలో దాదాపు 47,000 జ్వరం చావులు ఎక్కువగా జరిగాయి.3 నెల్లూరులో కూడా ఆ ఏడాది జ్వరం చావులు ఎక్కువ కావడానికి ఇన్‌ఫ్లుయెంజానే కారణం.24

హైదరాబాద్‌లో ఇది కరువు కాలంలోనే వచ్చి మరింత నష్టం చేసింది. 1918 అక్టోబర్ 27న ఒక్క రోజులోనే నగరంలో 464 మంది దానితో చనిపోయారు.2 రాష్ట్రంలో అది కనీసం 3,50,000 మందిని, అంటే 1911 జనాభాలో 2 శాతానికి పైగా బలి తీసుకుందని జనాభా లెక్కల నివేదిక చెబుతుంది.2 మరుసటి ఏడాది మలేరియాతో ఇంకా 80,000 మందికి పైగా చనిపోయారు.2

మలేరియా

కొండ ప్రాంతాల్లో, కొన్ని మెట్ట, తీర ప్రాంతాల్లో మలేరియా ఎక్కువగా ఉండేది. 1869–70లో శానిటరీ కమిషనర్ గోదావరి జిల్లాను పరిశీలించారు.9 సాగునీరు ఉన్న డెల్టాలో మలేరియా తక్కువని, కొండలకు దగ్గరగా ఉన్న మెట్ట తాలూకాల్లో చాలా ఎక్కువని ఆయన గుర్తించారు.9 నెల్లూరులో శ్రీహరికోట దగ్గరి తీరం, పడమటి కొండలు అన్నిటికంటే చెడ్డ ప్రాంతాలు.11

1930 నుంచి 1934 వరకు ఉదయగిరి, కనిగిరి తాలూకాల్లో క్వినైన్ మందులు ఇవ్వడం, దోమలపై పోరాటం వల్ల అక్కడ జబ్బు తగ్గింది.11 ఒక ఊరిలో ప్లీహం (spleen) పెరిగినవారి వాటా 1932లో 77 శాతం ఉంటే, 1936 నాటికి 42 శాతానికి తగ్గింది.21

హైదరాబాద్ నగర ఆసుపత్రులు

1914లో జాన్ లా రాసినదాని ప్రకారం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 91 ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలు ఉండేవి.25 నగరంలో రెండే పెద్దవి: అఫ్జల్‌గంజ్ ఆసుపత్రి, విక్టోరియా జనానా ఆసుపత్రి (జనానా అంటే స్త్రీలకు మాత్రమే).25 విక్టోరియా ఆసుపత్రిలో కఠినమైన పరదా (స్త్రీలను బయటివారికి కనబడకుండా ఉంచడం) పాటించేవారు.25 1912లో అక్కడ 10,808 మంది బయటి రోగులకు, 1,516 మంది లోపలి రోగులకు వైద్యం జరిగింది. లోపలి రోగుల్లో ఎక్కువమంది కాన్పుకు వచ్చిన తల్లులు.25

1913 అక్టోబర్‌లో లా అఫ్జల్‌గంజ్ ఆసుపత్రిని చూడటానికి వెళ్లారు.26 కిక్కిరిసిన వార్డులు, దుర్వాసన, మురికి దుప్పట్లు, పనిభారంతో అలసిన నర్సులను ఆయన చూశారు.26 మగవాళ్లకు కూడా వైద్యం చేసే ఆసుపత్రిలోకి పరదా పాటించే స్త్రీలు అడుగుపెట్టలేరు కాబట్టే ఆడ, మగ కలిసి ఉండే ఆసుపత్రులకు ఆదరణ లేదని ఆయన భావించారు.27 పెద్దదైన ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి నిర్మాణం 1924–25లో నగరంలో పూర్తయింది.28

1930ల చివరికి హైదరాబాద్ క్షయ (టీబీ)తో కూడా పోరాడుతోంది. 1937–38లో ఒక క్షయ ఆసుపత్రిని కడుతున్నారు. నగరానికి యాభై మైళ్ల దూరంలో అనంతగిరి కొండలపై శానిటోరియం కోసం భూమి కొన్నారు.29 1949–50 నాటికి వికారాబాద్‌లోని ఉస్మానియా శానిటోరియం, ఇర్రనుమాలోని క్షయ ఆసుపత్రి ఈ జబ్బుకు వైద్యం చేశాయి.30 కుష్ఠు రోగులకు ఒక మిషన్ నడిపే డిచ్‌పల్లి విక్టోరియా ఆసుపత్రిలో, నారాయణపేటలోని ప్రభుత్వ కాలనీలో వైద్యం జరిగింది.23

మిషన్ ఆసుపత్రులు

స్త్రీల కోసం మొదటి ఆసుపత్రుల్లో కొన్నిటిని క్రైస్తవ మిషన్లు తెరిచాయి. 1900ల మొదట్లో రాజమండ్రిలో అమెరికన్ లూథరన్ మిషన్ స్త్రీలు, పిల్లల కోసం ఒక వైద్యశాల నడిపింది. అక్కడ ఏటా సుమారు 3,000 మందికి వైద్యం జరిగేది.19 కెనడియన్ బాప్టిస్ట్ మిషన్ రామచంద్రపురంలో 1899లో కుష్ఠు రోగుల కోసం ఒక ఆశ్రమం పెట్టింది.19

నెల్లూరులో అమెరికన్ బాప్టిస్ట్ మిషన్ ఆసుపత్రి స్త్రీలు, పిల్లలకు సేవ చేసింది.31 తమ మొదటి ముగ్గురు మహిళా వైద్య విద్యార్థులు వై. నందమ్మ, టి. హెచ్. కాంతమ్మ, మిన్నీ రంగయ్య చదువుకోసం ఉత్తర భారతదేశానికి వెళ్లాల్సి వచ్చిందని 1922లో మిషన్ రాసింది.31 1930ల చివరికి ఆ ఆసుపత్రిలో 110 పడకలు ఉండేవి. ఇద్దరు అమెరికన్, ఇద్దరు భారతీయ మహిళా డాక్టర్లు దాన్ని నడిపేవారు.17 దానికి ప్రభుత్వం నుంచి క్రమం తప్పని గ్రాంటు ఏదీ వచ్చేది కాదు.17

మహిళా డాక్టర్లు, మంత్రసానులు

మొదట్లో మహిళా డాక్టర్లు చాలా తక్కువ. 1909లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 12 మంది మహిళా డాక్టర్లు ఉండేవారు. ఔరంగాబాద్‌లో ఇద్దరు, గుల్బర్గా, రాయచూరు, వరంగల్లలో ఒక్కొక్కరు.4 1937–38 నాటికి రాష్ట్రంలో విక్టోరియా జనానా ఆసుపత్రిలో 4 మంది మహిళా సివిల్ సర్జన్లు, ఇంకా 12 మంది మహిళా అసిస్టెంట్ సర్జన్లు, 23 మంది సబ్-అసిస్టెంట్ సర్జన్లు పనిచేశారు.13 ఉస్మానియా ఆసుపత్రికి, 15 జిల్లా కేంద్ర ఆసుపత్రులకు మహిళా డాక్టర్లను నియమించారు.13

శిక్షణ పొందిన మంత్రసానులు నెమ్మదిగా పాతవారి స్థానంలోకి వచ్చారు. 1930లలో నెల్లూరులో 45 పడకల మునిసిపల్ స్త్రీలు, పిల్లల ఆసుపత్రి ఉండేది. దానిలో ఒక మహిళా డాక్టర్ ఉండేవారు.17 ఒక స్థానిక ఆరోగ్య సంఘం పేద, షెడ్యూల్డ్ కులాల తల్లుల సంరక్షణ కోసం ఇద్దరు శిక్షణ పొందిన మంత్రసానులకు జీతం ఇచ్చింది.17 1951 నుంచి 1961 వరకు గుంటూరు జిల్లాలో 265 మంది దాయీలకు (గ్రామ మంత్రసానులకు) శిక్షణ ఇచ్చారు.8

వైద్య పాఠశాలలు

హైదరాబాద్ మెడికల్ స్కూలులో మొదట ఉర్దూలో, 1884 నుంచి ఇంగ్లీషులో బోధించారు.4 అది రాష్ట్ర వైద్య సేవకు డాక్టర్లను తయారుచేసింది.4 తర్వాత అది ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన కళాశాల అయింది.20 నెల్లూరు ఆసుపత్రిలో దాదాపు పాతికేళ్లు ఒక వైద్య పాఠశాల నడిచింది.18

తెలుగు జిల్లాల ప్రజల కోరిక మేరకు మద్రాసు ప్రభుత్వం 1923 జూలైలో విశాఖపట్నంలో ఒక వైద్య కళాశాల తెరిచింది.32 అది పాత ఆసుపత్రి భవనాల్లో మొదలైంది.32

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రజారోగ్యం

మద్రాసు జిల్లాల్లో ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ దశలవారీగా పెరిగింది. 1869లో ఒక శానిటరీ కమిషనర్ ప్రజారోగ్య బాధ్యత తీసుకున్నారు.33 1899 నాటి ఒక చట్టం పుట్టుకలు, చావుల నమోదును తప్పనిసరి చేసింది. మొదట అది పట్టణాలు, కొన్ని గ్రామాలకే వర్తించింది.33106 1922 నాటి జిల్లా ఆరోగ్య పథకం ప్రతి జిల్లాకు ఆరోగ్య అధికారులను ఇచ్చింది. 1939 నాటి ప్రజారోగ్య చట్టం వారికి చట్టబద్ధమైన అధికారాలు ఇచ్చింది.33

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో పుట్టుకలు, చావుల లెక్క ఇంకా “ప్రాథమిక దశలోనే” ఉందని 1950 నాటి నివేదిక ఒప్పుకుంది.15 అప్పటికే పనిచేస్తున్న 17 కేంద్రాలకు తోడు ప్రభుత్వం 8 కొత్త తల్లీపిల్లల సంక్షేమ కేంద్రాలు పెట్టింది.30 ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ బృందం క్షయ రాకుండా బీసీజీ టీకాలు వేయడం మొదలుపెట్టింది.30

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన తర్వాత దాని ప్రజారోగ్య శాఖ మలేరియా, మశూచిపై జాతీయ కార్యక్రమాలు నడిపింది.33 పోషకాహార, కుటుంబ నియంత్రణ కార్యక్రమాలు కూడా నడిపింది.33 1960ల మొదటికి గుంటూరు జిల్లాలో 26 ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు ఉండేవి. ప్రతి బ్లాకు (గ్రామాల సముదాయం)లో అవి వైద్యం, తల్లుల సంరక్షణ, అంటువ్యాధుల నివారణ పనులు చూశాయి.8

ఆధారాలు ఎక్కడ భేదిస్తాయి

హైదరాబాద్ ఆసుపత్రుల సంఖ్య ఆధారాల్లో వేరువేరుగా ఉంది:

  • రాష్ట్రంలో 91 ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలు ఉన్నాయని జాన్ లా (1914) చెబుతారు.25
  • 1912–13 పాలనా నివేదిక 95 ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలను లెక్కిస్తుంది. వాటిలో 80 రాష్ట్రం నడిపేవి. మిగతావి ఇతర శాఖలు, స్థానిక బోర్డులు, ప్రైవేటు సంస్థలు నడిపేవి.12

మద్రాసు ఆరోగ్య పథకం మొదలైన ఏడాది కూడా వేరువేరుగా ఉంది:

  • జిల్లా ఆరోగ్య పథకం 1922లో మొదలైందని 1965 నాటి గుంటూరు జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.33
  • 1942 నాటి నెల్లూరు గెజిటీర్ ఆరోగ్య పథకాన్ని 1923 నాటిదిగా చెబుతుంది. ఆ ఏడాది ఏప్రిల్‌లో రోగ నివారణ పని వేరే ప్రజారోగ్య శాఖకు వెళ్లింది.2117

Footnotes

  1. Hemingway, Godavari (1907), p. 150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Census of India, 1921, Vol. XXI: Hyderabad State, Part I, Report (1923), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Census of India, 1921, Vol. XIII: Madras, Part I, Report (1922), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 79 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  7. Andhra Pradesh District Gazetteers: Anantapur (revised edition, 1970), p. 713 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Chandra Sekhar, District Census Handbook, Guntur (1965), p. xxv (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  9. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  10. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 97 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  11. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 204 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. Report on the Administration of H.H. the Nizam’s Dominions for the Year 1322 Fasli (1912–13) (1915), p. 58 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1347 Fasli (1940), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  14. John Law, Modern Hyderabad (Deccan) (1914), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 95 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  16. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1347 Fasli (1940), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  17. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 209 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  18. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 208 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  19. Hemingway, Godavari (1907), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. H.E.H. the Nizam’s Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938) (1941), p. 481 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  21. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  22. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  23. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  24. Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  25. Law, Modern Hyderabad (1914), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  26. Law, Modern Hyderabad (1914), p. 106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. Law, Modern Hyderabad (1914), p. 105 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1924–25 (1926), p. vii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for the Year 1347 Fasli (1937–38) (1940), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  30. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 97 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  31. The Nellore Station and Field of the American Baptist Telugu Mission, South India (1922), unnumbered page facing the photograph of the mission’s first women medical students (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Andhra University: The Annual Register 1939–40 (1939), p. 332 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  33. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (1965), p. xxiv (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (17)
  1. Government of Andhra Pradesh, Andhra Pradesh District Gazetteers: Anantapur (revised edition) (opens in a new tab), 1970, pp. 713. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1347 Fasli (1937–38) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1940, pp. 140, 147, 157. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  3. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1942, pp. 204–209. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 149–151. [Public domain]
  5. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 97. [Public domain]
  6. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 79–80. [Public domain]
  7. H.E.H. the Nizam's Government, Statistical Department, H.E.H. the Nizam's Government: Statistical Year Book 1347 Fasli (1938 A.D.) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1941, pp. 481. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  8. Modern Hyderabad (deccan) (opens in a new tab), 1914, pp. 102–103, 105–106. [Public domain]
  9. Census of India (Hyderabad State), Census of India, 1921, Vol. XXI: Hyderabad State, Part I, Report (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1923, pp. 6. [Public domain]
  10. G. T. Boag, Census of India, 1921, Vol. XIII: Madras, Part I, Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1922, pp. 14. [Public domain]
  11. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 32. [Public domain]
  12. H.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.H. the Nizam's Dominions for the Year 1322 Fasli (1912-13) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1915, pp. 58. [Public domain]
  13. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 6th October 1924 to 5th October 1925 (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1926, vii. [Public domain]
  14. Government of Hyderabad, Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 - March 1950 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1950, pp. 95–97. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  15. American Baptist Telugu Mission, The Nellore station and field of the American Baptist Telugu mission, South India, 1922. [microform] (opens in a new tab), 1922, [29]. [Public domain]
  16. Andhra University, Andhra University: The Annual Register 1939-40, with Grierson Commemoration Volume (opens in a new tab), Andhra University, Waltair, 1939, pp. 332. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  17. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Guntur District (opens in a new tab), Census of India, 1965, xxiv–xxv. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: