ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

తెలుగు దేశపు నదులు

సుమారు 1900 నాటి గెజిటీర్లు వర్ణించిన గోదావరి, కృష్ణా, దాని ఉపనదులైన తుంగభద్ర, మూసీ, పెన్నా (పెన్నార్), కొల్లేరు సరస్సు: తెలుగు దేశం గుండా వాటి ప్రవాహ మార్గాలు, వాటి డెల్టాలు, వాటి ఒడ్డున ఉన్న పుణ్యక్షేత్రాలు, పట్టణాలు, వాటి వరదలు, వాటిని దాటే చోట్లు.

తెలుగు దేశపు పెద్ద నదులు చాలా దూరం పడమరన, పశ్చిమ కనుమల్లో పుట్టి, దక్కన్ మీదుగా తూర్పుకు బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహిస్తాయి.12 వాటిలో అతి పెద్దవైన గోదావరి, కృష్ణా తూర్పు కనుమలను చీల్చుకుని, సముద్రం దగ్గర డెల్టాలుగా విస్తరిస్తాయి.2 వాటి డెల్టాలు తీరానికి ఆహారం ఇచ్చాయి, కానీ వాటి ఎగువ ప్రవాహాలు చాలావరకు నేలకు నీరు పెట్టలేనంత లోతుగా, వేగంగా ప్రవహించాయి.2

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ మద్రాసు (1908), హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (1909) Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్)లలోని నదుల వ్యాసాలను, జిల్లా గెజిటీర్లను అనుసరిస్తుంది.34 అవి సుమారు 1900 నాటి నదులను వర్ణిస్తాయి. ఆధారాలు ఇచ్చినట్లే దూరాలను మైళ్లలో ఇచ్చాము. నదులపై ఆనకట్టలు, కాలువల కోసం తెలుగు చరిత్రలో నీటి పనులు చూడండి. వాటి చుట్టూ ఉన్న నేల కోసం నేల, నదులు, నీరు చూడండి.

నదులు, నీటి పనులు

నదులు, నీటి పనులుగోదావరికృష్ణాకర్నూలు–కడప కాలువ (1858 నుండి)రాజమహేంద్రవరంరాజమహేంద్రవరంధవళేశ్వరంధవళేశ్వరంభద్రాచలంభద్రాచలంవిజయవాడ (బెజవాడ)విజయవాడ (బెజవాడ)మచిలీపట్నంమచిలీపట్నంశ్రీశైలంశ్రీశైలంకర్నూలుకర్నూలుఅలంపురంఅలంపురంగండికోటగండికోటనెల్లూరునెల్లూరుకడపకడపహైదరాబాద్హైదరాబాద్పాఖాల చెరువుపాఖాల చెరువురామప్ప చెరువురామప్ప చెరువులక్నవరం చెరువులక్నవరం చెరువుబయ్యారం చెరువుబయ్యారం చెరువుఘనపూర్ (ములుగు)ఘనపూర్ (ములుగు)బుక్కరాయసముద్రం చెరువుబుక్కరాయసముద్రం చెరువుకొల్లేరు సరస్సుపోరుమామిళ్ల చెరువు (1369)కంభం చెరువుసుంకేసుల ఆనకట్టవజీరాబాద్ (మూసీ కృష్ణలో కలిసే చోటు)దుమ్ముగూడెంకోటిపల్లిసంగం ఆనకట్ట (1886)N0100 కి.మీ.
  • ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
  • నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
  • కాలువ

గెజిటీర్లు వర్ణించిన తెలుగు దేశపు ప్రధాన నదులు, వాటి పుణ్యక్షేత్రాలు, రేవులు, నీటి పనులు: గోదావరిపై పుష్కర పట్టణం రాజమండ్రి, భద్రాచలం, కోటిపల్లి; ధవళేశ్వరం (1847–1852), విజయవాడ (1852–1855) ఆనకట్టలు; పాఖాల, రామప్ప, లక్నవరం, బయ్యారం, ఘన్‌పూర్ కాకతీయ చెరువులు; బుక్కరాయసముద్రం, పోరుమామిళ్ల చెరువులు; కంభం చెరువు; కర్నూలు–కడప కాలువ; కొల్లేరు సరస్సు. కాలువ దారి సుమారుగా గీసినది.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

గోదావరి

పవిత్రతలో, అందంలో, ప్రజలకు ఉపయోగంలో గంగా, సింధు నదులు మాత్రమే మించిన గొప్ప నదిగా మద్రాసు గెజిటీర్ గోదావరిని పిలిచింది.3 దాని పొడవు సుమారు 900 మైళ్లు.3 అది నాసిక్ జిల్లాలోని త్రయంబక్ గ్రామం వెనుక ఉన్న ఒక కొండపై, అరేబియా సముద్రానికి కేవలం సుమారు 50 మైళ్ల దూరంలో పుడుతుంది.3

హైదరాబాద్ గెజిటీర్ ప్రకారం, నది ఫుల్తాంబా వద్ద నిజాం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించి, దాని గుండా 500 మైళ్లు ప్రవహిస్తుంది.5 తర్వాత అది ఆగ్నేయానికి తిరిగి, సుమారు 170 మైళ్ల పాటు ఎల్గందల్ (తర్వాతి కరీంనగర్), వరంగల్ జిల్లాల తూర్పు సరిహద్దుగా ఉంటుంది.5 387 మైళ్లు ప్రవహించిన తర్వాత మంజీరా కొండల్వాడి దగ్గర కుడి వైపు నుండి దానిలో కలుస్తుంది.56 సిరోంచా దిగువన ప్రాణహిత వార్ధా, వైన్‌గంగా నదుల నీటిని దానిలోకి తెస్తుంది.3 ముప్పై మైళ్లు దిగువన ఇంద్రావతి దానిలో కలుస్తుంది.7

1854 నుండి 1871 మధ్య నాగ్‌పూర్ నుండి పత్తిని తరలించడానికి ఎగువ గోదావరిని జలమార్గంగా మార్చాలని ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది.7 నదీ పడకల్లోని మూడు రాతి అడ్డంకులను తొలగించాలని అది ప్రణాళిక వేసింది.7 పెద్ద మొత్తాలు ఖర్చు చేసిన తర్వాత ఆ పని అసాధ్యమని వదిలేశారు.7 దాని ఆనకట్టల్లో ఒకటి, లాకులు, కాలువతో సహా, 1908లో కూడా దుమ్ముగూడెం వద్ద నిలిచి ఉంది.7

ఇంకా దిగువన శబరి ఎడమ వైపు నుండి కలుస్తుంది.7 తర్వాత నది తూర్పు కనుమలను చీల్చుకుంటూ దారి చేసుకుంటుంది.7 ఒడ్డులు అడవిగా, కొండలమయంగా మారతాయి, నది మొత్తం “లోయ” (“the Gorge”) అనే ఇరుకైన, చాలా లోతైన మార్గం గుండా ఉరుకుతుంది.7 కొండల దిగువన అది వెడల్పుగా విస్తరిస్తుంది, అక్కడ పొగాకుకు ప్రసిద్ధమైన లంకలు అనే తక్కువ ఎత్తు ఇసుక దీవులు ఉంటాయి.7

రాజమహేంద్రవరంకు కొన్ని మైళ్ల దిగువన నది రెండు ప్రధాన పాయలుగా చీలుతుంది: తూర్పున గౌతమి గోదావరి, పడమరన వసిష్ఠ గోదావరి.8 నది తెచ్చే ఒండ్రుమట్టితో ఏర్పడిన వెడల్పైన డెల్టా గుండా అవి సముద్రానికి వెళతాయి.8 చీలికకు ఎగువన, ధవళేశ్వరం వద్ద, 1847–1852 నాటి ఆనకట్ట డెల్టా మొత్తానికి నీరు ఇస్తుంది.89 ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట చూడండి.

పవిత్ర నది

గెజిటీర్ ప్రకారం, గోదావరి పవిత్రతను రాముడే స్వయంగా గౌతమ మహర్షికి తెలియజేశాడు.8 ఈ నదిని గోదా అని కూడా పిలిచేవారు, అది భూగర్భ మార్గం ద్వారా గంగ పుట్టిన చోటు నుండే వస్తుందని ఒక ప్రసిద్ధ ఐతిహ్యం చెప్పేది.8 అందుకే దానికి వృద్ధ గంగ, అంటే “పాత గంగ” అనే పేరు వచ్చింది.8 దాని ప్రవాహమంతా పవిత్ర భూమి.8

పుష్కరం అనే గొప్ప స్నాన ఉత్సవం ప్రతి పన్నెండో ఏట దాని ఒడ్డున రాజమహేంద్రవరంలో జరిగేది.8 యాత్రికులు ఎక్కువగా వెళ్లే చోట్లు ఇవి:8

  • త్రయంబక్ వద్ద నది పుట్టిన చోటు8
  • రాజమహేంద్రవరానికి సుమారు 100 మైళ్ల ఎగువన ఎడమ ఒడ్డున, పాత రామచంద్ర ఆలయం ఉన్న భద్రాచలం8
  • రాజమహేంద్రవరం కూడా8
  • తూర్పు ముఖద్వారపు ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న కోటిపల్లి గ్రామం8

దాటే చోట్లు, రేవులు

గెజిటీర్ ప్రకారం, గోదావరిని దాటే చోటుకు రాజమహేంద్రవరం తాళంచెవి లాంటిది కాబట్టి, మొదటి నుండీ అది ముఖ్యమైన కోట.10 1908 నాటికి ఈస్ట్ కోస్ట్ రైలు మార్గం అక్కడ ఒకటిన్నర మైళ్లకు పైగా పొడవైన వంతెనపై నదిని దాటింది.7 గోదావరి జిల్లా అంతటా చిన్న పడవలు నదిపై ప్రయాణించగలిగేవి, డెల్టా కాలువల్లో దాదాపు 500 మైళ్లలో పడవలు నడిచేవి.8

డచ్‌వారు, ఫ్రెంచ్‌వారు, ఇంగ్లీష్‌వారు అందరూ డెల్టా తీరంలో ఫ్యాక్టరీలు (వ్యాపార కేంద్రాలు) స్థాపించారు.8 వాటికి దారితీసే నదీ పాయలు తర్వాత పూడుకుపోయాయి.8 1908 నాటికి ఫ్రెంచ్ పట్టణమైన యానాం మాత్రమే మిగిలింది, బండముర్లంక, ఇంజరం, మాదాపొల్లం, పాలకొల్లు తమ పాత ప్రాముఖ్యాన్ని కోల్పోయాయి.8

వరదలు

వరదల్లో గోదావరి “అపారమైన నీటిని” తెస్తుందని గెజిటీర్ హెచ్చరించింది.7 అది దేశాన్ని ముంచెత్తకుండా ఆపడానికి రెండు ఒడ్డుల మీదా కరకట్టలు అవసరమయ్యాయి.7 1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ తనకు తెలిసిన వరదలను ఇలా జాబితా చేస్తుంది:111213

  • 1614 ఆగస్టు, నరసాపురం వద్ద, “అనేక వేల మంది మనుషులు, పశువులు మునిగిపోయారు” అని ఒక ఇంగ్లీష్ వ్యాపారి రాసినప్పుడు11
  • 1862, 1863, అసాధారణ వరదలుగా గుర్తుండిపోయినవి11
  • 1886 ఆగస్టు, నమోదైన వాటిలో అత్యధిక వరద, ఇది ధవళేశ్వరం లాకు బయటి గోడను కొట్టుకుపోయింది1112
  • 1891 అక్టోబర్ 3, నది ఒడ్డులు తెంచుకోకుండానే ఆనకట్ట కంటే 16.9 అడుగుల ఎత్తుకు చేరినప్పుడు12
  • 1900 ఆగస్టు, సెప్టెంబర్, నది దుమ్ముగూడెంను ముంచెత్తి కొద్దిమంది స్త్రీలను, పిల్లలను ముంచేసినప్పుడు13

1900లో డెల్టా, దుమ్ముగూడెం పనులకు జరిగిన నష్టాన్ని 10 లక్షల రూపాయలుగా అంచనా వేశారు.13 ఒక్క అమలాపురం తాలూకాలోనే 4,000 ఇళ్లు నాశనమయ్యాయి.13 కరువులు, వరదలు, తుపానులు చూడండి.

కృష్ణా

కృష్ణా (పాత రికార్డుల్లో కిస్ట్నా) పొడవు సుమారు 800 మైళ్లు.14 అది గోదావరి కంటే చిన్నది.14 కానీ భీమా, తుంగభద్ర అనే రెండు పెద్ద ఉపనదులతో కలిసి, దక్షిణాదిలోని మూడు పెద్ద నదుల్లో అదే అతి పెద్ద ప్రాంతం నుండి నీటిని తీసుకుపోతుంది.14 అది మహాబలేశ్వర్‌కు కొంచెం ఉత్తరాన, అరేబియా సముద్రానికి సుమారు 40 మైళ్ల దూరంలో పుడుతుంది.14

రాయచూరు జిల్లాలోని ఈచంపేట వద్ద నిజాం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించే చోట నది సుమారు 3 మైళ్లలో 408 అడుగులు దిగుతుంది.14 వరదలో భారీ నీటి ప్రవాహం గ్రానైట్ అంచుల మీదుగా “పెద్ద గర్జనతో” ఉరుకుతుందని గెజిటీర్ రాసింది.14 తుంగభద్ర కలిసిన తర్వాత కృష్ణ చాలా దూరం హైదరాబాద్‌కు, కర్నూలు, గుంటూరు జిల్లాలకు మధ్య సరిహద్దుగా ఉంటుంది.14 ఇక్కడ అది నల్లమల కొండల శాఖల గుండా లోతైన, రాతి మార్గంలో ఈశాన్యానికి మెలికలు తిరుగుతుంది.14

ఈ లోయ పైన రెండు ప్రసిద్ధ ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. శ్రీశైలం కృష్ణా లోయ పైన, నల్లమలలోని అత్యంత ఉత్తర పీఠభూమిపై ఉంది.15 నాగార్జునకొండ కొండ గుంటూరు జిల్లాలోని పల్నాడు తాలూకాలో నది కుడి ఒడ్డుపైకి వంగి ఉంటుంది.16

నల్గొండ జిల్లాలోని వజీరాబాద్ వద్ద కృష్ణ తన చివరి ముఖ్యమైన ఉపనది మూసీని కలుపుకుంటుంది.17 తర్వాత అది ఆగ్నేయానికి తిరిగి సుమారు 100 మైళ్లు ప్రవహించి, రెండు ప్రధాన ముఖద్వారాల ద్వారా సముద్రంలో కలుస్తుంది.17 దాని డెల్టా మొదట్లో ఉన్న విజయవాడ వద్ద అది తక్కువ ఎత్తు కొండ వరుసలోని 1,300 గజాల వెడల్పైన సందు గుండా వెళుతుంది.17 ఈ సందుకు అడ్డంగా కట్టిన రాతి ఆనకట్ట డెల్టా కాలువలకు నీరు ఇస్తుంది (కృష్ణా ఆనకట్ట చూడండి).17

వరదలో నది ప్రతిరోజూ 5 చదరపు మైళ్లను అడుగు లోతున కప్పేంత ఒండ్రుమట్టిని తెస్తుందని గెజిటీర్ అంచనా వేసింది.17 యుగాలుగా ఈ మట్టి సముద్రంలోకి చాలా దూరం వెడల్పైన డెల్టాను నిర్మించింది.17 ఆనకట్టకు ఎగువన నది పడవలకు చాలా వేగంగా ఉండేది.17 విజయవాడ దిగువన సముద్రంలో తిరిగే దేశీ పడవలు ఏడాదికి సుమారు ఆరు నెలలు దాన్ని ఉపయోగించేవి.17

భారీ వరదలు ఎక్కువగా వచ్చే నదుల్లో కృష్ణను కూడా గెజిటీర్ లెక్కించింది.18 1853 జూలైలో, ఆనకట్ట కడుతున్నప్పుడు, నది 39 అడుగులు పెరిగి, ఒడ్డులు దాటి, డెల్టా మొత్తాన్ని ముంచెత్తింది.19 1832–1833 గుంటూరు కరువు సమయంలో పంటలు పోతున్నా నది తరచూ నిండుగా ఉండేదని కృష్ణా మాన్యువల్ పేర్కొంటుంది.20 ఆ వైరుధ్యమే ఆనకట్ట ప్రణాళిక వేసేలా ప్రభుత్వాన్ని నడిపించింది.20

1883లో కూడా విజయవాడ వద్ద రోడ్డు రవాణా పడవ రేవు (ఫెర్రీ) ద్వారానే నదిని దాటేదని కృష్ణా మాన్యువల్ పేర్కొంది.21 1908 నాటికి ఈస్ట్ కోస్ట్ రైలు మార్గం ఆనకట్టకు కొంచెం దిగువన పన్నెండు ఖానాల ఇనుప గర్డర్ వంతెనపై నదిని దాటింది.17

తుంగభద్ర

కృష్ణకు ప్రధాన ఉపనది అయిన తుంగభద్ర మైసూరులోని కూడలి వద్ద తుంగ, భద్ర కలిసే చోట ఏర్పడుతుంది.22 దిగువన అది మద్రాసుకు, నిజాం రాష్ట్రానికి మధ్య సరిహద్దుగా ఉంటుంది.22 బళ్ళారి జిల్లాకు ఉత్తరాన తూర్పుకు వంగి, సుమారు 400 మైళ్లు ప్రవహించిన తర్వాత కర్నూలు అవతల కృష్ణలో కలుస్తుంది.22 హంద్రీ నది తుంగభద్రను కలిసే చోటనే కర్నూలు ఉంది.23 హైదరాబాద్ గెజిటీర్ తుంగభద్ర, కృష్ణల సంగమాన్ని అలంపురం తాలూకాలో ఉంచుతుంది.24 అలంపురం చూడండి.

రెండు ఒడ్డుల మీదా నేల నిటారుగా పెరుగుతుంది, కాబట్టి 1908లో కూడా నదిని నీటిపారుదలకు చాలా తక్కువగా ఉపయోగించేవారు.25 విజయనగర రాజులు తమ రాజధానికి ఎగువన, దిగువన చెక్కని భారీ రాతి దిమ్మలతో దానికి అడ్డంగా ఆనకట్టలు కట్టారు.25 వాటిలో పది అప్పటికీ ఇరుకైన భూమి పట్టీలకు నీరు ఇస్తున్నాయి.25 కర్నూలు దగ్గరి ఒక ఆనకట్ట కర్నూలు–కడప కాలువకు నీరు ఇచ్చేది.25

నది పేరును ఒక స్థానిక ఐతిహ్యం వివరిస్తుంది.26 విష్ణువు వరాహ రూపంలో భూమిని సముద్రం నుండి పైకి ఎత్తిన తర్వాత ఒక పర్వతంపై విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.26 ఆయన ఎడమ కోర నుండి కారిన చెమట తుంగగా, కుడి కోర నుండి కారిన చెమట భద్రగా మారాయి.26

మూసీ

మూసీ హైదరాబాద్‌కు పడమరన ఉన్న అనంతగిరి కొండల్లో పుడుతుంది.4 అది దాదాపు నేరుగా తూర్పుకు 112 మైళ్లు ప్రవహించి, చిట్టూరు దగ్గర ఆలేరును కలుపుకుని, ఆ తర్వాత ఆగ్నేయానికి కృష్ణ వైపు ప్రవహిస్తుంది.4 దాని మొత్తం ప్రవాహం సుమారు 150 మైళ్లు.4 దాని నుండి తీసిన కాలువలు పెద్ద చెరువులను నింపేవి, లేదా పొలాలకు నేరుగా నీరు ఇచ్చేవి.427 హైదరాబాద్ నగరం దాని కుడి ఒడ్డున ఉంది.27

దాని నీటిని చాలా ముందు నుండే ఉపయోగించారు. కాకతీయ శాసనాల్లో పేర్కొన్న కాలువల్లో మూసీ నుండి నీరు వచ్చే ముసేటి కాలువను పరబ్రహ్మశాస్త్రి (Parabrahma Sastry) పేర్కొన్నారు.28 1909లో హైదరాబాద్ వద్ద మూసీపై ఉన్న నాలుగు వంతెనల్లో పురానా పుల్ అన్నిటికంటే పడమరన ఉండేది.29 1908 సెప్టెంబర్ చివరలో, రోజుల తరబడి వర్షం తర్వాత, నది అకస్మాత్తుగా వరదగా పొంగి, ఈ వంతెనల్లో మూడింటి వంపులను కొట్టుకుపోయింది.30 ఆ వరద తర్వాత దాని వరదలను ఆపడానికి ప్రభుత్వం నగరానికి ఎగువన రెండు జలాశయాలను ప్రణాళిక చేసింది.31 అవే ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ అయ్యాయి.

పెన్నా (పెన్నార్)

పాత రికార్డుల్లో పెన్నర్ అని పిలిచిన పెన్నా మైసూరులోని కోలార్ జిల్లాలో చన్నరాయన బెట్ట మీద పుడుతుంది.26 అది అనంతపురం జిల్లాలోకి ప్రవేశించి, తర్వాత కడప, నెల్లూరు జిల్లాల గుండా తూర్పుకు తిరిగి, నెల్లూరు దిగువన సముద్రంలో కలుస్తుంది.26 చిత్రావతి, పాపఘ్ని దాని ఉపనదుల్లో ఉన్నాయి.26

అనంతపురం జిల్లాలో అది వెడల్పైన ఇసుక పడకలో ప్రవహిస్తుంది.26 సాధారణంగా అక్టోబర్, నవంబర్ నెలల్లో, ఒక్కోసారి రెండు మూడు రోజుల పాటు, అది ఆకస్మిక వరద నీటితో వచ్చి, మళ్లీ ఎండిపోతుంది.26 చిత్రావతితో కలిసి అది గండికోట లోయ గుండా దారి చేసుకుంది.26 గండికోట అనే పేరు గండి (కనుమ, లోయ), కోట అనే రెండు తెలుగు మాటల కలయిక.32

నది సోమశిల దగ్గర కనుమల్లోని ఇరుకైన సందు గుండా నెల్లూరు జిల్లాలోకి ప్రవేశిస్తుంది.26 అక్కడికి వచ్చాకే దాన్ని మొదటిసారి నీటిపారుదలకు ఉపయోగిస్తారు.26 1855లో కట్టిన నెల్లూరు ఆనకట్టకు 1858లో ఆర్థర్ కాటన్ మరమ్మతులు చేసి దానికి ఇప్పటి రూపం ఇచ్చారు.33 సంగం వద్ద మరొకటి 1886లో కట్టారు, అది పెద్దదైన కనిగిరి జలాశయాన్ని నింపింది.33 మొత్తం మీద నది నెల్లూరు జిల్లాలో 155,000 ఎకరాలకు నీరు ఇచ్చింది.33 నెల్లూరు నదికి కొంచెం దక్షిణాన ఉంది.34 ఆ పట్టణం “ఉత్తర రహదారిని, పెన్నర్ దాటే మార్గాన్ని” అదుపులో ఉంచిందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.35

కొల్లేరు సరస్సు

కొల్లేరు (అప్పుడు కొలైర్) మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని ఏకైక పెద్ద సహజ మంచినీటి సరస్సు.36 అది గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాల మధ్య ఉంది.36 ఒకప్పుడు అది సముద్రంలో భాగమని, రెండు డెల్టాలు పెరిగి కలుసుకున్నప్పుడు వేరుపడిందని గెజిటీర్ భావించింది.36 వర్షాకాలంలో అది 100 చదరపు మైళ్లకు పైగా విస్తరించేది.36 1900 నాటి అనావృష్టిలో అది పూర్తిగా ఎండిపోయింది.36

గెజిటీర్ బుడిమేరు, తమిలేరు, వెయ్యేరు అని పిలిచే మూడు కొండ వాగులు తూర్పు కనుమల్లోని సుమారు 2,000 చదరపు మైళ్ల నుండి నీటిని దానిలోకి తెస్తాయి.3637 దాని నీరు ఆటుపోట్లు ఉండే ఉప్పుటేరు, అంటే “ఉప్పు నది”, ద్వారా సముద్రానికి వెళుతుంది.37 సరస్సులోని ఒక దీవిపై ఉన్న కొల్లేటి కోటను ముట్టడించినప్పుడు సరస్సు నీటిని బయటకు పంపడానికి ఒక సైన్యం ఉప్పుటేరును తవ్విందని ఒక స్థానిక ఐతిహ్యం చెబుతుంది.37 1908లో 26 గ్రామాలు సరస్సు దీవులపై 10,000 ఎకరాలకు పైగా సాగు చేశాయి.37

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

  • నిజాం రాష్ట్రంలో గోదావరి. హైదరాబాద్ గెజిటీర్ ఒక చోట నది రాష్ట్రం గుండా 500 మైళ్లు, ఆ తర్వాత దాని సరిహద్దు వెంట సుమారు 170 మైళ్లు ప్రవహిస్తుందని చెబుతుంది.5 దాని నదీ వ్యాసంలో మాత్రం నది “హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని అడ్డంగా పూర్తిగా దాటుతూ సుమారు 176 మైళ్లు” ప్రవహిస్తుందని అంటుంది.38 మద్రాసు గెజిటీర్ కూడా అదే 176 మైళ్లు ఇస్తుంది.3
  • గండికోట లోయ. మద్రాసు గెజిటీర్ లోయ పొడవును సుమారు ఒక మైలు, లోతును 300 అడుగులుగా ఇస్తుంది.26 1915 నాటి కడప గెజిటీర్ దాన్ని 200 నుండి 300 అడుగుల ఎత్తైన కొండచరియల మధ్య నాలుగు మైళ్ల పొడవుగా చెబుతుంది.32

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 162, “Godavari River” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 99, “Musi” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 94, “Manjra” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 163 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 164 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165, “Godavari Canals” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 296, “Rajahmundry Town” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Hemingway, Godavari (1907), p. 146 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Hemingway, Godavari (1907), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 166, “Kistna River” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  15. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 428, “Srisailam” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  18. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 256 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 253 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 258 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  22. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 168, “Tungabhadra” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  23. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 223 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  25. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  26. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 170, “Tungabhadra” and “Penner” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  27. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 119, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  31. Modern Hyderabad (Deccan) (1914), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 191 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  33. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  34. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 452 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  35. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 366 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  36. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 159, “Colair Lake” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  37. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  38. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 91, “Godavari” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 3–4, 14, 159–171, 296, 366, 428. [Public domain]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 3, 91, 93–94, 99–100, 115, 119, 271. [Public domain]
  3. Modern Hyderabad (deccan) (opens in a new tab), 1914, pp. 84. [Public domain]
  4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 144–147. [Public domain]
  5. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 253, 256, 258. [Public domain]
  6. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 191. [Public domain]
  7. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886, pp. 223. [Public domain]
  8. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras, 1873, pp. 452. [Public domain]
  9. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda, Madras Presidency (Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 54) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1938, pp. 1. [Public domain in India]
  10. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 206. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: