రేచర్ల వెలమలు

రేచర్ల వెలమలు కాకతీయుల పతనం తర్వాతి శతాబ్దంలో తెలంగాణలో ప్రధాన శక్తిగా ఎదిగిన తెలుగు యోధ నాయకుల కుటుంబం.¹²³⁴ ఆ కుటుంబం తనను రేచర్ల కుటుంబం అని పిలుచుకుంది. అది వెలమ లేదా పద్మనాయక సమాజానికి చెందినది.¹²³⁴ అది మొదట సింగమ నాయకుని కాలంలో అధికారంలో కనిపిస్తుంది.¹²³⁴

అతని కుమారులు అనపోత, మాద సుమారు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుని పడగొట్టారు.¹²³⁴ వారు నల్గొండ జిల్లాలోని రాచకొండ, దేవరకొండ అనే రెండు కొండ కోటల నుండి దేశాన్ని పాలించారు.¹²³⁴

పదిహేనవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దక్షిణాదిలోని ఐదు ప్రధాన రాజ్యాల్లో తెలింగాణ వెలమ రాజ్యాన్ని ఎన్. వెంకటరమణయ్య లెక్కించారు.⁵ దాని రాజధాని పాత నగరం వరంగల్. రాచకొండ, దేవరకొండ దాని ముఖ్య దుర్గాలు.⁵ దాని పొరుగువారు తీరంలోని రెడ్లు, ఒడిశా గజపతులు, విజయనగరం, బహమనీ సుల్తానులు.⁵ ముసునూరి నాయకులు, నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు చూడండి.

పేరు: రేచర్ల, వెలమ, పద్మనాయక

ఆ కుటుంబపు శాసనాలు దానిని రేచర్ల గోత్రం (వంశం) లేదా కుటుంబం అని పిలుస్తాయి.¹⁶ అనేక రాజ వంశాల్లో రేచర్ల కుటుంబాన్ని కాకతీయులు గౌరవించారని 1369 నాటి ఐనవోలు శాసనం చెబుతుంది.¹ 1375 నాటి కందికొండ శాసనం నాలుగవ వర్ణానికి చెందినదైనా దానిని రఘు వంశంతో సమానం అని పిలుస్తుంది.⁶ 1916లో రసార్ణవసుధాకరం సంపాదకత్వం వహిస్తూ టి. గణపతి శాస్త్రి దాని శ్లోకాల్లో ఆ పేరును రేచల్ల అని చదివారు.⁷

వి. యశోదాదేవి రేచర్లను తెలంగాణలోని ఒక గ్రామం పేరుగా వివరించారు.⁸ పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దానిని ఆ కుటుంబ స్థాపకుడు రేచడి లేదా రేచడ్ల నుండి వచ్చినదిగా చెప్పారు.⁹ ఆ కుటుంబం పేరు మీద రాజధానిని మొదట రేచర్లకొండ అని పిలిచేవారని నల్గొండ జిల్లా జనాభా లెక్కల సర్వే (1964) చెబుతుంది.¹⁰

అంతకుముందు కాకతీయ సేనానుల కుటుంబం ఒకటి అదే పేరు ధరించింది: పిల్లలమర్రి, పాలంపేట, నాగులపాడుల రేచర్ల నాయకులు.¹¹ వారిలో 1213లో రామప్ప ఆలయాన్ని కట్టించిన రేచర్ల రుద్రుడు ఉన్నాడు.¹¹ వారు తర్వాతి వెలమ కుటుంబం నుండి వేరైన రెడ్లు అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.¹¹ వారి పేరు రేచెగువుల గ్రామం నుండి వచ్చిందని ఆయన సూచించారు.¹¹ పద్నాలుగవ శతాబ్దపు రేచర్ల నాయకులను రెడ్డి అనే హోదా బిరుదు వాడిన తొలి కాకతీయ కాలపు రేచర్ల వంశంతో గందరగోళపడవద్దని సింథియా టాల్బట్ కూడా హెచ్చరించారు.¹²

1922 వెలుగోటి కుటుంబ చరిత్ర వేరే అభిప్రాయం తీసుకుంటుంది.¹³¹⁴¹⁵ అది వెలమ వంశ స్థాపకుడు చెవి రెడ్డిని పిల్లలమర్రి నామి రెడ్డి సోదరునిగా చేసి, 1195 నుండి 1208 నాటి పిల్లలమర్రి శాసనాలను అతనివిగా చెప్పుకుంటుంది.¹³¹⁴¹⁵ చెవి రెడ్డి పాతిపెట్టిన నిధిని తీసుకోవడానికి అతని సేవకుడు రేచన్ తనను తాను బలి ఇచ్చుకున్నాడని అది చెబుతుంది.¹³¹⁴¹⁵ కుటుంబంలో ప్రతి పెళ్లికి ముందు రేచన్ కుటుంబంలో ఒక పెళ్లి జరగాలనేది షరతు.¹³¹⁴¹⁵ పిల్లలమర్రి చూడండి.

వెలమ, పద్మనాయక సమాజపు పేర్లు. కాలిన్ మెకంజీ కోసం కూర్చిన కాకతీయుల కథనం గురించి 1906లో జె. రామయ్య నివేదించారు.¹⁶ ప్రతాపరుద్రుని సేనానులు “అందరూ పద్మనాయకులు లేదా వెలమలు” అని అది చెబుతుంది.¹⁶ వెలమల ఒక శాఖ అయిన పద్మ వెలమలు తమను పద్మనాయకులు అని పిలుచుకున్నారని 1912లో చిలుకూరి వీరభద్రరావు రాశారు.¹⁷¹⁸

వెలుగోటి కుటుంబ చరిత్ర ఆ పేరుకు ఇచ్చే రెండు వివరణలను వీరభద్రరావు గుర్తించారు.¹⁷¹⁸ ఒకటి “పద్మనాయకుడు”, అంటే సూర్యుడు. మరొకటి పౌరాణిక రాజు మహాపద్ముని నుండి వంశం.¹⁷¹⁸ ఆయనకు ఏ దానికీ సాక్ష్యం దొరకలేదు.¹⁷¹⁸ వెలమ అనే కుటుంబ పేరు సారికొండ నుండి వచ్చిన 1427 నాటి ఒక శాసనంలో కనిపిస్తుంది.¹⁹ ప్రతాపరుద్రుని డెబ్బై ఏడు మంది పద్మనాయకుల తర్వాతి సంప్రదాయం గురించి కాకతీయులు పేజీలో చర్చించాం.

ఆధారాలు

ఇక్కడ నాలుగు రకాల సాక్ష్యాలను వాడాం.

శాసనాలు. ఆ కుటుంబపు సుమారు ముప్పై శాసనాలు Epigraphia Telanganica (ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా, 2023) లో జాబితా చేయబడ్డాయి.²⁰²¹ అవి 1365 నాటి రాచకొండ రికార్డుల నుండి వెలమ నాయకుల పేర్లు చెప్పే తర్వాతి శతాబ్దాల రికార్డుల వరకు ఉన్నాయి.²⁰²¹ పి. శ్రీనివాసాచార్ 1956 Corpus (సంకలనం) వాటిలో నాలుగింటిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించింది:¹⁶²²²³

• 1369 నాటి ఐనవోలు దానపత్రం¹
• 1375 నాటి కందికొండ రికార్డు⁶
• 1377 నాటి ఉమామహేశ్వరం రికార్డు²²
• 1464 నాటి సాయంపేట దానపత్రం²³

1365 నాటి రాచకొండ రికార్డుల, 1429 నాటి దేవలనగరం రికార్డు పాఠాలు 1910లో వెలుగోటి కుటుంబ చరిత్ర అనుబంధంలో ముద్రించబడ్డాయి.²⁴²⁵ మిగతావాటిలో చాలావరకు 1960ల నుండి మాత్రమే ప్రచురించబడ్డాయి. అవి ఇక్కడ Epigraphia Telanganica లోని సంగ్రహాల ద్వారా తెలుసు.²⁰

రసార్ణవసుధాకరం. రాజు సింగభూపాలుడు రాసిన ఈ సంస్కృత రచన ప్రారంభ శ్లోకాలు అతని కాలం వరకు కుటుంబ వంశావళిని ఇస్తాయి.²⁶²⁷

కుటుంబ చరిత్రలు, తర్వాతి వెంకటగిరి వెలుగోటి రాజాలవి.²⁸²⁹³⁰ ఒకటి పద్య రూపంలోని వెలుగోటివారి వంశావళి. దానిని ఉదహరించే చరిత్రకారుల ద్వారా మాత్రమే అది ఇక్కడ తెలుసు.²⁸²⁹³⁰ మరొకటి 1910 నాటి తెలుగు గద్య వెలుగోటివారి వంశచరిత్రము.²⁹ మూడవది 1922 నాటి అల్లాడి జగన్నాథ శాస్త్రి ఇంగ్లీషు Family History of Venkatagiri Rajas (వెంకటగిరి రాజాల కుటుంబ చరిత్ర).³⁰ అవి తర్వాతి కాలానివి.³¹ ఇతర సేనానులు పంచుకున్న విజయాలను అవి వెలమలకు మాత్రమే ఆపాదిస్తాయని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి హెచ్చరించారు.³¹

బహమనీ సుల్తానుల పర్షియన్ చరిత్రలు, ఫెరిష్తా, Burhan-i Ma’asir (బుర్హాన్-ఎ-మాసిర్).³²³³³⁴ అవి “తెలింగాణ రాజా” లేదా “వరంగల్” గురించి, “దేవరకొండ, రాజకొండ రాయల” గురించి, దేవరకొండలోని “తెలింగాణ జమీందారు” గురించి మాట్లాడతాయి.³²³³³⁴ కానీ అవి ఎప్పుడూ ఆ కుటుంబం పేరు చెప్పవు.³²³³³⁴

కాకతీయుల కింద

వెన్నయ కుమారుడు దాచయ అనే ఒక పూర్వీకుని ద్వారా కాకతీయులకు కుటుంబం చేసిన సేవను శాసనాలు గుర్తుంచుకుంటాయి.¹³⁵²⁶ ప్రతాపరుద్రుని ఆజ్ఞ మేరకు అతను పాండ్యులను జయించాడని ఐనవోలు శాసనం చెబుతుంది.¹ అతను పాండ్య-రాయ-గజ-కేసరి, “పాండ్య రాజు అనే ఏనుగుకు సింహం”, అనే బిరుదు గెలుచుకున్నాడని అది చెబుతుంది.¹ ఒక భిల్లముని సైన్యాలను ఓడించినందుకు ఉమామహేశ్వరం శాసనం అతనిని గుర్తుంచుకుంటుంది.³⁵ యుద్ధంలో పాండ్య రాజు ఏనుగుల దళం అతని కత్తికి విజయాన్ని ఇచ్చిందని రసార్ణవసుధాకరం చెబుతుంది.²⁶

ఢిల్లీ సైన్యాలపై యుద్ధాల నుండి ఎర దాచ, అతని దాయాది నల దాచల పాండ్య దండయాత్ర వరకు చరిత్రలు చాలా ఎక్కువ జోడిస్తాయి.³⁰³¹ ఈ కథలను కాకతీయులు, ఐనవోలు శాసనం పేజీల్లో చెప్పి, శాసనాలతో పోల్చాం.³⁰³¹

సింగమ నాయకుడు

దాచయ కుమారుడు సింగ లేదా సింగమ నాయకుడు అతని వారసుల రికార్డుల నుండి మాత్రమే తెలుసు.⁸³⁶ 1336–37లో ఢిల్లీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటులో అతను కాపయ నాయకునితో చేరాడని వి. యశోదాదేవి రాస్తారు.⁸³⁶ తర్వాత అతను కాపయ అధిరాజ్యాన్ని తిరస్కరించి, తన స్థానాన్ని రాజుకొండకు మార్చి, అతనిని ఓడించాడని ఆమె రాస్తారు.⁸³⁶

1346, 1357 నాటి తన శాసనాల్లో కాపయ ఒకప్పుడు రేచర్ల నాయకులు ధరించిన “అనుమనగల్లు నగర ప్రభువు” అనే బిరుదు తీసుకున్నాడు.⁸³⁶ కాపయ తిరిగి సింగమను ఓడించాడనడానికి దీనిని యశోదాదేవి సూచనగా చదువుతారు.⁸³⁶

సింగమ కృష్ణాపై ఐలేశ్వర దేవుని దగ్గర బ్రాహ్మణులను స్థిరపరిచాడని రసార్ణవసుధాకరం చెబుతుంది.³⁷ ఏలేశ్వరాన్ని, కృష్ణా, తుంగభద్రల మధ్య దోఆబ్ (రెండు నదుల మధ్య భూమి) లోని కోటలను ఆక్రమించిన ఘనతను యశోదాదేవి అతనికి ఇస్తారు.³⁸

చంద్ర వంశ రాజకుమారులు తన బావమరిదిని బందీగా ఉంచిన జల్లిపల్లి కోటను ముట్టడిస్తూ సింగమ చనిపోయాడని కుటుంబ చరిత్ర చెబుతుంది.³⁹⁴⁰ వారు తమ్మల బ్రహ్మజియ్య అనే మనిషిని పంపారు. అతను స్నేహితునిగా అతని శిబిరానికి వచ్చి అతనిని పొడిచాడు.³⁹⁴⁰ చనిపోతూ సింగమ తన శత్రువుల రక్తంతో తన పితృ తర్పణాలు (అర్పణలు) ఇవ్వమని తన కుమారులను ఆదేశించాడు.³⁹⁴⁰ వంశావళిని ఉదహరిస్తూ ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆ హత్యను శక 1283 (1361–62; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటిదిగా చెప్పారు.²⁸ రేచర్ల సింగమ నాయకుడు చూడండి.

అనపోత, మాద: రెండు రాజ్యాలు

చరిత్ర ప్రకారం, అనపోత, మాద మొగులూరు, ఇనుకుర్తి వద్ద జరిగిన యుద్ధాల్లో తమ తండ్రికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నారు.⁴¹⁴² 1361లో ఇనుకుర్తి వద్ద వారు నూట ఒక్క మంది చంద్ర వంశ రాజకుమారులను చంపి, సోమకుల-పరశురామ బిరుదు తీసుకున్నారు.⁴¹⁴² తర్వాత అనపోత దేవరకొండను మాదకు ఇచ్చి, కుటుంబ రాజధాని రాచకొండను తన దగ్గర ఉంచుకున్నాడు.⁴¹⁴² ఇద్దరు సోదరులు కలిసి రాజ్యాన్ని పాలించారని 1369 నాటి ఐనవోలు శాసనం చెబుతుంది.¹

రాచకొండలో అనపోత మూడు శాసనాలకు 1365 ఆగస్టు తేదీ ఉంది.²⁴⁴³²⁰ రాజుకొండ, నాగనాయనికొండ కొండలపై అతను కట్టించిన రాతి కోట గోడలు, బావులు, మట్టి గోడలను అవి నమోదు చేస్తాయి.²⁴⁴³²⁰ కొండల మధ్య ఉన్న అనపోత సముద్రం చెరువును కూడా అవి నమోదు చేస్తాయి.²⁴⁴³²⁰ అనపోతుని రాచకొండ శాసనాలు (1365), రాచకొండ కోట చూడండి.

చరిత్రను అనుసరిస్తూ యశోదాదేవి కాపయ నాయకుని అంతాన్ని వర్ణిస్తారు.²³ అనపోత వరంగల్‌పైకి నడిచి భీమవరం వద్ద అతనిని ఓడించి చంపాడు.²³ తర్వాత అతను భువనగిరి, వరంగల్, సింగవరంలను తీసుకుని ఆంధ్రదేశాధీశ్వర, ప్రతిగండభైరవ బిరుదులు తీసుకున్నాడు.²³ కాపయ ఇంకా బతికి ఉన్న అక్కలపూండి తామ్రశాసనానికి, ఐనవోలు శాసనానికి మధ్య, 1368లో ఆమె ఆ యుద్ధాన్ని ఉంచుతారు.²³

ఐనవోలు శాసనం ప్రకారం, 1369 జూలై 19న అనపోత ఓరుగల్లు (వరంగల్), త్రిభువనగిరి (భువనగిరి), రాజుకొండ, సింగవరం, మిగతా తెలుగు దేశాన్ని పాలిస్తున్నాడు.¹ అప్పుడు అతను విజయ యాత్రలో ఉన్నాడు.¹ Epigraphia Telanganica కాపయ మరణాన్ని ఈ రికార్డు తర్వాత, 1369 రెండవ సగంలో ఉంచుతుంది.⁴⁴ ఐనవోలు శాసనం చూడండి.

మాద దేవరకొండ గురించి తక్కువ రికార్డులు ఉన్నాయి. శ్రీశైలం ఉత్తర ద్వారమైన ఉమామహేశ్వరంలోని అతని శాసనం 1377 ప్రారంభంలో మహేశ్వర దేవుని కోసం అతను కట్టించిన రాతి మండపాన్ని నమోదు చేస్తుంది.²²³⁵ కృష్ణా రేవు జాతరరేవు వద్ద ఉన్న తేదీ లేని ఒక రికార్డు శ్రీశైలానికి యాత్రికుల దారిలో మెట్ల వరుస కట్టించిన ఘనతను అతనికి ఇస్తుంది.⁴⁵

అతని కుమారుడు వెన్నుడు దేవరకొండ నుండి మహబూబాబాద్ దగ్గరి కందికొండ (స్కందాద్రి) ను పాలించడానికి వెళ్లాడు. అక్కడ అతని 1375 నాటి రికార్డు మిగిలి ఉంది.⁶ మాదా నాయకుని ఉమామహేశ్వరం శాసనం (1377), వెన్నుని కందికొండ శాసనం (1375) చూడండి.

సోదరుల దక్షిణ పొరుగువారు కొండవీడు రెడ్డి రాజులు. సుమారు 1361లో ధరణికోట వద్ద వారు రెడ్డి రాజు అనవోతను ఓడించారని చరిత్ర చెప్పుకుంటుంది.⁴⁶⁴⁷ అదే సంవత్సరపు అమరావతిలోని ఒక శాసనం ఆ రాజు మంత్రి పేరు చెబుతుందని 1906లో జె. రామయ్య గుర్తించారు.⁴⁶ రాబర్ట్ సూయెల్ ఆ విజయాన్ని 1361 కింద నమోదు చేశారు.⁴⁷

చరిత్రను అనుసరిస్తూనే Epigraphia Telanganica తర్వాతి ఒక యుద్ధాన్ని జోడిస్తుంది.⁴⁴⁴⁸ దానిలో మాద రెడ్డి అనవేమను వాడపల్లి నుండి వెనక్కి తరిమి, కృష్ణాను రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దుగా చేశాడు.⁴⁴⁴⁸ కొండవీటి రెడ్డి రాజులు చూడండి.

బహమనీలు, విజయనగరం మధ్య

కాపయ మరణం తర్వాత మొదటి బహమనీ సుల్తానులతో ఏ తెలుగు పాలకుడు పోరాడాడనే విషయంలో వివాదం ఉంది. హేగ్ కూడా చెప్పే ఫెరిష్తా కథనంలో, మొదటి ముహమ్మద్ షా నుండి కౌలాస్‌ను తిరిగి పొందడానికి తెలింగాణ రాజా తన కుమారుడు వినాయక్ దేవ్‌ను పంపి, అతనిని కోల్పోయి, తర్వాత గోల్కొండను వదులుకున్నాడు.⁴⁹ కాపయ నాయకుని పేజీ ఈ యుద్ధాలను అతనికి ఇస్తుంది. Epigraphia Telanganica వాటిని అనపోతకు ఇస్తుంది.⁴⁸ 1964 జనాభా లెక్కల సర్వే కూడా అలాగే ఇస్తుంది. అనపోత గోల్కొండ కోటను వదులుకుని, బహమనీ సుల్తానులతో స్నేహం కోరాడని అది చెబుతుంది.¹⁰ ముసునూరి కాపయ నాయకుడు, బహమనీలు చూడండి.

సాధారణంగా విజయనగరంతో కలిసి పనిచేసిన రెడ్లకు వ్యతిరేకంగా రేచర్ల నాయకులు బహమనీలతో చేసుకున్న సుదీర్ఘ మైత్రిని టాల్బట్ వర్ణిస్తారు.⁵⁰ ఆమె కథనంలో, కొండవీడు రెడ్లు బహమనీల వైపు వెళ్లినప్పుడు ఆ మైత్రి విచ్ఛిన్నమైంది.⁵⁰ అప్పుడు రేచర్లలు విజయనగరంతో, రాజమహేంద్రవరం రెడ్లతో చేరారు.⁵⁰ ఈ కూటమి 1419లో పానగల్లు వద్ద ఒక గొప్ప యుద్ధంలో గెలిచింది.⁵⁰

పర్షియన్ చరిత్రలు “తెలింగాణ రాజా”ను రెండు వైపులా చూపిస్తాయి.³²⁵¹ హిజ్రీ 820 (1417; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) లో ఫిరోజ్ షా అతని నుండి అనేక సంవత్సరాల కప్పం బకాయిలు కోరాడని, అవి చెల్లించబడ్డాయని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.³²⁵¹ ఫిరోజ్ పానగల్లును ముట్టడించినప్పుడు, విజయనగర రాజు దేవ రాయ్ “తెలింగాణ రాజాతో సహా చుట్టుపక్కల రాజులందరి” సహాయంతో దానిని విడిపించాడని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.³²⁵¹

1928లో రాస్తూ వోల్స్‌లీ హేగ్ అవే సంఘటనలను వర్ణిస్తారు.⁵²⁵³ ఆయన వాటిని కప్పం వసూలు చేయడానికి 1417 నాటి దండయాత్రగా, విజయనగర వీర విజయునికి, తెలింగాణ రాజాకు మధ్య “దాడి మైత్రి”గా పిలుస్తారు.⁵²⁵³

కొత్త మైత్రి తెలుగు రాజ్యానికి చాలా ఖరీదైంది. ఫెరిష్తా ప్రకారం, అహ్మద్ షా విజయనగరంపైకి నడిచినప్పుడు వరంగల్ రాయ్ దేవ రాయ్‌తో చేరాడు.⁵⁴⁵⁵⁵⁶ తర్వాత యుద్ధానికి ముందే అతను తన సైనికులను ఉపసంహరించుకున్నాడు.⁵⁴⁵⁵⁵⁶ హిజ్రీ 828 (1424–25) లో అహ్మద్ అతనిని శిక్షించాడు.⁵⁴⁵⁵⁵⁶ అతని సేనాని ఖాన్ ఆజిమ్ వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడు. ఆ పోరాటంలో రాయ్ చంపబడ్డాడు.⁵⁴⁵⁵⁵⁶ “దివంగత రాయ్ వారసుల ఆధీనంలోని కొన్ని బలమైన స్థలాలు” తప్ప మిగతా తెలింగాణను నాలుగు నెలల్లో జయించారు.⁵⁴⁵⁵⁵⁶

హేగ్ వరంగల్ స్వాధీనాన్ని 1424 చివర్లో ఉంచుతారు.⁵⁷⁵⁸ జె. ఎస్. కింగ్ అనువదించిన Burhan-i Ma’asir అహ్మద్ షా వరంగల్ తీసుకున్న తర్వాతి కాలాన్ని వర్ణిస్తుంది.³³ అతని సైన్యానికి భయపడిన “దేవరకొండ, రాజకొండ రాయలు” కానుకలతో రాయబారులను పంపి కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించారని అది చెబుతుంది.³³ ఈ చరిత్రల్లో ఏదీ వరంగల్ రాయ్ పేరు చెప్పదు.

విద్య, సాహిత్యం

అనపోత కుమారుడు రాజు సింగభూపాలుడు నాటక సిద్ధాంతంపై మూడు అధ్యాయాల గ్రంథం రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు.⁵⁹⁶⁰ “ఇంత సమగ్రమైన, అదే సమయంలో ఇంత సరళమైన” నాట్యశాస్త్ర (నాటక కళ) గ్రంథం మరొకటి లేదని దాని సంపాదకుడు టి. గణపతి శాస్త్రి నిర్ణయించారు.⁵⁹ తన వంశ రాజధాని రాజాచలం నుండి రచయిత వింధ్యలకు, శ్రీశైలానికి మధ్య ఉన్న భూమిని పాలించాడని దాని ప్రారంభ శ్లోకాలు చెబుతాయి.⁶⁰

ఆ కుటుంబపు శాసనాలను విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులు రచించారు.¹³⁵ పశుపతి కుమారుడు నాగనాథుడు ఐనవోలు శ్లోకాలు రాశాడు.¹ మాయి భట్టోపాధ్యాయుడు ఉమామహేశ్వరం రికార్డు రాశాడు.³⁵ సింగభూపాలుని కుమారుడు రావు మాధవుడు 1427లో రామాయణంపై రాఘవీయం అనే వ్యాఖ్యానం రాశాడు.⁶¹ రేచర్ల సింగభూపాలుడు, నాగాంబ దేవలనగరం శాసనం (1429) చూడండి.

తర్వాతి సంప్రదాయం సర్వజ్ఞ సింగ, “అన్నీ తెలిసినవాడు”, అనే రాజు చుట్టూ ప్రసిద్ధ పేర్లను చేర్చుతుంది. వేదాంత దేశికుని కుమారుడు నైనారాచార్యుడు సింగమ నాయుడు ఆస్థానానికి వెళ్లాడని వైష్ణవ గురుపరంపరాప్రభావం చెబుతుంది.⁶² అక్కడ అతను పండితుడు శాకల్యమల్లుని ఓడించాడు.⁶² శ్రీనాథునికి ఆపాదించిన పద్యాలు అతను “వెలమ పాలకుడు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని” ఆస్థానాన్ని సందర్శించినప్పుడు రచించినవని చెబుతారు.⁶³

బమ్మెర పోతన ఈ రాజు ఉంపుడుగత్తె కోసం భోగినీ దండకము రాశాడని, కానీ తన తెలుగు భాగవతాన్ని అతనికి అంకితం చేయడానికి నిరాకరించాడని ఒక కథ చెబుతుంది.⁶⁴⁶⁵⁶⁶ హెచ్. హెచ్. విల్సన్ (1828), పి. చెంచయ్య, ఎం. భుజంగరావు (1928), కుటుంబ చరిత్రలు దానిని చెబుతాయి.⁶⁴⁶⁵⁶⁶ ఆ కుటుంబపు ఏ శాసనమూ ఏ కవినీ పేర్కొనదు. ఏ సింగ పోషకుడు అనే విషయంలో, భోగినీ దండకమును ఎవరు రాశారనే విషయంలో కూడా ఆధారాలు విభేదిస్తాయి.⁶⁴⁶⁵⁶⁶ బమ్మెర పోతన చూడండి.

చివరి శతాబ్దం

సింగభూపాలుని తర్వాతి రాచకొండ రాజుల గురించి తక్కువే తెలుసు. రెండవ అనపోత, కుమార మాధవుడు బహమనీల నుండి విజయనగరం వైపు తిరిగారని 1964 జనాభా లెక్కల సర్వే చెబుతుంది.¹⁰ తర్వాతి రాజు మూడవ సింగమ దేవరకొండ లింగమతో, విజయనగరంతో, ఒడిశా కపిలేశ్వర గజపతితో మైత్రి చేసుకుని వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.¹⁰ కానీ బహమనీ సుల్తాన్ అహ్మద్ షా అతనిని బెల్లంకొండకు తరిమాడు. అక్కడ అతను చనిపోయాడు.¹⁰ అతనితో ఆ వంశం ముగిసిందని సర్వే చెబుతుంది.¹⁰

దేవరకొండ వంశానికి మెరుగైన రికార్డులు ఉన్నాయి.¹⁹⁶⁷ సారికొండ, చారికొండలలోని 1427 నాటి రెండు చెరువు శాసనాలు లింగమ నాయకుని మాద నుండి పెద వేదగిరి ద్వారా వచ్చినవాడిగా చూపిస్తాయి.¹⁹⁶⁷ Epigraphia Telanganica లింగమకు 1475 వరకు పాలన ఇస్తుంది.⁶⁸ 1464లో అనపోత మునిమనవడు ధర్మారావు వరంగల్ దగ్గరి ముచ్చెర్ల, మాద గ్రామాలను ఒక ఆలయానికి, బ్రాహ్మణ దానగ్రహీతలకు ఇచ్చాడు.²³⁶⁹ ధర్మారావు సాయంపేట శాసనం (1464) చూడండి.

1459లో హుమాయూన్ షా పంపిన బహమనీ సైన్యం దేవరకొండను ముట్టడించినప్పుడు అది ఇంకా స్వతంత్రంగా ఉంది.³⁴⁷⁰⁷¹ ఆ కోట ఒక తెలింగాణ జమీందారుకు (భూస్వామి) చెందినదని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.³⁴⁷⁰ రక్షకులు ఒడిశా రాజా సహాయాన్ని కొన్నారు.³⁴⁷⁰⁷¹ ముట్టడిదారులు చిత్తుగా ఓడిపోయి ఎనభై మైళ్లు వెంటాడబడ్డారు.³⁴⁷⁰⁷¹ ఒడిశా సైన్యం ముందుకు వెళ్లి బహమనీల నుండి వరంగల్‌ను తీసుకుందని 1934–35 నివేదికలో నిజాం పురావస్తు శాఖ సూచించింది.⁷² ఈ పేజీ కోసం చదివిన ఏ ఆధారమూ రాచకొండలో గానీ దేవరకొండలో గానీ వెలమ పాలన ముగింపుకు తేదీ ఇవ్వదు.

పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రెండు కోటలూ స్థానిక నాయకుల చేతుల్లో ఉన్నాయి.⁷³⁷⁴ ఆ సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా “రాజకొండ”పై దాడి చేసి, దాని రాజా “వెంకట్టి నాయక్”ను బందీగా పట్టుకున్నాడు.⁷³⁷⁴ తర్వాత సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత అతను దేవరకొండను తీసుకున్నాడు.⁷³⁷⁴ సుల్తాన్ కులీ చూడండి.

వెంకటగిరి వెలుగోటి కుటుంబం

తర్వాతి ఆంధ్ర దేశంలోని అనేక వెలమ కుటుంబాలు రేచర్ల నాయకుల నుండి తమ వంశాన్ని చెప్పుకున్నాయి.⁴⁷⁵ వారిలో వెంకటగిరి, పిఠాపురం, బొబ్బిలి, జటప్రోలు రాజాలు ఉన్నారు.⁴⁷⁵

శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో తన వంశం దేవరకొండ నుండి కర్నూలు జిల్లాలోని వెలుగోడుకు మారిందని వెంకటగిరి కుటుంబ చరిత్ర చెబుతుంది.⁷⁶⁷⁷ తర్వాత నిర్వాణ రాయప్ప నాయుడు విజయనగర రాజు తరఫున వెలుగోడును రక్షించాడు.⁷⁶⁷⁷ ఆ కుటుంబానికి తర్వాతి పేరు వెలుగోటి ఇచ్చిన తెల్ల గొడుగు, వెలి-గొడుగు, అతను గెలుచుకున్నాడు.⁷⁶⁷⁷ వారి చరిత్ర విజయనగర కాలానికి చెందుతుంది.

ఆధారాలు, విభేదాలు

• రెండు రేచర్ల కుటుంబాలు. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి, టాల్బట్ పదమూడవ శతాబ్దపు రేచర్ల రెడ్డి సేనానులను పద్నాలుగవ శతాబ్దపు వెలమ రేచర్లల నుండి వేరు చేస్తారు.¹¹¹² 1922 వెలుగోటి కుటుంబ చరిత్ర వారిని ఒకే కుటుంబంగా చేస్తుంది.¹³
• కాపయ నాయకుని అంతం. యశోదాదేవి ప్రకారం ఐనవోలు శాసనానికి ముందు, సుమారు 1368లో భీమవరం వద్ద అనపోత అతనిని చంపాడు.³ Epigraphia Telanganica అతని మరణాన్ని దాని తర్వాత, 1369 రెండవ సగంలో ఉంచుతుంది.⁴⁴ సింగ కాపయను ఓడించాడని 1910 చరిత్రలోని ఒక పద్యం చెబుతుంది.⁷⁸⁷⁹ అదే చరిత్ర భీమవరం దగ్గర “కాపరాజు”పై విజయాన్ని తర్వాతి లింగమ నాయకుని కార్యాల్లో జాబితా చేస్తుంది.⁷⁸⁷⁹
• మొదటి బహమనీలతో యుద్ధాలు, గోల్కొండ అప్పగింత. హేగ్, ముసునూరి నాయకుల పేజీ వాటిని కాపయ నాయకునికి ఇస్తారు.⁴⁹ Epigraphia Telanganica, జనాభా లెక్కల సర్వే వాటిని అనపోతకు ఇస్తాయి.⁴⁸¹⁰
• జల్లిపల్లి. యశోదాదేవి దానిని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని చింతకుంట తాలూకాలో ఉంచుతారు.³⁸ Epigraphia Telanganica దానిని ఖమ్మం జిల్లాలోని జల్లేపల్లెగా భావిస్తుంది. అక్కడి తర్వాతి ఒక రాతి శాసనం జల్లిపల్లి నుండి పాలిస్తున్న ఒక దాచనాయకుని పేరు చెబుతుంది.²¹
• శ్రీశైలానికి మెట్లు. రసార్ణవసుధాకరం వాటిని అనపోతకు, జాతరరేవు శాసనం మాదకు ఆపాదిస్తాయి.²⁷⁴⁸
• ఏ సింగ? కావ్యంలోనే రసార్ణవసుధాకరం రచయిత అనపోత కుమారుడు.^780811082 శేషగిరి శాస్త్రి ముద్రిత ఆధారం అతనిని పదవ తరానికి చెందిన ఒక సింగగా చేసి, సుమారు 1330 నాటివాడిగా చెప్పింది.⁸⁰ రామనాథ అయ్యర్, జనాభా లెక్కల సర్వే అతనిని రెండవ సింగ (సుమారు 1380, లేదా 1384–1399) గా గుర్తిస్తారు.⁸¹¹⁰ 1910 చరిత్ర సర్వజ్ఞ బిరుదును, పోతన కావ్యాన్ని తర్వాతి ఒక సింగకు ఇస్తుంది.⁸²
• లింగమ తల్లిదండ్రులు. 1427 నాటి సారికొండ శాసనం అతనిని రెండవ వేదగిరి కుమారునిగా చేస్తుంది.¹⁹ 1427 నాటి చారికొండ శాసనం, 1910 చరిత్ర అతనిని వేదగిరి సోదరునిగా చేస్తాయి.⁶⁷⁸³
• సాయంపేట దాత. Corpus (Wg. 18) అతనిని వెన్నమ లేదా పిన్నమ కుమారుడు పెద్ద సింగమ ద్వారా అనపోత మునిమనవడిగా చేస్తుంది.⁶⁹ అదే సంపాదకుడు మరో చోట అతనిని కందికొండ వెన్నుని కుమారునిగా భావించారు.⁶⁸⁴

Footnotes

1. Sreenivasachar (ed.), Corpus, Part III (1956), p. 119, No. Wg. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

2. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 64. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 65. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 166. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

5. N. Venkataramanayya, “Rajahmundry Museum Plates of the Telugu Choda Annadeva”, Epigraphia Indica XXVI (1941–42), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (1956), p. 5, No. Km. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. T. Ganapati Sastri, preface to Singabhupala, The Rasarnavasudhakara (Trivandrum Sanskrit Series No. L, 1916), p. i (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. V. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 52 and note 107. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 164. Cite-only; paraphrased. ↩

10. A. Chandra Sekhar (ed.), Census of India 1961, Vol. II, Part VII-B (20): Fairs and Festivals, Nalgonda District (1964), Section I (Nalgonda taluk), entry “Rajkonda” (PDF p. 23) (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 143. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. Cynthia Talbot, Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra (2001), p. 177. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

13. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), pp. 2–3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

14. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), pp. 5–6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

16. J. Ramayya, “Madras Museum Plates of Vema, A.D. 1345”, Epigraphia Indica VIII (1905–06), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Chilukuri Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

18. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

19. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 33–34, No. 17. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

20. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 17–18, Racherla Velamas, Nos. 1–3. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

21. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 39–41, Nos. 25–29. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

22. Sreenivasachar (ed.), Corpus, Part III (1956), p. 72, No. Mn. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

23. Sreenivasachar (ed.), Corpus, Part III (1956), p. 161, No. Wg. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

24. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), appendix, pp. 26–27, inscriptions Nos. 5 and 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

25. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), appendix, pp. 43–45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Sanskrit; paraphrased. ↩

26. Singabhupala, The Rasarnavasudhakara, ed. T. Ganapati Sastri (1916), p. 1, verses 5–6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrase ours. ↩ ↩² ↩³

27. Singabhupala, Rasarnavasudhakara, ed. Ganapati Sastri (1916), p. 4, verses 21–27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrase ours. ↩ ↩²

28. Venkataramanayya, “Rajahmundry Museum Plates of Annadeva”, Epigraphia Indica XXVI (1941–42), p. 24 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

29. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), introduction, pp. 60–61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

30. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), pp. 15–16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

31. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 165. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

32. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. II (1829), p. 389 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

33. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

34. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 456 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

35. Sreenivasachar (ed.), Corpus, Part III (1956), p. 73, No. Mn. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

36. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 53. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

37. Singabhupala, Rasarnavasudhakara, ed. Ganapati Sastri (1916), p. 2, verse 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrase ours. ↩

38. Yashoda Devi, After the Kakatiyas (1975), p. 63 and note 124. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

39. Vellala Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 28–29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

40. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

41. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 30–31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

42. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 32–33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

43. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), appendix, pp. 28–29, inscriptions Nos. 7 and 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

44. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), p. 26, No. 10. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

45. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 22–23, No. 10. Cite-only; paraphrased. ↩

46. Ramayya, “Madras Museum Plates of Vema”, Epigraphia Indica VIII (1905–06), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

47. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 195 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

48. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 27–28, No. 10. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

49. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), pp. 378–380 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

50. Talbot, Precolonial India in Practice (2001), p. 180. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

51. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 390 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

52. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 393 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

53. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 394 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

54. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 400 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

55. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 401 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

56. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), p. 406 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

57. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 396 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

58. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 399 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

59. Ganapati Sastri, preface to The Rasarnavasudhakara (1916), p. ii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

60. Singabhupala, Rasarnavasudhakara, ed. Ganapati Sastri (1916), p. 7, verses 40–42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrase ours. ↩ ↩²

61. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), appendix, pp. 44–45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Sanskrit; paraphrased. ↩

62. M. Seshagiri Sastri, Report on a Search for Sanskrit and Tamil Manuscripts for the Year 1896-97, No. 1 (1898), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

63. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

64. H. H. Wilson, The Mackenzie Collection, Vol. I (1828), p. 321 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

65. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

66. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

67. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), p. 35, No. 19. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

68. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), p. 11, list of rulers. Cite-only; paraphrased. ↩

69. Sreenivasachar (ed.), Corpus, Part III (1956), p. 162, No. Wg. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

70. Ferishta, tr. Briggs, Vol. II (1829), pp. 457–458 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

71. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

72. Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam’s Dominions, 1344 F. (1934-35) (1938), p. 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

73. Ferishta, tr. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 354 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

74. Ferishta, tr. Briggs, Vol. III (1829), p. 355 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

75. Alladi Jagannatha Sastri, A Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

76. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), pp. 33–34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

77. Jagannatha Sastri, Family History of Venkatagiri Rajas (1922), pp. 34–35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

78. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 56–57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩²

79. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 58–59 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu verse; paraphrased. ↩ ↩²

80. Seshagiri Sastri, Report on a Search for Sanskrit and Tamil Manuscripts (1898), pp. 8–9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

81. A. S. Ramanatha Ayyar, “Conjeeveram Inscription of Brahma-tantra-svatantra-Jiyar: Saka 1282”, Epigraphia Indica XXV (1939–40), p. 323 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

82. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), introduction, pp. 64–65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩ ↩²

83. Sadasiva Sastri, Velugotivari Vamsacaritramu (1910), pp. 54–55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Telugu; paraphrased. ↩

84. Epigraphia Telanganica, vol. 4 (2023), pp. 37–38, Nos. 22–23. Cite-only; paraphrased. ↩