తెలుగు చరిత్రTelugu History

నల్గొండ (పాత జిల్లా)

పాత నల్గొండ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, దక్షిణ తెలంగాణలోని మూసీ, కృష్ణా నదుల మధ్య ఉండేది. నిజాముల కాలంలో కోటలు, ఆముదం సాగు, చెరువులకు పేరుపొందింది. కృష్ణా నదిపై నాగార్జున సాగర్ ఆనకట్ట ఈ ప్రాంతంలో పెద్ద మార్పు తెచ్చింది. 1961లో ఇంకా నిర్మాణంలో ఉన్న ఈ ఆనకట్ట కాలువలు, విద్యుత్ కేంద్రాలతో తర్వాత జిల్లాలో వరి సాగు విస్తరించింది. 2016లో దీన్ని నల్గొండ, సూర్యాపేట, యాదాద్రి జిల్లాలుగా విభజించారు.

పాత నల్గొండ జిల్లా దక్షిణ తెలంగాణలో ఉండేది.1 దాని దక్షిణ సరిహద్దులో కృష్ణా నది పారుతుంది.1 1956 నుంచి ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది.23 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని మూడు జిల్లాలుగా విభజించింది.23 నాగార్జున సాగర్ ఆనకట్ట, భువనగిరి కోట, యాదగిరిగుట్ట గుడి వల్ల ఈ జిల్లా పేరుపొందిందని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.4

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

ఈ జిల్లా “వరంగల్ రాజుల రాజ్యంలో భాగం” అని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.52 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ వాళ్లను కాకతీయులు అని పేర్కొంటుంది.52 వారి గవర్నర్లలో ఒకరు నల్గొండకు 2 మైళ్ల ఈశాన్యాన పానగల్ పట్టణాన్ని నిర్మించి, తర్వాత తన పాలనా కేంద్రాన్ని నల్గొండకు మార్చాడు.5 పాత గుళ్లు, శాసనాల గురించి పానగల్లు, కొలనుపాక, పిల్లలమర్రి, నాగులపాడు పేజీలు చూడండి.

బహమనీ రాజు అహ్మద్ షా వలీ నల్గొండను జయించాడు.5 బహమనీ రాజ్యం విడిపోయాక జిల్లా గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యంలో చేరింది.5 వరంగల్ రాజు కొంత కాలం దాన్ని తిరిగి పట్టుకున్నా, సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్‌షా మళ్లీ గెలుచుకున్నాడు.5 రేచర్ల నాయకుల కొండ రాజధానుల గురించి రాచకొండ, దేవరకొండ పేజీలు చూడండి.

గోల్కొండ రాజ్యం పతనమైన తర్వాత ఔరంగజేబు ఈ జిల్లాను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు.5 పద్దెనిమిదో శతాబ్దం మొదట్లో ఇది అసఫ్‌జాహీల హైదరాబాద్ రాజ్యంలో చేరింది.5 నల్గొండ, దేవరకొండ, ఓర్లకొండ, భువనగిరి కోటలను గెజిటీర్ జిల్లాలోని ముఖ్యమైన పాత స్థలాలుగా పేర్కొంటుంది.5

నిజాం కాలపు జిల్లా

1909లో జిల్లా విస్తీర్ణం 4,143 చదరపు మైళ్లు.6 1905లో వరంగల్ నుంచి చేర్యాల, కోడార్ ఈ జిల్లాకు వచ్చాయి.7 కోడార్‌ను తాలూకాగా చేసి దానికి పోచంచెర్ల అని పేరు పెట్టారు.7 అప్పుడు జిల్లాలో ఏడు తాలూకాలు ఉండేవి.7 జిల్లా కేంద్రం నల్గొండ పట్టణం.52

హైదరాబాద్ నుంచి మచిలీపట్నం వెళ్లే రోడ్డును మద్రాసు సాపర్స్ అండ్ మైనర్స్ 1832లో సైనిక అవసరాల కోసం జిల్లా గుండా వేశారు.8 ఆ రోడ్డు నుంచి విడిపోయే మరో మార్గం కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న వజీరాబాద్ వరకు వెళ్లేది.89 నిజాం రైలు మార్గం భువనగిరి తాలూకా గుండా మాత్రమే పోయేది.8

1956–2014

1953లో ఖమ్మం జిల్లా ఏర్పడినప్పుడు జనగామ తాలూకా వరంగల్ జిల్లాకు వెళ్లింది.2 1956 నవంబర్ 1న తెలంగాణలోని మిగతా ఎనిమిది జిల్లాలతో పాటు నల్గొండ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.2 కృష్ణా జిల్లాలోని 23 గ్రామాల మునగాల పరగణాను ఇందులో చేర్చారు.2 గుంటూరు జిల్లాలోని కొంత అటవీ ప్రాంతాన్ని కూడా ఇందులో చేర్చారు.2 అక్కడే విజయపురి సౌత్ పట్టణాన్ని నిర్మించారు.2

1961లో జిల్లా విస్తీర్ణం 5,492 చదరపు మైళ్లు.2 మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఏడు తాలూకాలు ఉండేవి.2 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.10 2001 నాటికి జిల్లాలో 59 మండలాలు ఉన్నాయి.11 సూర్యాపేటలో నాలుగో రెవెన్యూ డివిజన్ ఏర్పడింది.11 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.12

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను మూడు జిల్లాలుగా విభజించింది:3

దీనిలోని కొన్ని మండలాలు జనగామ జిల్లాకు కూడా వెళ్లాయి.13

పాలన

1905 తర్వాత నల్గొండ, చేర్యాల, సూర్యాపేట, పోచంచెర్ల, మిర్యాలగూడ (దేవలపల్లి), దేవరకొండ, భువనగిరి అనే ఏడు తాలూకాలు ఉండేవి.7 మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) జిల్లాను పాలించేవాడు.9 మూడు ఉపవిభాగాల బాధ్యతను రెండో, మూడో తాలూక్‌దారులు చూసేవారు.9

1961లో మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఏడు తాలూకాలు ఉండేవి.2 2001 నాటికి 59 మండలాలు భువనగిరి, నల్గొండ, మిర్యాలగూడ, సూర్యాపేట అనే నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఉన్నాయి.11

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో జొన్న, సజ్జ ప్రధాన ఆహార పంటలు.14 దాని తర్వాతి స్థానం వరిది.14 ఆముదం 386 చదరపు మైళ్లలో పండింది.14 ఏ ఆహార పంట సాగైన విస్తీర్ణం కంటే ఆముదం సాగు విస్తీర్ణమే ఎక్కువ.14 చెరువులు, బావులు, మూసీ, ఆలేరు, పెద్దవాగుల నుంచి వచ్చే కాలువలు కలిసి 229 చదరపు మైళ్లకు నీరిచ్చాయి.14 జిల్లాలో 352 పెద్ద చెరువులు, 1,110 చిన్న చెరువులు, 12,456 బావులు ఉండేవి.14 దేవరకొండ తాలూకాలో బలమైన నల్ల, ఎర్ర పశువులను పెంచేవారు.14 బ్రిటిష్ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన కొనుగోలుదారులు వాటిని కొనుక్కుపోయేవారు.14

1961లో మూసీ, డిండి నదుల మీది మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులు, చాలా చెరువులు ప్రధాన సాగునీటి వనరులు.15 9,11,934 మంది కార్మికుల్లో 6,41,019 మంది వ్యవసాయంలో ఉన్నారు.15

1999–2000 నాటికి నాగార్జున సాగర్ ప్రాజెక్టు జిల్లాలో 1,23,987 హెక్టార్లకు, మూసీ ప్రాజెక్టు 16,923 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.16 ఆ ఏడాది కాలువలు 79,189 హెక్టార్లకు, మామూలు బావులు 71,374 హెక్టార్లకు, గొట్టపు బావులు 34,553 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.16 సాగునీటి భూమిలో ఎక్కువ భాగంలో వరి పండింది.16

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో చర్లపల్లి, పానగల్‌లలో మన్నికైన పట్టు కండువాలు, చీరలు తయారయ్యేవి.8 భువనగిరిలో తేలికైన మంచి మట్టి గిన్నెలు, కప్పులు తయారై హైదరాబాద్‌కు వెళ్లేవి.8 చిత్రియాల్‌లో బంగారం దొరికి కొంత కాలం తవ్వారు.8 కానీ తర్వాత ఆ గనిని వదిలేశారు.8

1961లో నాగార్జున సాగర్ పనుల వల్ల విజయపురి అనే కొత్త పట్టణం వెలిసింది.17 జిల్లా గుండా రాకపోకలు బాగా పెరిగాయి.17 1997–98 నాటికి జిల్లాలో చక్కెర, పత్తి, సిమెంటు, రసాయనాలు, కాగితం వంటి రంగాల్లో 86 పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి.18 మిర్యాలగూడలో ఒక చక్కెర కర్మాగారం పని చేసేది.16 2000లో నాగార్జున సాగర్‌లోని మూడు విద్యుత్ కేంద్రాల సామర్థ్యం 960 మెగావాట్లు.18

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.19 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.20

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19017,76,087
195112,87,169
196115,57,742
198122,79,685
200132,47,982
201134,88,809

1901లో జిల్లాలో దాదాపు 91 శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.57

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. A. Chandra Sekhar, Census 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (1967), p. A1 (PDF p. 18) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  3. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 245 (Nalgonda), No. 246 (Suryapet) and No. 247 (Yadadri), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 245 (opens in a new tab), 246 (opens in a new tab), 247 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (2006), p. 8 (PDF p. 53) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  13. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 231 (Warangal Urban), No. 232 (Warangal Rural), No. 233 (Jayashankar), No. 234 (Jangaon) and No. 235 (Mahabubabad), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 231 (opens in a new tab), 232 (opens in a new tab), 233 (opens in a new tab), 234 (opens in a new tab), 235 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  15. A. Chandra Sekhar, Census 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (1967), p. A3 (PDF p. 20) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  16. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (2006), p. 14 (PDF p. 59) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. A. Chandra Sekhar, Census 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (1967), p. A4 (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (2006), p. 17 (PDF p. 62) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District, Part XII-B (Village and Town wise Primary Census Abstract) (2014), p. 16 (PDF p. 25) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (12)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (3)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (14)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 150–156. [Public domain]
  3. A. Chandra Sekhar, Census 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, 1967, A1, A3–A4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxxi, 8, 11–12, 14, 17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Nalgonda District, Part XII-B (Village and Town wise Primary Census Abstract) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  8. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: