తెలుగు చరిత్రTelugu History

మహబూబ్‌నగర్ (పాత జిల్లా)

పాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నైరుతి తెలంగాణలో, కృష్ణా, తుంగభద్ర నదుల వెంబడి ఉండేది. నిజాం కాలపు నాగర్ కర్నూల్ జిల్లాకు కొత్త జిల్లా కేంద్రం పేరు వచ్చింది. ఆ పట్టణానికి మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పేరు పెట్టారు. తక్కువ వర్షపాతం ఉండే ఈ విశాలమైన జిల్లా సంస్థానాలు, ఆముదం, వేరుశనగ పంటలు, నారాయణపేట పట్టు వస్త్రాలకు పేరుపొందింది. 1956లో రాయచూరు నుంచి గద్వాల, అలంపూర్ ఇందులో చేరాయి. 2016లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని మహబూబ్‌నగర్, వనపర్తి, నాగర్‌కర్నూల్, జోగులాంబ జిల్లాలుగా విభజించింది.

పాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా నైరుతి తెలంగాణలో ఉండేది.1 దాని దక్షిణ సరిహద్దులో కృష్ణా, తుంగభద్ర నదులు పారుతాయి.1 విస్తీర్ణంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఇది రెండో పెద్ద జిల్లా.1 1956 నుంచి ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది.23 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని నాలుగు జిల్లాలుగా విభజించింది.23

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ప్రకారం ఈ ప్రాంతం మౌర్యులు, శాతవాహనులు, వాకాటకులు, ఆ తర్వాత బాదామి చాళుక్యుల కింద ఉంది.4 వాళ్ల తర్వాత రాష్ట్రకూటులు, కల్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులు దీన్ని పాలించారు.4 తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న గుళ్ల గురించి అలంపూర్, అలంపూర్ గుళ్లు పేజీలు చూడండి.

ఒకప్పుడు వరంగల్ రాజులు ఈ జిల్లాను పాలించారని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 అమ్రాబాద్ తాలూకాలో ప్రతాపరుద్ర కోట అనే శిథిలమైన కోట గురించి అది చెబుతుంది.6 ముస్లిం ఆక్రమణ తర్వాత ఈ ప్రాంతం బహమనీల చేతికి, ఆ తర్వాత కొంత కుతుబ్‌షాహీల చేతికి, కొంత బీజాపూర్ చేతికి వెళ్లింది.5

కోయిల్‌కొండ కోటను గోల్కొండ రాజు ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షా కట్టించాడు.6 1686లో ఔరంగజేబు బీజాపూర్ రాజును ఓడించాడు.56 బీజాపూర్ ప్రాంతాలు మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలిశాయి.56 పద్దెనిమిదో శతాబ్దం మొదట్లో ఈ జిల్లా నిజాం రాజ్యంలో చేరింది.6 నాగర్‌కర్నూల్ తాలూకాలో ఏడు గోడలు, మధ్యలో ఒక కోటబురుజు ఉన్న పానగల్ కొండ కోట ఉండేది.6

నిజాం కాలపు జిల్లా

అసఫ్‌జాహీ నిజాములు పెద్ద స్థానిక నాయకులను సంస్థానాల అధిపతులుగా చేశారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.7 జిల్లాలోని ప్రధాన సంస్థానాలు గద్వాల, వనపర్తి, జటప్రోలు, అమరచింత, గోపాల్‌పేట, అలంపూర్.7 స్వాతంత్ర్యం తర్వాత అవి భారత యూనియన్‌లో కలిసిపోయాయి.7 గద్వాల, వనపర్తి, అమరచింత పేజీలు చూడండి.

1866కి ముందు తాలూకాల్లో శిస్తు వసూలు చేసే హక్కును గుత్తకు ఇచ్చేవారు.89 ప్రతి రూపాయిలో రెండు అణాలు గుత్తదారులకు దక్కేవి.89 1866లో జిల్లా పాలన మొదలైంది.9 రైతుల భూములను ఉజ్జాయింపుగా కొలిచారు.9 కొన్ని తాలూకాలు సైన్యం జీతాలకు బదులుగా అరబ్, పఠాన్ సేనానుల అధీనంలో ఉండేవి.89 వాటిని తిరిగి ప్రభుత్వ అధీనంలోకి తీసుకున్నారు.89

1909 గెజిటీర్ “మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా (ఇదివరకు నాగర్ కర్నూల్ అనేవారు)” అని వర్ణిస్తుంది.10 దాని విస్తీర్ణం 6,543 చదరపు మైళ్లు.10 1905లో ఇబ్రహీంపట్నం తాలూకా మెదక్‌కు, 73 గ్రామాలు గుల్బర్గా జిల్లాకు వెళ్లాయి.6 అప్పుడు జిల్లాలో ఆరు తాలూకాలు ఉండేవి.11 అమ్రాబాద్ తాలూకా పేరును అచ్చంపేటగా మార్చారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.7

1956–2014

1956లో ఈ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.2 పరిగి తాలూకా హైదరాబాద్ జిల్లాకు వెళ్లింది.7 రాయచూరు జిల్లా నుంచి అలంపూర్, గద్వాల తాలూకాలు, గుల్బర్గా నుంచి కొడంగల్ తాలూకా వచ్చాయి.7 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.12

1985లో జిల్లాలోని 13 తాలూకాలను 64 మండలాలుగా మార్చారు.713 ప్రతి మండలానికీ ఒక మండల పరిషత్తు (స్థానిక సంస్థ) ఏర్పడింది.13 తర్వాత గద్వాల, నాగర్‌కర్నూల్ డివిజన్ల మండలాలతో వనపర్తిలో ఐదో రెవెన్యూ డివిజన్ ఏర్పడింది.13 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.14

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను నాలుగు జిల్లాలుగా విభజించింది:3

దీనిలోని కొన్ని మండలాలు వికారాబాద్, రంగారెడ్డి జిల్లాలకు కూడా వెళ్లాయి.15 2016 నోటిఫికేషన్లు ఇంగ్లీషులో ఈ పేరును Mahabubnagar అని రాస్తాయి.3

పాలన

1905 తర్వాత జిల్లాలో మహబూబ్‌నగర్, కల్వకుర్తి, అమ్రాబాద్, నాగర్ కర్నూల్, మక్తల్, పరిగి అనే ఆరు తాలూకాలు ఉండేవి.11 మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) జిల్లాను పాలించేవాడు.8 ఉపవిభాగాల బాధ్యతను రెండో, మూడో తాలూక్‌దారులు చూసేవారు.8 2001 నాటికి జిల్లాలోని 64 మండలాలు నారాయణపేట, మహబూబ్‌నగర్, గద్వాల, నాగర్‌కర్నూల్, వనపర్తి అనే ఐదు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఉన్నాయి.13

జిల్లా కేంద్రం మహబూబ్‌నగర్ పట్టణం.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో జొన్న, సజ్జ ప్రధాన ఆహార పంటలు.11 నూనెగింజల పంట భూమిలో దాదాపు మూడొంతుల్లో ఆముదం పండేది.11 505 పెద్ద చెరువులు, 1,863 చిన్న చెరువులు, 9,615 బావులు కలిసి 162 చదరపు మైళ్లకు నీరిచ్చాయి.16 అమ్రాబాద్ తాలూకా చిన్నవైనా వేగంగా పరిగెత్తే ఎద్దులకు పేరుపొందింది.1116 వాటిని దూర ప్రాంతాలకు కూడా అమ్మేవారు.1116

జిల్లాలో వర్షపాతం తక్కువ.17 రుతుపవన వర్షాలు కూడా క్రమం తప్పుతుండేవి.17 1999–2000లో జొన్న 1,65,788 హెక్టార్లలో, ఆముదం 1,55,526, వరి 1,33,074, వేరుశనగ 1,23,135 హెక్టార్లలో పండాయి.18 ఆ ఏడాది 1,57,186 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందింది.19 గొట్టపు బావులు 95,464 హెక్టార్లకు నీరిస్తే, కాలువల కింద 14,584, చెరువుల కింద 3,359 హెక్టార్లే ఉన్నాయి.19

కోయిల్‌సాగర్ జలాశయం, జూరాల ప్రాజెక్టు, శ్రీశైలం జలాశయం వెనుక నిలిచే నీరు జిల్లాలోని జలవనరులని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.20 జిల్లాలో 16.5 శాతం భూమిలో అడవి ఉంది.17

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో అన్ని చోట్లా ముతక నూలు బట్టలు నేసేవారు.16 నారాయణపేట తాలూకాలో జరీ అంచులున్న పట్టు చీరలు, ధోవతులు పూనా, షోలాపూర్, బొంబాయి, బరోడాలకు పంపడానికి తయారయ్యేవి.16 కోయిల్‌కొండ, మహబూబ్‌నగర్‌లలో ఒకప్పుడు ముతక కాగితం తయారయ్యేది.16 చౌకగా దొరికే దిగుమతి కాగితం వల్ల ఆ వ్యాపారం ఆగిపోయింది.16

2001 నాటికి షాద్‌నగర్, బాలానగర్‌ల క్వార్ట్జ్ రాయి అక్కడి గాజు కర్మాగారాలకు వెళ్లేది.21 కొత్తూరులో ఒక చిన్న సిమెంటు కర్మాగారం పని చేసేది.21 కొడంగల్ దగ్గర సున్నపురాయి పలకలు కోసేవారు.21

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.22 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.23

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19018,56,680
195114,47,132
196115,90,686
198124,44,619
200135,13,934
201140,53,028

1901లో జిల్లాలో దాదాపు 86 శాతం మంది తెలుగు, 6 శాతం ఉర్దూ, దాదాపు 5 శాతం కన్నడ మాట్లాడేవారు.6 చదవడం, రాయడం వచ్చినవారు 3.3 శాతమే.9

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 8 (PDF p. 50) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 241 (Mahabubnagar), No. 242 (Wanaparthy), No. 243 (Nagarkurnool) and No. 244 (Jogulamba), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 241 (opens in a new tab), 242 (opens in a new tab), 243 (opens in a new tab), 244 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 5 (PDF p. 47) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 142 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 143 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  7. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 6 (PDF p. 48) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 146 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  10. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 141 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 144 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  12. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 7 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  15. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 248 (Vikarabad), No. 249 (Medchal-Malkajgiri) and No. 250 (Rangareddy), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 248 (opens in a new tab), 249 (opens in a new tab), 250 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  16. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 9 (PDF p. 51) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 10 (PDF p. 52) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 11 (PDF p. 53) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 14 (PDF p. 56) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. 12 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 6 (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (9)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (1)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (5)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (7)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 141–147. [Public domain]
  3. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Mahbubnagar District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxxi, 6–8, 10–12, 14. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Mahbubnagar District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 6. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  7. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: