తెలుగు దేశంలో మొఘలులు

1636లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించినప్పటి నుండి మొఘల్ చక్రవర్తులు గోల్కొండకు అధిరాజులు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను తీసుకుని ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ సుబాగా చేసినప్పటి నుండి వారు తెలుగు దేశమంతటినీ పాలించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని హైదరాబాద్‌లోని సుబేదారు, జిల్లాల్లోని ఫౌజ్‌దారులు, పాత తెలుగు శిస్తు అధికారులైన దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేల ద్వారా పాలించారు. తీరం ఉత్తర సర్కారులుగా, దక్షిణం హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా ఉన్నాయి. మరాఠా దాడులు, 1708–09లో హైదరాబాద్‌లో ఒక రాజకుమారుని తిరుగుబాటు, కల్లు గీత వృత్తికి చెందిన పాప్ రాయ్ తిరుగుబాటు క్షీణత సంవత్సరాలను గుర్తించాయి. 1724లో నిజాముల్ ముల్క్ శకర్ ఖేడా వద్ద సుబేదారు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపి, అసఫ్ జాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

ఒక్క చూపులో

1636లో గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించాడు. అతను కప్పం చెల్లిస్తానని హామీ ఇచ్చి, చక్రవర్తి పేరుతో నాణేలు ముద్రించాడు.¹
1655–56లో ఔరంగజేబు గోల్కొండలో అబ్దుల్లాను ముట్టడించాడు, కానీ షాజహాన్ శాంతికి ఆదేశించాడు. 1656 ఏప్రిల్ షరతుల్లో యుద్ధ నష్టపరిహారం, రామగిరి జిల్లా అప్పగింత ఉన్నాయి.^{22,23,24,25,26}
1687 సెప్టెంబర్ 21న దండులోని ఒక అధికారి ఒక చిన్న వెనుక ద్వారం తెరిచినప్పుడు గోల్కొండ పతనమైంది. అబుల్ హసన్‌ను బందీగా దౌలతాబాద్‌కు పంపారు. ఆ రాజ్యం హైదరాబాద్ మొఘల్ సుబా (ప్రాంతం) అయింది.^2,3,40,43,44
సుమారు 1720 నాటి చహార్ గుల్షన్ అనే సర్వే ఆ ప్రాంతంలో పన్నెండు సర్కారులను (జిల్లాలు) జాబితా చేస్తుంది. వాటిలో దేవరకొండ, వరంగల్, రాజమహేంద్రవరం, వజ్రాల గనుల వంటి ఇతర బాకీలతో కూడిన పన్నెండవది ఉన్నాయి.^11,52,53
ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత అతని కుమారుడు కాం బఖ్ష్ తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని హైదరాబాద్‌పైకి నడిచాడు. 1709 జనవరి 13న నగరం దగ్గర అతను ఓడిపోయి పట్టుబడ్డాడు.^7,8,58,87,91
1724లో నిజాముల్ ముల్క్ బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడా వద్ద గవర్నర్ ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు (అర్విన్ మార్పిడిలో అక్టోబర్ 11). మొఘల్ చక్రవర్తి పేరుకు సార్వభౌముడిగా కొనసాగాడు.^4,5,120

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ: బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1563–1565)
కోస్తా ఆంధ్ర: విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1446–1571) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687)
రాయలసీమ: విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1677–1687) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724)

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ: మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948)
కోస్తా ఆంధ్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1750–1759) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1753) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ: కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1743–1774) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు వలస పాలనలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

షాజహాన్క్రీ.శ. 1628–1658 · 30 సం.
ఔరంగజేబు (ఆలంగీర్)క్రీ.శ. 1658–1707 · 49 సం.
బహదూర్ షా (షా ఆలం I)క్రీ.శ. 1707–1712 · 5 సం.
జహాందార్ షాక్రీ.శ. 1712–1713 · 1 సం.
ఫరూఖ్‌సియార్క్రీ.శ. 1713–1719 · 6 సం.
ముహమ్మద్ షాక్రీ.శ. 1719–1748 · 29 సం.

పాలనాకాలం

తెలుగు దేశంపై అధిరాజులుగా లేదా పాలకులుగా ఉన్న చక్రవర్తులు మాత్రమే. లేన్-పూల్ (1892) నాణేల జాబితాలోని హిజ్రీ తేదీల ప్రకారం పాలనా సంవత్సరాలు. ఔరంగజేబు మొదటి పట్టాభిషేకం 1658 జూలై 21న జరిగిందని జదునాథ్ సర్కార్ చెబుతాడు. గోల్కొండ 1636 నుంచి 1687 వరకు కప్పం చెల్లించే రాజ్యం, 1687 నుంచి 1724 వరకు తెలుగు దేశం మొఘల్ సుబా. ముహమ్మద్ షా 1748 వరకు పాలించినా, 1724 షకర్ ఖేడా యుద్ధం తర్వాత నిజాం-ఉల్-ముల్క్ దక్కనును స్వతంత్రంగా పాలించాడు.

కాలం: క్రీ.శ. 1636–1724
ఇతర పేర్లు: Mughal Empire, Mughals, Moghuls, Moguls, Timurids, Mughal Deccan, Subah of Haidarabad, Subah of Hyderabad, Haidarabad subah, Daru-l-jihad Haidarabad
మొదటి పాలకుడు: షాజహాన్ (క్రీ.శ. 1628–1658)
చివరి పాలకుడు: ముహమ్మద్ షా (క్రీ.శ. 1719–1748)
పాలకులు: 6
పాలించిన ప్రాంతాలు: రాయలసీమ సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724; తెలంగాణ క్రీ.శ. 1687–1724; కోస్తా ఆంధ్ర క్రీ.శ. 1687–1724
యుగం: విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు, మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన
అంశాలు: పాలన, పరిపాలన, కోటలు, యుద్ధాలు, వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, శాసనాలు, ఆధారాలు

దాదాపు తొంభై సంవత్సరాల పాటు మొఘల్ చక్రవర్తులు తెలుగు దేశానికి అధిరాజులు.¹ మొదట వారు కప్పం చెల్లించే రాజు ద్వారా, తర్వాత నేరుగా పాలించారు.¹ 1636లో ఒక మొఘల్ సైన్యం దక్కన్‌లో ఉంది.¹ దానిని ఎదుర్కొన్న గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించాడు.¹ అతను కప్పం చెల్లిస్తానని హామీ ఇచ్చి, చక్రవర్తి పేరుతో నాణేలు ముద్రించి, శుక్రవారపు ప్రసంగంలో అతని పేరు ప్రకటింపజేశాడు.¹

1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను తీసుకుని ఆ రాజ్యాన్ని కలుపుకున్నాడు.²³ అది హైదరాబాద్ మొఘల్ ప్రాంతం (సుబా) అయింది.²³ అది 1724 వరకు ఒక ప్రాంతంగానే ఉంది.⁴⁵ ఆ సంవత్సరం దక్కన్ సుబేదారు నిజాముల్ ముల్క్ బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడా వద్ద దాని గవర్నర్ ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు.⁴⁵ తర్వాత అతను దక్కన్‌కు ప్రభువయ్యాడు.⁴⁵ ఈ పేజీ కథను మొఘల్ వైపు నుండి చెబుతుంది. గోల్కొండ వైపు కోసం కుతుబ్ షాహీలు, అబుల్ హసన్ తానీషా, గోల్కొండ కోట చూడండి. 1724 తర్వాత జరిగినదాని కోసం అసఫ్ జాహీలు చూడండి.

ఆధారాలు

కథనం ప్రధానంగా మొఘల్ ఆస్థానం కోసం రాసిన పర్షియన్ చరిత్రల నుండి, ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రికార్డుల నుండి వస్తుంది.⁶⁷⁸ ఈ కాలానికి అత్యంత ఉపయోగకరమైన పర్షియన్ రచన ఖాఫీ ఖాన్ ముంతఖబుల్ లుబాబ్.⁶⁷⁸ ఇలియట్, డౌసన్ 1877లో దాని నుండి పొడవైన భాగాలను ఇంగ్లీషులో ముద్రించారు.⁶ 1708–09 యుద్ధ సమయంలో ఖాఫీ ఖాన్ చక్రవర్తి శిబిరంలో ఉన్నాడు. హైదరాబాద్ దగ్గరి యుద్ధభూమిలో చనిపోయినవారిని అతను లెక్కించాడు.⁷⁸

జదునాథ్ సర్కార్ History of Aurangzib (ఔరంగజేబు చరిత్ర, 1912–30) ఈ చరిత్రల మీద, ఆస్థాన వార్తా లేఖల మీద, మద్రాసు రికార్డుల మీద నిర్మించబడింది.⁹¹⁰ సర్కార్ సంపాదకత్వం వహించిన విలియం అర్విన్ Later Mughals (తర్వాతి మొఘలులు, 1922) కూడా అలాగే.⁹¹⁰

ఆ ప్రాంతం కోసం సుమారు 1720 నాటి సర్వే చహార్ గుల్షన్ ఉంది.¹¹¹²¹³ సర్కార్ దానిని తన India of Aurangzib (ఔరంగజేబు కాలపు భారతదేశం, 1901) లో అనువదించారు.¹¹ తీరం కోసం హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ (1812) తో పాటు ముద్రించిన జేమ్స్ గ్రాంట్ Political Survey of the Northern Circars (ఉత్తర సర్కారుల రాజకీయ సర్వే) ఉంది.¹² కిస్ట్నా మాన్యువల్ గ్రాంట్‌ను హైదరాబాద్ రెసిడెంట్ అని పిలుస్తుంది.¹³ మద్రాసు జిల్లా మాన్యువళ్లు, గెజిటీర్లు స్థానిక వివరాలను జోడిస్తాయి. అవి అన్నిసార్లూ చరిత్రలతో ఏకీభవించవు.¹⁴¹⁵

అధిరాజ్యం, 1636–1656

మొఘలులు ఉత్తరం నుండి దక్కన్‌లోకి ప్రవేశించారు.¹ 1636 ఫిబ్రవరిలో షాజహాన్ మొత్తం 50,000 మందితో కూడిన మూడు సైన్యాలతో దౌలతాబాద్ చేరాడు.¹ బీజాపూర్, గోల్కొండలు లొంగకపోతే వాటిపై దండెత్తడానికి అతను సిద్ధంగా ఉన్నాడు.¹ “ఈ భారీ సైన్యం వార్త గోల్కొండ రాజు అబ్దుల్లాను భయపెట్టింది” అని సర్కార్ చెబుతారు.¹ అబ్దుల్లా “మొఘలులకు సామంతుడు కావడానికి అంగీకరించాడు”.¹

1636 ఏప్రిల్‌లో అబ్దుల్లా వార్షిక కప్పం చెల్లిస్తానని హామీ ఇచ్చాడు.¹ తన రాజధానిలో షాజహాన్ పేరుతో బంగారు, వెండి నాణేలు ముద్రింపజేశాడు.¹ చక్రవర్తిని “మసీదు వేదిక నుండి తన అధిరాజుగా” ప్రకటింపజేశాడు కూడా.¹

తర్వాత బీజాపూర్‌తో జరిగిన ఒప్పందం గోల్కొండను “చక్రవర్తి రక్షణలోని రాజ్యం”గా ప్రకటించింది.¹⁶ అది బీజాపూర్‌తో గోల్కొండ సరిహద్దును మంజీరా నది వద్ద నిర్ణయించింది.¹⁶ గోల్కొండ నుండి కానుకలు కోరకూడదని బీజాపూర్ రాజును కూడా అది నిషేధించింది.¹⁶ సర్కార్ తర్వాత ఆ ఏర్పాటును ఇలా సంగ్రహించారు: 1636 ఒప్పందాలు “గోల్కొండను రక్షిత, కప్పం చెల్లించే రాజ్యంగా చేశాయి”.¹⁷

జేమ్స్ గ్రాంట్ కంపెనీ శిస్తు పత్రాల నుండి రాశాడు.¹⁸ తీర జిల్లాల ప్రామాణిక శిస్తు (నిర్ణీత శిస్తు డిమాండ్) “1635లో ఒక సాధారణ ప్రకటన ద్వారా నిర్ధారించబడింది” అని అతను చెబుతాడు.¹⁸ అది “ఆ వంశపు రాజులు షాజహాన్‌కు కప్పం చెల్లించేవారు అయిన” సంవత్సరం.¹⁸ అందువల్ల లొంగుబాటు తేదీ సర్కార్‌లో 1636 అని, గ్రాంట్‌లో, ఈ సైట్‌లోని ఇతర పేజీల్లో 1635 అని కనిపిస్తుంది.¹¹⁸

కప్పాన్ని దక్షిణాది నాణెమైన బంగారు హూన్‌లలో నిర్ణయించారు.¹⁷ సర్కార్ దానిని ఏటా రెండు లక్షల హూన్‌లుగా, పాత రేటు ప్రకారం ఎనిమిది లక్షల రూపాయలుగా ఇస్తారు.¹⁷ హూన్ మారకం విలువ 1636లో నాలుగు రూపాయల నుండి 1654లో ఐదుకు పెరిగింది.¹⁷ అప్పుడు మొఘలులు గడిచిన సంవత్సరాలన్నింటికీ ఆ తేడాను కోరారు. ఇది ఇరవై లక్షల కొత్త భారం.¹⁷

కప్పం “ఎప్పుడూ బకాయిలోనే ఉండేది”.¹⁷ తన అధిరాజు అనుమతి లేకుండా కర్ణాటకను జయించినందుకు దక్కన్ సుబేదారు యువరాజు ఔరంగజేబు రాజును మందలించాడు కూడా.¹⁷

ఈలోగా గోల్కొండ రాజ్యం తూర్పుకు, దక్షిణానికి పెరిగింది.¹⁹ దాని సైనికులు “చిల్కా సరస్సు నుండి పెన్నా నది వరకు” తీరాన్ని ఆక్రమించారని సర్కార్ నమోదు చేస్తారు.¹⁹ 1641కి కొంతకాలం ముందు శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) ఒక కుతుబ్ షాహీ ఫౌజ్‌దారు (సైనిక గవర్నర్) కేంద్రం అయింది.¹⁹ ఆ సంవత్సరం మొదటి ఫౌజ్‌దారు షేర్ ముహమ్మద్ ఖాన్ అక్కడ ఒక మసీదు కట్టించాడు.¹⁹ 1652లో గోల్కొండకు చెందిన ఒక రాజపుత్ర అధికారి విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.¹⁹

ఔరంగజేబు సుబేదారీ, 1656 యుద్ధం

దక్కన్‌ను పాలించడానికి ఔరంగజేబు 1636 జూలై 14న దౌలతాబాద్‌లో తన తండ్రి నుండి సెలవు తీసుకున్నాడు.²⁰²¹ 1653లో అతను సుబేదారుగా తిరిగి వచ్చాడు.²⁰²¹ ఈ సమయంలో గోల్కొండను సర్కార్ “చాలా సారవంతమైన, జాగ్రత్తగా సాగునీరు అందించిన దేశం” అని వర్ణిస్తారు.²¹ దాని రాజధాని ప్రపంచ వజ్రాల వ్యాపారానికి కేంద్రం.²¹ దాని రేవు మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) “బంగాళాఖాతంలో అత్యుత్తమ లంగరు స్థలం”.²¹ పొగాకు, కల్లుపై దాని ఎక్సైజ్ (పన్ను) పెద్ద ఆదాయం ఇచ్చింది.²¹

1655–56లో అబ్దుల్లాకు, అతని మంత్రి మీర్ జుమ్లాకు మధ్య తగాదా ఔరంగజేబుకు అవకాశం ఇచ్చింది.²²²³ అతను తన కుమారుడు ముహమ్మద్ సుల్తాన్‌ను హైదరాబాద్‌కు పంపి, తర్వాత అతనిని అనుసరించి గోల్కొండలో రాజును ముట్టడించాడు.²²²³ రాజ్యాన్ని కలుపుకోవాలని ఆదేశించమని అతను తన తండ్రిపై ఒత్తిడి తెచ్చాడు.²²²³ కానీ దారా షుకో, ఢిల్లీలోని గోల్కొండ రాయబారి ఒప్పించడంతో షాజహాన్ దానికి బదులుగా శాంతికి ఆదేశించాడు.²³²⁴

1656 ఏప్రిల్‌లో షరతులు కుదిరాయి.²⁴ ముహమ్మద్ సుల్తాన్ అబ్దుల్లా కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. చక్రవర్తికి విధేయుడిగా ఉంటానని రాజు ఖురాన్‌పై ప్రమాణం చేశాడు.²⁴ షాజహాన్ “కుతుబ్ షాను కాపాడతానని హామీ ఇస్తూ, కుంకుమలో ముంచిన తన అరచేతి ముద్రతో” ఒక లిఖిత ఒప్పందాన్ని పంపాడు.²⁴

నష్టపరిహారాన్ని (యుద్ధ చెల్లింపు) ఒక కోటి రూపాయలుగా నిర్ణయించి, తర్వాత తగ్గించారు.²⁵²⁴²⁶ కప్పంతో పాటు రాజు “రామగిరి జిల్లాను అప్పగించాల్సి వచ్చింది”.²⁵²⁴²⁶ పైన్‌గంగ, గోదావరిల మధ్య ఉన్న మాణిక్‌దుర్గ్, చెన్నూరులతో సర్కార్ రామగిరిని గుర్తిస్తారు.²⁵²⁴²⁶

మొఘల్ తెలింగాణ ప్రాంతాన్ని కర్ణాటకకు దగ్గరగా తేవడానికి ఔరంగజేబు రామగిరిని కోరాడు.²⁷²⁸ మీర్ జుమ్లా గోల్కొండ కోసం కర్ణాటకను జయించాడు.²⁷²⁸ ఈ భూమి మీర్ జుమ్లా వ్యక్తిగత జాగీరు (భూమి శిస్తు కేటాయింపు), అందువల్ల సామ్రాజ్యంలో భాగం అని ఔరంగజేబు చక్రవర్తిని ఒప్పించాడు.²⁷²⁸ దాని నుండి తన అధికారులను వెనక్కి పిలవమని రాజును ఆదేశించారు.²⁷²⁸ ముట్టడి కోసం అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా, గోల్కొండ కోట చూడండి.

కప్పం చెల్లించే రాజ్యం, 1656–1685

ఔరంగజేబు చక్రవర్తి అయిన తర్వాత దాదాపు ముప్పై సంవత్సరాలు గోల్కొండను వదిలేశారు.²⁹ మరాఠాలతో, బీజాపూర్‌తో మొఘలుల సుదీర్ఘ యుద్ధాలతో సర్కార్ దీనిని వివరిస్తారు.²⁹ కుతుబ్ షా “బీజాపూర్ సుల్తాన్ కంటే ఎక్కువ క్రమం తప్పకుండా సామ్రాజ్య ప్రభుత్వానికి కప్పం చెల్లించాడు” అని ఆయన గుర్తిస్తారు.²⁹

అయినప్పటికీ ఫిర్యాదులు పోగయ్యాయి:²⁹³⁰

1656 నష్టపరిహారం, ఏటా రెండు లక్షల హూన్‌ల కప్పం “ఎప్పుడూ బకాయిలోనే” ఉన్నాయి.²⁹³⁰
వారసత్వ యుద్ధ సమయంలో, ఔరంగజేబు తిరిగి తీసుకునే వరకు, రాజు మీర్ జుమ్లా ప్రతినిధుల నుండి గండికోట, సిద్ధవటం (అప్పుడు సిధౌట్) లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.²⁹³⁰
అవి తెలింగాణకు చెందినవనే సాకుతో అతని అధికారులు మళఖేడ్, సేరంలను తీసుకున్నారు.²⁹³⁰
1665–66, 1679, 1685లలో మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్‌కు సహాయం చేయడానికి అతను సైన్యాలు పంపాడు.²⁹³⁰

అన్నిటికంటే ఎక్కువగా, 1677లో హైదరాబాద్‌లో రాజు శివాజీకి ఇచ్చిన స్వాగతాన్ని ఔరంగజేబు వ్యతిరేకించాడని సర్కార్ చెబుతారు.³⁰ బ్రాహ్మణ మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్నల అధికారాన్ని కూడా అతను వ్యతిరేకించాడు.³⁰

విజయం, 1685–1687

1685లో యువరాజు షా ఆలం (ముహమ్మద్ ముఅజ్జమ్), ఖాన్ జహాన్ నాయకత్వంలోని మొఘల్ సైన్యం గోల్కొండ సైన్యాలను ఓడించింది.³¹³² సర్వ సేనాధిపతి ముహమ్మద్ ఇబ్రహీం యువరాజు వైపు వెళ్లిపోయాడు.³¹³² యువరాజు ఆపగలిగేలోపే హైదరాబాద్‌ను దోచుకున్నారు.³¹³²

ఈ షరతులతో శాంతిని కొన్నారు:³³³⁴³⁵

ఒక కోటి ఇరవై లక్షల రూపాయల చెల్లింపు³³³⁴³⁵
వార్షిక కప్పం హామీ³³³⁴³⁵
మాదన్న, అక్కన్నల తొలగింపు³³³⁴³⁵
మళఖేడ్, సేరంల అప్పగింత³³³⁴³⁵

1686 మార్చిలో గోల్కొండలో మాదన్న, అక్కన్నలను హత్య చేశారు.³³³⁴³⁵ 1686లో బీజాపూర్ పతనం తర్వాత ఔరంగజేబు గోల్కొండపైకి నడిచాడు.³⁶

అబుల్ హసన్‌కు ఔరంగజేబు రాసిన లేఖను ఖాఫీ ఖాన్ ఉదహరిస్తాడు.³⁷ దానిలో అతను రాజు “అధికారం, ప్రభుత్వ పగ్గాలను నీచులైన నిరంకుశ అవిశ్వాసుల చేతుల్లో పెట్టాడు” అని ఆరోపించాడు.³⁷ మరాఠా రాజు శంభాజీకి “ఒక లక్ష వరహాలు” పంపాడని కూడా ఆరోపించాడు.³⁷

ముట్టడి 1687 ప్రారంభంలో మొదలైంది.³⁸³⁹⁴⁰⁴¹ ఖాఫీ ఖాన్ లెక్క ప్రకారం అది “ఎనిమిది నెలల పది రోజులు” కొనసాగింది.³⁸³⁹⁴⁰⁴¹ ముట్టడిదారులు కందకాన్ని మట్టి సంచులతో నింపారు. దండు వారి సొరంగాలను అడ్డుకుంది.³⁸³⁹⁴⁰⁴¹ కరువు, రోగాలు నగరాన్నే కాకుండా చక్రవర్తి శిబిరాన్ని కూడా బాధించాయి.³⁸³⁹⁴⁰⁴¹

భవిష్యత్ నిజాముల్ ముల్క్ తాత చిన్ కిలిచ్ ఖాన్ ఫిరంగి గుండుకు ప్రాణాంతకంగా గాయపడ్డాడని బిల్‌గ్రామీ జోడిస్తాడు.⁴² ఇది 1687 జనవరి 28న జరిగిన దాడిలో జరిగింది. అతనిని అత్తాపూర్ దగ్గర ఖననం చేశారు.⁴²

జూలైలో ఔరంగజేబు రాజ్యాన్ని కలుపుకుంటూ ఒక ప్రకటన జారీ చేశాడు.²³ దానిలోని ప్రతి స్థలానికి అతను తన సొంత మేజిస్ట్రేట్లను, శిస్తు వసూలుదారులను నియమించాడు.²³ సర్కార్ అనువదించినట్లు, అతను ఇలా అన్నాడు: “అతని పట్టణాలు, గ్రామాలు, పంట పొలాలు మా చేతుల్లో ఉన్నప్పుడు అబుల్ హసన్ కోటలో ఎంతకాలం దాక్కోగలడు?”²³

అదే సమయంలో చక్రవర్తి పేరుతో ఖుత్బా (శుక్రవారపు ప్రసంగం) చదివారు.³ హైదరాబాద్‌లో ఒక నైతిక పర్యవేక్షకుని (ముహ్తసిబ్) నియమించారు.³ హిందూ ఆచారాలను అణచివేయాలని, ఆలయాలను కూల్చాలని, ఒక మసీదు కట్టాలని అతనికి ఆదేశాలు.³

గోల్కొండ 1687 సెప్టెంబర్ 21న పతనమైంది.³⁴³⁴⁰ దండులోని అఫ్గాన్ అధికారి అబ్దుల్లా ఖాన్ పానీ ఒక చిన్న వెనుక ద్వారం తెరిచాడు.³⁴³⁴⁰ రుహుల్లా ఖాన్ నాయకత్వంలోని ఒక దళం తెల్లవారుజామున సుమారు మూడు గంటలకు కోటలోకి ప్రవేశించింది.³⁴³⁴⁰ ఏటా రూ. 50,000 పింఛనుతో అబుల్ హసన్‌ను బందీగా దౌలతాబాద్‌కు పంపారు.⁴⁴

పట్టుబడిన రోజు ఉదయం అతని హుందాతనాన్ని, చక్రవర్తి అతనిని మర్యాదగా స్వాగతించడాన్ని ఖాఫీ ఖాన్, సర్కార్ వర్ణిస్తారు.⁴⁵⁴⁴ వెనీషియన్ నికొలావో మనూచీ వేరే కథ చెబుతాడు.⁴⁶⁴⁷ అబుల్ హసన్‌ను ఎండలో ఏనుగుపై కూర్చోబెట్టి వదిలేశారని అతను చెబుతాడు.⁴⁶⁴⁷ తన ఖజానాను ఏమి చేశాడో చెప్పడానికి నిరాకరించినప్పుడు అతనిని కొట్టారు.⁴⁶⁴⁷

గోల్కొండలో తీసుకున్న దోపిడీ సొత్తు విషయంలో సర్కార్ ఖాఫీ ఖాన్‌ను అనుసరిస్తారు.⁴⁸ వెండి పాత్రలు, ఆభరణాలు కాకుండా నగదులో దాదాపు ఏడు కోట్ల రూపాయలుగా ఆయన దానిని లెక్కిస్తారు.⁴⁸ జయించిన రాజ్యపు ఆదాయాన్ని రెండు కోట్ల ఎనభై ఏడు లక్షలుగా ఆయన లెక్కిస్తారు.⁴⁸ “జయించిన దేశపు పరిపాలనను నిర్ణయించడానికి” ఔరంగజేబు 1688 జనవరి 25 వరకు గోల్కొండ దగ్గర ఉన్నాడు.⁴⁹

హైదరాబాద్ సుబా

జయించిన రాజ్యం హైదరాబాద్ సుబా అయింది.⁵⁰⁵¹ ఆ నగరం “మొదట దారుల్ జిహాద్ [మత యుద్ధ స్థలం] అని పిలువబడింది, తర్వాత ఫర్ఖుందా బునియాద్‌గా ప్రసిద్ధి చెందింది” అని చహార్ గుల్షన్ చెబుతుంది.⁵⁰ దారుల్ జిహాద్ అనే పేరు “హిజ్రీ 1098లో చక్రవర్తి ఔరంగజేబు నగరాన్ని దోచుకున్న తర్వాత” ఇవ్వబడిందని బిల్‌గ్రామీ జోడిస్తాడు.⁵¹ షా ఆలం కాలంలో ఫర్ఖుందా బునియాద్ అనే పేరును తిరిగి పెట్టారని అతను చెబుతాడు.⁵¹

అదే సర్వే సుమారు 1720లో పన్నెండు సర్కారులను (జిల్లాలు) జాబితా చేస్తుంది:¹¹⁵²⁵³

దేవరకొండ
వరంగల్
రాజగోపాల్
కాం-భీమ్-మండి
ఇబ్రహీంపట్నం
నిజాంపట్నం
ముహమ్మద్‌నగర్
కుల్పూర్
రాజమహేంద్రవరం
కృష్ణాకు అవతలి మహల్‌లు (శిస్తు విభాగాలు)
దాని ఇవతలి మహల్‌లు
టంకశాల, కల్లు పన్ను, వజ్రాల గనుల వంటి ఇతర బాకీలతో కూడిన పన్నెండవది¹¹⁵²⁵³

సర్కార్ పట్టికలు సుమారు 1700 నాటికి పద్దెనిమిది సర్కారులు, 129 మహల్‌లను ఇస్తాయి.¹¹ ప్రాంతీయ ఆదాయం 1697లో ఐదు కోట్ల రూపాయల నుండి 1720లో సుమారు 2.73 కోట్లకు పడిపోయినట్లు అవి చూపిస్తాయి.¹¹ నగరంలో నైపుణ్యం గల చేతివృత్తిదారులను స్థిరపరిచిన ఘనతను కూడా చహార్ గుల్షన్ అబుల్ హసన్‌కు ఇస్తుంది.⁵⁴ “ఆ స్థలపు చేతిపనులు ఈనాటి వరకు లోకంలో ప్రసిద్ధంగా ఉన్నాయి” అని అది చెబుతుంది.⁵⁴

మొదటి గవర్నర్లు పాత రాజ్యానికి చెందినవారు.⁵⁵ విజయం తర్వాత ఔరంగజేబు “పూర్వపు కుతుబ్ షాహీ అధికారులను కొంతకాలం వారి వారి పదవుల్లో వివేకంతో కొనసాగించాడు” అని సర్కార్ రాస్తారు.⁵⁵ ఇప్పుడు మహబత్ ఖాన్ అని పిలిచే ముహమ్మద్ ఇబ్రహీం హైదరాబాద్ సుబేదారు (గవర్నర్) అయ్యాడు.⁵⁵ గోల్కొండ అధికారి అలీ అస్కర్ ఖాన్ కడప (అప్పుడు కడ్డపా) కేంద్రంగా కర్ణాటక ఫౌజ్‌దారు అయ్యాడు.⁵⁵

1688 జనవరిలో వీరి స్థానంలో వేరేవారు వచ్చారు.⁵⁶ మహబత్ ఖాన్‌ను లాహోర్‌కు పంపారు. రుహుల్లా ఖాన్‌కు హైదరాబాద్ పాలన లభించింది.⁵⁶ తర్వాత వచ్చిన గవర్నర్లు పాక్షికంగా మాత్రమే తెలుసు:

గవర్నర్	కాలం	ఆధారం
ముహమ్మద్ ఇబ్రహీం, మహబత్ ఖాన్	1687–88	సర్కార్, Aurangzib V, పు. 56–57
రుహుల్లా ఖాన్	1688 జనవరి నుండి	సర్కార్, Aurangzib V, పు. 57; బిల్‌గ్రామీ, పు. 97
మీర్ బహదూర్ దిల్, జాన్ సిపర్ ఖాన్	హిజ్రీ 1113 (1701–02) లో అతని మరణం వరకు	బిల్‌గ్రామీ, పు. 97
అతని కుమారుడు రుస్తం దిల్ ఖాన్	హిజ్రీ 1113 (1701–02) నుండి 1708 వరకు, మధ్యలో బీజాపూర్ కర్ణాటక ఫౌజ్‌దారుగా కొంతకాలం	బిల్‌గ్రామీ, పు. 97; అర్విన్ I, పు. 52
యువరాజు కాం బఖ్ష్ (సింహాసన దావాదారుగా)	1708	అర్విన్ I, పు. 52–60
యూసుఫ్ ఖాన్	బహదూర్ షా కాలంలో (1707–12), 1713లో కూడా	ఖాఫీ ఖాన్, పు. 412; అర్విన్ I, పు. 223, 263
ముబారిజ్ ఖాన్	సుమారు 1713 నుండి 1724 వరకు	అర్విన్ II, పు. 138

ప్రతి వరుసలో పేర్కొన్నట్లు, పట్టిక సర్కార్, బిల్‌గ్రామీ, ఖాఫీ ఖాన్, అర్విన్ మీద ఆధారపడి ఉంది.⁵⁵⁵⁶⁵⁷⁵⁸⁵⁹⁶⁰¹⁰ 1695లోనే రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను సైన్యాలతో “హైదరాబాద్ నుండి” పంపినట్లు సర్కార్ పేర్కొంటారు.⁶¹ అందువల్ల 1702కు ముందు అతను తన తండ్రి తరఫున వ్యవహరించి ఉండవచ్చు.⁶¹

హిజ్రీ 1114 (1702; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) లో రుస్తం దిల్ ఖాన్ హైదరాబాద్ యాకుత్‌పురా ద్వారం బయట కాలీ మసీదును కట్టించాడు.⁶² రుస్తం దిల్ ఖాన్ కాలీ మసీదు శాసనం (1702), రుస్తం దిల్ ఖాన్, ముబారిజ్ ఖాన్ చూడండి.

సుబేదారుల పైన ఆరు దక్కన్ ప్రాంతాల సుబేదారు (వైస్రాయ్) ఉన్నాడు.⁶³⁶⁴⁶⁵ ఈ వైస్రాయ్‌లు:⁶³⁶⁴⁶⁵

బహదూర్ షాను అనుసరించి ఉత్తరానికి వెళ్లినప్పుడు దావూద్ ఖాన్ పన్నీని దక్కన్‌లో తన ప్రతినిధిగా వదిలిన జుల్ఫికర్ ఖాన్⁶³⁶⁴⁶⁵
1713 నుండి నిజాముల్ ముల్క్⁶³⁶⁴⁶⁵
తర్వాత హుస్సేన్ అలీ ఖాన్⁶³⁶⁴⁶⁵

ప్రాంత పాలన

ఒక జిల్లాను మొఘలులు ఎలా స్వాధీనం చేసుకున్నారో మరాఠాల చరిత్రకారుడు గ్రాంట్ డఫ్ వర్ణిస్తాడు.⁶⁶ ఇద్దరు అధికారులను నియమించారు, ఫౌజ్‌దారు, ఖాల్సా దీవాన్ (శిస్తు అధికారి).⁶⁶ ఫౌజ్‌దారు సైనికులకు నాయకత్వం వహించి శాంతిని కాపాడాడు.⁶⁶ తన సిబ్బంది కోసం వసూళ్లలో సుమారు నాలుగో వంతు అతనికి అనుమతించారు.⁶⁶ దీవాన్ ఖజానా కోసమైనా, జాగీర్దారు (జాగీరు కలిగినవాడు) కోసమైనా శిస్తు వసూలు చేశాడు.⁶⁶

ఫౌజ్‌దారులు “దీవాన్‌తో కలిసి జిల్లాలను దేశ్‌ముఖ్‌లకు లేదా దేశాయిలకు కౌలుకు ఇచ్చారు, దీవాన్ వారి నుండి ఆ మొత్తాన్ని వసూలు చేశాడు”.⁶⁶ మరో మాటల్లో, శిస్తు వసూలు చేసే హక్కు కోసం స్థానిక అధికారులు ఒక నిర్ణీత మొత్తం చెల్లించారు. దీవాన్ వారి నుండి ఆ మొత్తాన్ని వసూలు చేశాడు.⁶⁶

1883 కిస్ట్నా జిల్లా మాన్యువల్ తీరంలో అదే ఏర్పాటును వర్ణిస్తుంది.¹⁴ అక్కడ హైదరాబాద్‌లోని సుబేదారు ఫౌజ్‌దారుల ద్వారా పాలించాడని అది చెబుతుంది.¹⁴ వారు “ప్రభుత్వ బాకీలను వసూలు చేయడంలో దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేలు అనే శిస్తు అధికారులకు సహాయం చేశారు”.¹⁴ ఈ బాకీలు “ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ గ్రామాలకు బాధ్యులైన కౌలుదారుల” నుండి వచ్చాయి.¹⁴

దేశ్‌ముఖ్, దేశ్‌పాండే మొఘలుల కంటే పాత దక్కన్ పదవులు.⁶⁷⁶⁸ గ్రాంట్ దేశ్‌ముఖ్‌ను “ఒకేసారి ప్రభుత్వ ప్రతినిధి, ముఖ్య రైతు, ప్రజల సహజ ప్రతినిధి” అని పిలుస్తాడు.⁶⁷⁶⁸ అతను దేశ్‌పాండేను “ప్రాంతీయ రిజిస్టర్ (లెక్కల అధికారి)” అని పిలుస్తాడు.⁶⁷⁶⁸ ఈ పదవిని “చాలావరకు బ్రాహ్మణులు నిర్వహించారు”.⁶⁷⁶⁸ అది “మొత్తం ముస్లిం ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో స్వభావరీత్యా వంశపారంపర్యంగా ఉన్న ఏకైక పదవి”.⁶⁷⁶⁸ ప్రతి మంజూరు, నియమం, శిస్తు జాబితా చెల్లుబాటు కావడానికి దేశ్‌పాండే కార్యాలయం (దఫ్తర్) గుండా వెళ్లాల్సి వచ్చేది.⁶⁷⁶⁸

ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ దక్కన్‌లో షాజహాన్ దీవాన్.⁶⁹ 1654లో అతను తోడర్ మల్ శిస్తు విధానాన్ని అక్కడికి తెచ్చాడు.⁶⁹ అప్పుడు “దేశ్‌ముఖ్, జిల్లా అధిపతి, లేదా దేశ్‌పాండే, దాని బ్రాహ్మణుడు, రికార్డుదారు, లెక్కల అధికారి” అనే దక్షిణాది బిరుదులను వాడారని గ్రాంట్ చెబుతాడు.⁶⁹ అవి సాధారణంగా వాడే జమీందారు (భూస్వామి), కానుంగో స్థానంలో వచ్చాయి.⁶⁹

మరోవైపు, ముస్లిం పాలనలో ఆదాయాలు “సాధారణంగా కౌలుకు ఇచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది” అని హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.⁷⁰⁷¹ బహమనీ, కుతుబ్ షాహీ శిస్తు ఏర్పాట్ల ఆనవాళ్లు మాత్రమే మిగిలాయని అది చెబుతుంది.⁷⁰⁷¹ క్రమబద్ధమైన శిస్తు ఏర్పాట్లు బేరార్‌లో, మరాఠా జిల్లాల్లో మాత్రమే జరిగాయని అది చెబుతుంది.⁷⁰⁷¹

తీరంలో మొఘలులు కొత్తది చేయకుండా కుతుబ్ షాహీ శిస్తునే స్వీకరించారు.¹⁸⁷² సర్కారుల ప్రామాణిక శిస్తు (జమా కామిల్) 1635లో నిర్ధారించబడిందని గ్రాంట్ చెబుతాడు.¹⁸⁷² అది “హైదరాబాద్ రాజ్యాన్ని పూర్తిగా లొంగదీసిన తర్వాత ఆలంగీర్ సామ్రాజ్య ఖాల్సా రికార్డుల్లో చివరికి నమోదు చేయబడింది”.¹⁸⁷² 1753లో ఫ్రెంచివారు స్వాధీనం చేసుకునే వరకు అది “కొద్ది జోడింపుతో” ప్రమాణంగా కొనసాగింది.¹⁸⁷² మొఘల్ విజయం నాటికి అది “పూర్తిగా సరిపోనిది” అని గ్రాంట్ భావించాడు.¹⁸⁷²

రాయలసీమలో అనంతపురం గెజిటీర్ థామస్ మన్రోను ఉదహరిస్తుంది.⁷³ ఔరంగజేబు “తనకు స్థిరపడి ఉన్నట్లు కనిపించిన కామిల్‌ను స్వీకరించినట్లు కనిపిస్తుంది” అని ఆయన కనుగొన్నారు.⁷³ బీడు భూమికి తగ్గింపుతో ఔరంగజేబు దానిని తన మంజూర్లలో నమోదు చేశాడు.⁷³ క్షీణతకు మన్రో “పాలెగాళ్ల దోపిడీలను” (స్థానిక నాయకుల దాడులు) కారణంగా చెప్పారు.⁷³

తీరం: ఉత్తర సర్కారులు

1687 జూలైలో, గోల్కొండ పతనానికి ముందే, మొఘలులు లంచం ద్వారా కొండపల్లిని పొందారు.⁵⁵⁷⁴ సర్కార్ దానిని “తెలింగాణలో రెండవ బలమైన కోట, రాజు ముఖ్య ఖజానా, ఆయుధాగారం” అని పిలుస్తారు.⁵⁵ మచిలీపట్నానికి మూడు రోజుల నడక దూరంలో మొఘల్ దళాలు దోచుకుంటున్నాయి.⁵⁵⁷⁴ అప్పుడు రాజమహేంద్రవరం, మచిలీపట్నం, గంజాం రేవులను ఆక్రమించారని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.⁷⁵

కృష్ణాకు ఉత్తరాన ఉన్న తీరం “తన సొంత సుబేదారు కింద వేరే ప్రాంతంగా ఉంది” అని సర్కార్ గుర్తిస్తారు.⁷⁶ మద్రాసు రికార్డులు దానిని “జింజెర్లీ దేశం” అని పిలిచాయి.⁷⁶ దాని రాజధాని మచిలీపట్నం. దానిలో విశాఖపట్నం, శ్రీకాకుళం ఉన్నాయి.⁷⁶

జిల్లా గెజిటీర్లు పరిచితమైన ఐదు సర్కారులను వర్ణిస్తాయి: గుంటూరు, కొండపల్లి, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం.⁷⁷⁷⁸ తర్వాత ఇంగ్లీషువారు వాటిని ఉత్తర సర్కారులు అని పిలిచారు.⁷⁷⁷⁸ శ్రీకాకుళం తర్వాతి గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాలను కలుపుకుంది.⁷⁷⁷⁸ దానిని ఇంకా “దాని పేరున్న పట్టణంలో నివసించే ఒక ఫౌజ్‌దారు” పాలించాడు.⁷⁷⁷⁸

మొఘల్ రికార్డుల్లో ఉన్నట్లు ప్రతి సర్కారు శిస్తును గ్రాంట్ ఇస్తాడు:¹⁸⁷⁹

గుంటూరు లేదా ముర్తజానగర్, సుమారు 11.7 లక్షల రూపాయలు¹⁸⁷⁹
కొండపల్లి లేదా ముస్తఫానగర్, 11.6 లక్షలు¹⁸⁷⁹
ఏలూరు, 5.6 లక్షలు¹⁸⁷⁹
నిజాంపట్నం (అప్పుడు నిజాంపటం) తో సహా మచిలీపట్నం, 7.9 లక్షలు, దాని సుంకాలు, టంకశాల బాకీలు, ఉప్పుతో సహా¹⁸⁷⁹
రాజమహేంద్రవరం, 4.2 లక్షలు¹⁸⁷⁹
శ్రీకాకుళం, “ఉత్తరాన అత్యంత దూరమైన సరిహద్దు ప్రాంతం, సముద్ర తీరం వెంబడి మాత్రమే అన్వేషించబడింది”, 8.4 లక్షలు¹⁸⁷⁹

ప్రతి సర్కారులో భూమిలో కొంత భాగాన్ని రాజు సొంత ఎస్టేట్ అయిన హవేలీగా ఉంచారు.⁷⁹ అది దండుల ఖర్చును, పౌర సిబ్బంది (అధికారులు) ఖర్చును చెల్లించింది.⁷⁹

ఔరంగజేబు పెద్ద ప్రాంతాలతో, మరాఠాలతో తీరిక లేకుండా ఉన్నాడని గ్రాంట్ నిర్ణయించాడు.¹² అందువల్ల అతను తీరాన్ని ఎప్పుడూ “ఖజానాకు ఉండాల్సినంత లాభదాయకంగా” చేయలేదు.¹² అతని మరణం తర్వాత తీరం “అన్ని క్రమబద్ధ ప్రభుత్వాల పూర్తి నిలిపివేత”లో పడిందని గ్రాంట్ రాశాడు.¹² గోదావరి గెజిటీర్ ఏకీభవిస్తుంది.⁷⁸ “పరిపాలన విధానం (లేదా విధానం లేకపోవడం) మారలేదు, అల్లర్లు మునుపటిలాగే స్వేచ్ఛగా కొనసాగాయి” అని అది చెబుతుంది.⁷⁸

కంపెనీ సర్క్యూట్ కమిటీ 1786లో విచారణ జరిపింది.⁸⁰ “మొఘల్ ప్రభుత్వ కాలంలో రాజమహేంద్రవరం, ఏలూరులలో న్యాయస్థానాలు ఉండేవి, అక్కడ ఖాజీలు ముస్లిం చట్టం ప్రకారం న్యాయం చేశారు” అని అది నమోదు చేసింది.⁸⁰ మరణశిక్ష విధించదగిన కేసులను ఫౌజ్‌దారులు తమ దగ్గరే ఉంచుకున్నారు.⁸⁰ ప్రతి స్థలంలో పోలీసు పని కోసం ఒక కొత్వాల్ ఉన్నాడు.⁸⁰ 1786 నాటికి “వీటిలో పేర్లు తప్ప ఏమీ మిగల్లేదు”.⁸⁰

మాన్యువల్ ప్రకారం, కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా) జిల్లాలో కొండపల్లిలోని ఫౌజ్‌దారు దేశ్‌పాండేలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి “తరచుగా చాలా బలహీనంగా” ఉన్నాడు.¹⁴ అందువల్ల కౌలుదారులు తమ గ్రామాలను వంశపారంపర్యమైనవిగా చెప్పుకోవడం, “జమీందారు బిరుదును స్వీకరించడం” ప్రారంభించారు.¹⁴

కర్ణాటక, రాయలసీమ పాలెగాళ్లు

గోల్కొండ, బీజాపూర్‌ల దక్షిణ విజయాలను మొఘలులు కర్ణాటక అని పిలిచారు.⁹⁷⁶ సర్కార్ దానిని పాలార్ నది వద్ద హైదరాబాదీ కర్ణాటక, బీజాపురీ కర్ణాటకగా విభజిస్తారు.⁹⁷⁶ ప్రతి దానికీ ఒక ఎత్తైన ప్రాంతం (బాలాఘాట్), ఒక దిగువ ప్రాంతం (పాయన్‌ఘాట్) ఉన్నాయి.⁹⁷⁶

హైదరాబాదీ కర్ణాటక ఎత్తైన ప్రాంతం “నంద్యాలకు దక్షిణాన ప్రారంభమైంది”.⁹⁷⁶ దానిలో సిద్ధవటం, గండికోట, గుత్తి, గుర్రంకొండ, దాని ప్రభుత్వ కేంద్రం కడప ఉన్నాయి.⁹⁷⁶ దాని దిగువ ప్రాంతం “గుంటూరు నుండి సద్రాస్ వరకు సముద్ర తీరాన్ని కలుపుకుంది”.⁹⁷⁶

గ్రాంట్ డఫ్ విశాలమైన దిగువ ప్రాంతాన్ని ఇస్తాడు.⁷⁵ అది గుంటూరు నుండి “కోరమండల్ తీరం వెంబడి” దక్షిణాన కొల్లిడం (Coleroon) వరకు వెళ్లింది.⁷⁵ అతను గుత్తి, గుర్రంకొండ, గండికోట, సిద్ధవటం అనే అవే ఎత్తైన జిల్లాలను ఇస్తాడు.⁷⁵ గండికోట, గుత్తి చూడండి.

ఆ దేశాన్ని పట్టుకోవడం సులభం కాలేదు.⁸¹⁸² 1688లో ఔరంగజేబు హైదరాబాదీ కర్ణాటక గవర్నర్ పదవిలో తరచుగా మార్పులు చేశాడు.⁸¹⁸² 1689 చివర్లో అతను తన సేవలోకి తీసుకున్న కొందరు మాజీ గోల్కొండ అధికారులు తిరుగుబాటు చేశారు.⁸¹⁸² వారు ముహమ్మద్ సాదిక్, యాచప నాయకుడు, ఇస్మాయిల్ ఖాన్ మాకా.⁸¹⁸²

ఈ అధికారులు మరాఠా రాజు రాజారాంతో మైత్రి చేసుకున్నారు.⁸¹⁸² వారు “దేశాన్ని ఆక్రమించి ఆదాయం వసూలు చేయడం” ప్రారంభించారు.⁸¹⁸² 1690లో జుల్ఫికర్ ఖాన్ రాయచూరు, కర్నూలు, నంద్యాల, కడప, గుర్రంకొండల మీదుగా దిగి వచ్చే వరకు ఇది కొనసాగింది.⁸¹⁸²

పడమరలో, గ్రాంట్ డఫ్ కథనంలో, బీజాపూర్ మాజీ సంరక్షక పాలకుడు మసూద్ ఖాన్ ఆదోనిని యువరాజు ఆజం, ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌లకు అప్పగించాడు.⁸³ కర్నూలు మాన్యువల్ విజేతను గియాసుద్దీన్ ఖాన్ అని పేర్కొంటుంది.¹⁵⁸⁴ కర్నూలు దేశాన్ని తర్వాత అఫ్గాన్ సేనాని దావూద్ ఖాన్ పన్నీకి జాగీరుగా ఇచ్చారు.⁸³¹⁵⁸⁴ 1724లో అతని సోదరుడు ఇబ్రహీం ఖాన్ దానిని పట్టుకున్నాడు.⁸³¹⁵⁸⁴

1687 వరకు అక్కడ కేంద్ర అధికారానికి ప్రతినిధులు గండికోట, కడప నవాబులు మాత్రమే అని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁸⁵ వారు స్థానిక నాయకులను లొంగదీయలేకపోయారు.⁸⁵ పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి “దక్కన్‌లోని ఈ భాగపు పరిస్థితి అరాచకానికి కొంచెం మాత్రమే తక్కువగా ఉంది” అని అది చెబుతుంది.⁸⁵

అనంతపురం గెజిటీర్ ఒక స్థానిక ఉదాహరణ ఇస్తుంది.⁸⁶ ఔరంగజేబు ఒక పాలెగాళ్ల (స్థానిక సైనిక నాయకులు) కుటుంబపు కప్పాన్ని (పేష్కష్) 11,200 వరహాలకు తగ్గించాడు.⁸⁶ కానీ సేవ కోసం 1,200 మంది కాల్బలం, 150 మంది అశ్వికులను సిద్ధంగా ఉంచాలని అతను కోరాడు.⁸⁶

హైదరాబాద్‌లో కాం బఖ్ష్, 1708–1709

1707లో ఔరంగజేబు చనిపోయినప్పుడు అతని చిన్న కుమారుడు కాం బఖ్ష్ బీజాపూర్‌ను పాలించడానికి వెళ్తున్నాడు.⁸⁷⁵⁸ అతను తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని, తన పేరుతో నాణేలు ముద్రించి, హైదరాబాద్‌పైకి నడిచాడు.⁸⁷⁵⁸ అక్కడ సుబేదారు రుస్తం దిల్ ఖాన్ అతనికి లొంగిపోయాడు, కానీ గోల్కొండ కోటాధిపతి లొంగిపోవడానికి నిరాకరించాడు.⁸⁷⁵⁸

కొన్ని నెలల్లోనే కాం బఖ్ష్ రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను ఏనుగుతో తొక్కించి చంపించాడు. ఇతర అధికారులను ఉరి తీయించాడు.⁸⁸⁸⁹⁹⁰ ముప్పై రెండు లక్షల సామ్రాజ్య ఖజానాను పట్టుకున్న మచిలీపట్నం దీవాన్‌పైకి కూడా అతను ఒక దళాన్ని పంపాడు.⁸⁸⁸⁹⁹⁰

అతని అన్న, కొత్త చక్రవర్తి బహదూర్ షా దక్షిణానికి నడిచాడు.⁹¹⁷⁸ 1709 జనవరి 13న దావూద్ ఖాన్ పన్నీ అఫ్గాన్లు హైదరాబాద్ దగ్గర కాం బఖ్ష్‌ను ఓడించి పట్టుకున్నారు.⁹¹⁷⁸ అదే రాత్రి అతను తన గాయాలతో చనిపోయాడు.⁹¹⁷⁸ ఉత్తరానికి తిరిగి వెళ్లే ముందు బహదూర్ షా హైదరాబాద్ రాజభవనాలను సందర్శించాడు.⁹²

అల్లర్లు, తిరుగుబాటుదారు పాప రాయ్

ఔరంగజేబు మరణం తర్వాతి సంవత్సరాలను అల్లర్ల కాలంగా గుర్తుంచుకున్నారు.⁹³ మరాఠాలు “హైదరాబాద్ వంటి గోడలున్న నగరాలపై కూడా దాడి చేశారు” అని చెప్పే ఆ కాలపు ఒక కథనాన్ని సర్కార్ ఉదహరిస్తారు.⁹³ బీజాపూర్, బుర్హాన్‌పూర్‌ల లాగానే హైదరాబాద్ జనాభా తగ్గిపోయిందని అది చెబుతుంది.⁹³

అత్యంత ప్రసిద్ధ తిరుగుబాటుదారుని ఖాఫీ ఖాన్ “పుట్టుకతో కల్లు అమ్మేవాడు” అయిన పాప్ రాయ్ అని పిలుస్తాడు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ తెలంగాణలో అతనిని సర్వాయి పాపడు గా గుర్తుంచుకుంటారు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ భువనగిరి సర్కారులోని షాపూర్ వద్ద ఒక మట్టి కోట నుండి అతను దేశాన్ని దోచుకుని, ఒక ఫౌజ్‌దారు అధికారి ఖాసిం ఖాన్‌ను చంపాడు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ హిజ్రీ 1120 (1708) ముహర్రంలో అతను వరంగల్ను దోచుకున్నాడు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵

తన రెండవ కోట వద్ద తొమ్మిది నెలల ముట్టడి తర్వాత పాప్ రాయ్ పారిపోయాడు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ అతనిని మోసంతో పట్టించి ఉరి తీశారు. అతని తలను ఆస్థానానికి పంపారు.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ స్థానిక సంప్రదాయం ఆ చివరి ముట్టడిని తాటికొండలో ఉంచుతుంది.⁹⁴⁵⁹⁹⁵ కిస్ట్నా మాన్యువల్ వేరే కథ చెబుతుంది. దానిలో అతనిని ముబారిజ్ ఖాన్ అధికారి ఒకరు చంపారు.¹⁴ అతని పేజీ రికార్డును గాథ నుండి వేరు చేస్తుంది.

మరాఠాలు: చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి

మరాఠా దావా ఆదాయంలో వాటా కోసం: చౌత్, నాలుగో వంతు, సర్దేశ్‌ముఖి, మరో పదో వంతు.⁹⁶ ఔరంగజేబు చివరి సంవత్సరాల్లో మరాఠా నాయకులు తాము వెళ్లిన చోటల్లా కప్పం విధించారని గ్రాంట్ డఫ్ వర్ణిస్తాడు.⁹⁶ వారు దానిని “చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి, ఘాస్‌దానా అనే వివిధ పేర్ల కింద” తీసుకున్నారు.⁹⁶

1718లో దక్కన్ సుబేదారు హుస్సేన్ అలీ ఖాన్ మరాఠా రాజు షాహూతో ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.⁹⁷⁹⁸ 1719లో చక్రవర్తి “హైదరాబాద్, బీజాపూర్ కర్ణాటకలతో సహా దక్కన్‌లోని ఆరు సుబాల” చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి మంజూర్లు జారీ చేశాడు.⁹⁷⁹⁸ సామ్రాజ్య గవర్నర్లు శాంతిభద్రతలు కాపాడటంలో సహాయం చేయడానికి షాహూ 15,000 మంది అశ్వికులను ఉంచాలనేది షరతు.⁹⁷⁹⁸

చౌత్ విధించిన జిల్లాల భద్రతకు షాహూ తనను జవాబుదారీగా చేసుకున్నాడని గ్రిబుల్ జోడిస్తాడు.⁹⁹ మొఘల్ రికార్డులు నమోదు చేసినట్లు ఆరు ప్రాంతాల ఆదాయాన్ని గ్రాంట్ డఫ్ ముద్రిస్తాడు.⁹⁸ హైదరాబాద్‌కు అది ఆరు కోట్ల రూపాయలకు పైగా.⁹⁸

హైదరాబాద్ గవర్నర్ ముబారిజ్ ఖాన్ ఆ ఒప్పందాన్ని అంగీకరించలేదు.¹⁰⁰ అతను “సయ్యదులు చేసిన ఒప్పందం ప్రకారం చౌత్ చెల్లించలేదని కనిపిస్తుంది” అని ఖాఫీ ఖాన్ చెబుతాడు.¹⁰⁰ అతను “మరాఠాలను శిక్షించడంలో చాలా చురుకుదనం చూపాడు”.¹⁰⁰ కానీ వారి అధికారులు “అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా, ఎక్కడ దొరికితే అక్కడ … చౌత్ విధించారు, అనేక రహదారులు మూతపడ్డాయి”.¹⁰⁰

1724 తర్వాత హైదరాబాద్ సుబా చౌత్‌కు బదులుగా తన ఖజానా నుండి ఒక మొత్తం చెల్లించేలా నిజాముల్ ముల్క్ ఏర్పాటు చేశాడు.¹⁰¹ సాగుదారుల నుండి విధించే సర్దేశ్‌ముఖిని వదిలేసేలా కూడా అతను ఏర్పాటు చేశాడు.¹⁰¹

టంకశాలలు, నాణేలు

దక్షిణాన మొఘల్ సార్వభౌమత్వానికి నాణేలు ఉత్తమ సాక్ష్యాల్లో ఒకటి. స్టాన్లీ లేన్-పూల్ బ్రిటిష్ మ్యూజియం నాణేల జాబితా (1892) రాశారు.¹⁰² ఔరంగజేబు పేరుతో నాణేలు “షోలాపూర్, గోల్కొండ, బీజాపూర్, హైదరాబాద్ నుండి” ముద్రించబడ్డాయని ఆయన గుర్తిస్తారు.¹⁰² అవి “కోరమండల్ తీరంలో చాలా దిగువన ఉన్న మచిలీపట్నం, చినపట్టణం (మద్రాసు) నుండి కూడా” ముద్రించబడ్డాయి.¹⁰²

ఔరంగజేబు కాలంలో “ఇప్పుడు మొదటిసారి కనిపిస్తున్న” దక్కన్ టంకశాలల్లో లేన్-పూల్ గోల్కొండను జాబితా చేస్తారు.¹⁰³ ఆ జాబితాలో అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, చినపట్టణం (“మద్రాసుకు పాత పేరు”), మచిలీపట్నం కూడా ఉన్నాయి.¹⁰³

షాజహాన్ కాలపు గుల్కండ (గోల్కొండ) నాణేలు తెలుసని వైట్‌హెడ్ లాహోర్ మ్యూజియం నాణేల జాబితా (1914) జోడిస్తుంది.¹⁰⁴¹⁰⁵ హైదరాబాద్ నుండి వచ్చిన ఔరంగజేబు మ్యూజియం రూపాయి ఆ టంకశాల “తెలిసిన వాటిలో తొలి విడుదల అని కనిపిస్తుంది”.¹⁰⁴¹⁰⁵ దానిపై దారుల్ జిహాద్, “పవిత్ర యుద్ధ నివాసం”, అనే విశేషణం (బిరుదు) ఉంది.¹⁰⁴¹⁰⁵ కాం బఖ్ష్ అక్కడ బంగారు, వెండి నాణేలు రెండింటినీ ముద్రించాడు.¹⁰⁴¹⁰⁵ మొదటి షా ఆలం కాలంలో విశేషణాన్ని ఫర్ఖుందా బునియాద్, “శుభ పునాది కలిగినది”, గా మార్చారు.¹⁰⁴¹⁰⁵

ఫర్రుఖ్‌సియార్ కాలంలో దక్షిణాన కొత్త టంకశాలలు కనిపిస్తాయి.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ అవి దక్షిణాది హూన్ నమూనాలో ఒక చిన్న బంగారు నాణేన్ని ముద్రించాయి.¹⁰⁶¹⁰⁷¹⁰⁸ లేన్-పూల్ ఇంతియాజ్‌గఢ్, “విశిష్ట కోట”, పేరు చెబుతారు. దానిని ఆయన “ఆదోనికి ఔరంగజేబు పెట్టిన కొత్త పేరు” అని వివరిస్తారు.¹⁰⁶ ఆయన గుత్తి (గూటి) పేరు కూడా చెబుతారు.¹⁰⁶ టంకశాలను ఇంకా ఆదోని అని పిలిచే ఔరంగజేబు అర్ధ రూపాయి ఒకటి వైట్‌హెడ్‌కు తెలుసు.¹⁰⁷¹⁰⁸

“శ్రీకాకుళంగా గుర్తించబడిన” సికాకుల్ నుండి ఫర్రుఖ్‌సియార్ బంగారు మొహర్‌లను కూడా వైట్‌హెడ్ నమోదు చేస్తారు.¹⁰⁹¹¹⁰ ఆయన దానిని శ్రీకాకుళం మొఘల్ సర్కారు రాజధాని అని పిలుస్తారు.¹⁰⁹¹¹⁰ మచ్‌లీపట్టణం (మచిలీపట్నం) నుండి ఔరంగజేబు రూపాయలను కూడా ఆయన నమోదు చేస్తారు.¹⁰⁹¹¹⁰

బ్రిటిష్ మ్యూజియం, లాహోర్, కలకత్తా సంకలనాల్లోని ఫర్రుఖ్‌సియార్ నాణేలను అర్విన్ లెక్కించారు.¹¹¹ హైదరాబాద్ సుబాలోని టంకశాలలకు ఆయన ఎనిమిదింటిని ఆపాదిస్తారు: ఆర్కాటు నుండి మూడు, ఆదోని నుండి ఒకటి, చినపట్టణం నుండి మూడు, గుత్తి నుండి ఒకటి.¹¹¹

లేన్-పూల్ టంకశాలల పట్టిక హైదరాబాద్‌ను కాం బఖ్ష్ కింద మాత్రమే జాబితా చేస్తుంది.¹¹²¹⁰⁶ ఆయన పరిచయం అక్కడి నుండి ఔరంగజేబు నాణేలను పేర్కొన్నప్పటికీ, మొఘల్ టంకశాలలకు దానిని జోడించిన ఘనతను ఆయన వ్యాఖ్యలు కాం బఖ్ష్‌కు ఇస్తాయి.¹¹²¹⁰⁶ హైదరాబాద్ నుండి వచ్చిన ఔరంగజేబు లాహోర్ రూపాయికి హిజ్రీ 1099 (1687–88) తేదీ ఉంది.¹¹³

యూరోపియన్ ఫ్యాక్టరీలు

డచ్, ఇంగ్లీషు, ఫ్రెంచివారు కుతుబ్ షాహీ అనుమతుల కింద మచిలీపట్నంలో, ఇతర తీర పట్టణాల్లో వ్యాపారం చేశారు.⁷⁴ మొఘల్ విజయం ఈ అనుమతులను ప్రశ్నార్థకం చేసింది.⁷⁴ 1687 అక్టోబర్ నాటి ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ రికార్డులను కిస్ట్నా మాన్యువల్ ఉదహరిస్తుంది.⁷⁴ నాలుగు వందల మంది అశ్వికులు “డచ్, ఫ్రెంచివారి కోసం గౌరవ వస్త్రాలతో (Tasherffs) మొఘల్ నుండి” మచిలీపట్నానికి వచ్చారు.⁷⁴ వారు “ఇంగ్లీషువారందరినీ, వారి వ్యాపారాలను పట్టుకుని భద్రపరచమని కఠిన ఆదేశాలు” కూడా తెచ్చారు.⁷⁴

ఆ సమయంలో ఇంగ్లీషు కంపెనీ బెంగాల్‌లో ఔరంగజేబుతో యుద్ధంలో ఉంది.⁷⁴ మద్రాసు కౌన్సిల్ “చక్రవర్తి నుండి సహనాన్ని కొనడానికి” 50,000 వరహాలు కేటాయించింది.⁷⁴

1689 సెప్టెంబర్‌లో తెలింగాణలోని చక్రవర్తి అధికారి విశాఖపట్నంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీని (వ్యాపార కేంద్రం) స్వాధీనం చేసుకున్నాడని సర్కార్ నమోదు చేస్తారు.¹¹⁴ అతను ముగ్గురు వ్యాపార ప్రతినిధులను చంపాడు. మచిలీపట్నం ఫ్యాక్టరీని కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు.¹¹⁴ ఔరంగజేబు “ఇంగ్లీషువారిని తన రాజ్యాల నుండి తరిమేయాలని ఆదేశాలు జారీ చేశాడు” అని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹¹⁵

తగాదా సర్దుకుంది.¹¹⁶¹¹⁷ 1690లో మద్రాసు గవర్నర్ ఎలిహూ యేల్ తీరంలోని ఇంగ్లీషు ఆస్తుల కోసం జుల్ఫికర్ ఖాన్ నుండి ఒక కౌలు (మంజూరు) పొందాడు.¹¹⁶ 1708లో కాం బఖ్ష్ సముద్ర మార్గంలో తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తే అతనిని ఆపమని అప్పటి గవర్నర్ పిట్‌ను జుల్ఫికర్ ఖాన్ కోరాడు.¹¹⁷

ముబారిజ్ ఖాన్, నిజాముల్ ముల్క్, శకర్ ఖేడా

అర్విన్ లెక్క ప్రకారం, 1724 నాటికి ముబారిజ్ ఖాన్ దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు హైదరాబాద్‌ను పాలించాడు.¹¹⁸¹⁰ ఆ సంవత్సరం నిజాముల్ ముల్క్ దక్కన్‌కు తిరిగి రావడంతో ఢిల్లీ ఆస్థానం ఆందోళన చెందింది.¹¹⁸¹⁰ అది ముబారిజ్ ఖాన్‌ను మొత్తం ఆరు ప్రాంతాలకు సుబేదారుగా నియమించింది.¹¹⁸¹⁰

ఆ సమయంలో ముబారిజ్ ఖాన్ మచిలీపట్నం దగ్గర అప్పారావు ఆధీనంలోని ఫుల్చారి కోటను ముట్టడిస్తున్నాడు.¹¹⁹ హైదరాబాద్‌లో అతనితో వీరు చేరారు:¹¹⁹

కర్నూలు ఫౌజ్‌దారు బహదూర్ ఖాన్ పన్నీ¹¹⁹
కడప ఫౌజ్‌దారు అబ్దుల్ నబీ ఖాన్ కుమారుడు ఒకరు¹¹⁹
కర్ణాటక ఫౌజ్‌దారు సాదతుల్లా ఖాన్ అధికారి ఒకరు¹¹⁹

సైన్యాలు బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడా వద్ద ఎదురుపడ్డాయి.⁴⁵ హిజ్రీ 1137 ముహర్రం 23 మధ్యాహ్నం ముబారిజ్ ఖాన్, అతని ముఖ్య అధికారులు చంపబడ్డారు.⁴⁵ అర్విన్ మార్పిడిలో ఈ తేదీ 1724 అక్టోబర్ 11.⁴⁵

ముబారిజ్ ఖాన్ కుమారుని హైదరాబాద్‌లో బాధ్యతగా వదిలారని ఖాఫీ ఖాన్ చెబుతాడు.¹⁰⁰ అతను “నగరం దగ్గరి ముహమ్మద్‌నగర్ కోట”లో నిలదొక్కుకున్నాడు.¹⁰⁰ తర్వాత నిజాముల్ ముల్క్ అతనికి జాగీర్ల మంజూర్లు ఇచ్చి, “కోట తాళాలు అప్పగించేలా” ఒప్పించాడు.¹⁰⁰

చక్రవర్తి ఫలితాన్ని అంగీకరించాడు.¹⁰⁰ అతను నిజాముల్ ముల్క్‌కు “దేశాన్ని స్థిరపరచమని, అల్లరిమూకలను అణచమని, తిరుగుబాటుదారులను శిక్షించమని, ప్రజలను ఆదరించమని ఆదేశాలతో” అసఫ్ జా బిరుదును పంపాడు.¹⁰⁰

గ్రాంట్ కంపెనీ వైపు నుండి వెనక్కి చూశాడు.¹² ఆ యుద్ధం “మొఘల్ సామ్రాజ్యపు ఈ పెద్ద అవయవపు సార్వభౌమత్వాన్ని రూపంలో కాకపోయినా, వాస్తవంలో బదిలీ చేసింది” అని అతను రాశాడు.¹² అది “తైమూర్ వంశం నుండి అసఫ్ జాహీ వంశానికి” వెళ్లింది.¹²

మొఘల్ చక్రవర్తి పేరుకు సార్వభౌముడిగా కొనసాగాడు.¹²⁰ కంపెనీ ఉత్తర సర్కారులను తీసుకున్నప్పుడు అది “హిందూస్థాన్‌కు నిజమైన, న్యాయబద్ధమైన, గుర్తింపు పొందిన చక్రవర్తి” నుండి సనద్‌లు (మంజూర్లు) పొందిందని గ్రాంట్ గుర్తిస్తాడు.¹²⁰ తర్వాత నిజాం ఈ మంజూర్లను ఒప్పందం ద్వారా (1766) నిర్ధారించేలా చేశారు.¹²⁰ అసఫ్ జాహీలు, మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన చూడండి.¹²⁰

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

లొంగుబాటు తేదీ. సర్కార్ అబ్దుల్లా లొంగుబాటును 1636 ఏప్రిల్ నాటిదిగా చెబుతారు.¹ దానితో పాటు వచ్చిన తీర ఆదాయపు సాధారణ ప్రకటనను గ్రాంట్ 1635 నాటిదిగా చెబుతాడు.¹⁸
గోల్కొండ స్వాధీనం. ఖాఫీ ఖాన్, సర్కార్ అబుల్ హసన్ ప్రశాంతతను, అతనితో మర్యాదపూర్వక వ్యవహారాన్ని వర్ణిస్తారు.⁴⁵⁴⁴ అతనిని అవమానించి కొట్టారని మనూచీ చెబుతాడు.⁴⁷ పాత శైలి (పాత యూరోపియన్ క్యాలెండర్) తేదీ 1687 సెప్టెంబర్ 21 (సర్కార్).³ మనూచీ సంపాదకుడు కొత్త శైలిలో 1687 అక్టోబర్ 1 అని ఇస్తారు.¹²¹
హైదరాబాదీ కర్ణాటక విస్తీర్ణం. సర్కార్ దానిని పాలార్, సద్రాస్ వద్ద ముగిస్తారు.⁹ గ్రాంట్ డఫ్ దానిని కొల్లిడం వరకు తీసుకెళ్తాడు.⁷⁵
హైదరాబాద్ గవర్నర్లు. కాం బఖ్ష్ చంపిన సుబేదారును అర్విన్ “జాన్ సిపర్ ఖాన్ (రుస్తం దిల్ ఖాన్)” అని పిలుస్తారు.⁸⁹ బిల్‌గ్రామీ జాన్ సిపర్ ఖాన్‌ను 1701–02లో చనిపోయిన తండ్రిగా, రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను కుమారుడిగా చేస్తాడు.⁵⁷ గ్రాంట్ డఫ్ “స్కాట్స్ డెక్కన్” (Scott’s Deccan) అని పిలిచే ఒక పాత పుస్తకం, విజయం తర్వాత ఖాసిం ఖాన్‌ను హైదరాబాద్‌లో ఫౌజ్‌దారుగా వదిలారని చెబుతుంది.¹²² అది పొరపాటని గ్రాంట్ డఫ్ భావించాడు.¹²² ఆ సమయంలో ఖాసిం ఖాన్‌కు హైదరాబాద్ నుంచి అదనపు దళాలు వచ్చినందువల్ల ఆ పొరపాటు జరిగిందని ఆయన అభిప్రాయం.¹²²
పాప రాయ్ అంతం. 1708లో వరంగల్ దోపిడీ తర్వాత సుబేదారు యూసుఫ్ ఖాన్ కాలంలో అతనిని ఉరి తీసినట్లు ఖాఫీ ఖాన్ చెబుతాడు.⁵⁹ ముబారిజ్ ఖాన్ అధికారి ఆబిద్ ఖాన్ అతనిని చంపినట్లు కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.¹⁴
శకర్ ఖేడా తేదీ. అర్విన్ హిజ్రీ 1137 ముహర్రం 23ను 1724 అక్టోబర్ 11గా మారుస్తారు.⁴ కిస్ట్నా మాన్యువల్ 1724 అక్టోబర్ అని ఇస్తుంది.¹³ కర్నూలు మాన్యువల్ ముహర్రం 22 (1724 సెప్టెంబర్ 24) అని ఇస్తుంది.⁸⁴ గ్రిబుల్, అనంతపురం గెజిటీర్ ఆ యుద్ధాన్ని 1723లో ఉంచుతారు.¹⁰¹¹²³