ముఖలింగం ఆలయాలు

మూడు ఆలయాలు

1890లలో జి. వి. రామమూర్తి (G. V. Ramamurti) ముఖలింగం ప్రాచీన అవశేషాలను పరిశీలించారు.¹ అక్కడ “మధుకేశ్వర, భీమేశ్వర, సోమేశ్వర అనే పేర్లతో శివుడికి అంకితమైన మూడు ఆలయాలు” ఆయనకు కనిపించాయి.¹ మొదటిదాని “గోడలపై, స్తంభాలపై అనేక శాసనాలు” ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావాటిని దట్టమైన సున్నపు పూత కప్పి ఉంది.¹ రెండోదానిపై కొన్ని ఉన్నాయి.¹ గ్రామానికి దక్షిణాన నగరకటకం వరకు సుమారు రెండు మైళ్ల దూరం ఆలయాల, ఇతర కట్టడాల శిథిలాలు విస్తరించి ఉన్నాయి.¹ శాసనాలు, “చక్కగా చెక్కిన బొమ్మలు” ఉన్న పెద్ద పలకలను తవ్వి తీస్తున్నారు.¹

“శక్తిమంతులైన అనేక గాంగ రాజులు తమ భక్తితో తమ రాజధానిని అలంకరించిన అనేక స్మారక కట్టడాలలో ఈ మూడు ఆలయాలు మాత్రమే మిగిలాయి” అని రామమూర్తి రాశారు.² ముఖలింగం (కళింగనగరం) పేజీ చూడండి.

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) (1908) శివాలయాన్ని “చాలా భక్తితో పూజించేది” అని వర్ణిస్తుంది.³ పర్లాకిమిడి రాజా దాని నిర్వహణ చూసేవారు. శివరాత్రికి జరిగే దాని ఉత్సవానికి, జాతరకు వేలాది యాత్రికులు వచ్చేవారు.³

గెజిటీర్ దీన్ని, మిగిలిన రెండు ఆలయాలను “ఒడిశా లేదా ఇండో-ఆర్య వాస్తు శైలికి చక్కని ఉదాహరణలు, అది దక్షిణాది జిల్లాల ద్రావిడ శైలికి చాలా భిన్నమైనది” అని పిలుస్తుంది.³ “వాటిపై ఉన్న శిల్పం దాని సొగసుకు, ఖచ్చితత్వానికి విశేషమైనది” అని అది జోడిస్తుంది.³ “వాటిలో ఒకదాన్ని తొమ్మిదవ శతాబ్దం మొదట్లో కట్టారు”.³ అది ఏదో అది చెప్పలేదు. “ముఖలింగంలో శివుణ్ని పూజిస్తారు, ఆలయం ఒక పుణ్యక్షేత్రం” అని మాత్రమే గంజాం జిల్లా మాన్యువల్ (1882) పేర్కొంటుంది.⁴

స్థాపకులు

శక 1040 (శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి రాగి రేకుల దానపత్రంలో రామమూర్తికి స్థాపకుల గురించి ఆధారం దొరికింది.¹ కళింగ గాంగుల వంశ జాబితాలోని మొదటి రాజు మేనల్లుడు కామార్ణవుడికి నగర అనే పట్టణం ఉండేదని అది చెబుతుంది.¹ అక్కడ ఆయన “లింగ రూపంలో ఉన్న ఈశ దేవుడి చిహ్నం కోసం ఒక ఎత్తైన ఆలయం” కట్టించాడు.¹ “అది ఒక మధూక (ఇప్ప) చెట్టు నుంచి పుట్టినందువల్ల” దానికి మధుకేశ అని పేరు పెట్టాడు.¹ “ఈ ఆలయం ఇప్పటికీ ముఖలింగంలో ఉంది” అని రామమూర్తి జోడించారు.¹ ఆలయ ద్వారాలలో ఒకదానిపై ఉన్న ఒక శిల్ప పట్టిక మధూక చెట్టు మొదలులో దేవుడు ప్రత్యక్షమవడాన్ని చూపిస్తుందని పూజారులు వివరించారు.¹

నడగాం తామ్రపత్రాలు అంతకు ముందటి రాజు వజ్రహస్తుడికి అనియంకభీమ అనే ఉపనామం ఇస్తాయి.¹ కాబట్టి రెండో ఆలయ దేవుడు అనియంకభీమేశ్వరుడికి ఈ రాజు పేరే వచ్చిందని రామమూర్తి చాలా సంభావ్యమని భావించారు.¹ ఆయన దృష్టిలో ఆ రాజు ఆలయాన్ని స్థాపించాడు, లేదా ఆయన జ్ఞాపకార్థం దాన్ని కట్టారు.¹ సమయ అనేది సోమయకు తప్పు రాత అయితే, నడగాం తామ్రపత్రాల గ్రహీత (దానం పొందినవాడు) సమయ సోమేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించి ఉండవచ్చని ఆయన ఇంకా సంశయంగా సూచించారు.¹

1919లో వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) ఈ ఆపాదనలనే మళ్లీ చెప్పారు. స్థాపకులను రెండవ కామార్ణవుడు, రెండవ వజ్రహస్తుడు అని ఇచ్చారు.⁵ వజ్రహస్తుని నడగాం తామ్రశాసనం పేజీ చూడండి.

శాసనాలు

చాలా శాసనాలు మధుకేశ్వర, అనియంకభీమేశ్వర దేవుళ్లకు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయని రామమూర్తి నివేదించారు.¹ వాటిని “అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి పాలనలో ప్రైవేటు వ్యక్తులు, రాష్ట్ర అధికారులు, రాజకుటుంబానికి చెందినవారు” ఇచ్చారు.¹ కొన్ని అంతకు ముందటి కాలపు అక్షరాలలో ఉన్నాయి. వాటిని ఆయన పరిశీలించలేదు.¹ ముఖలింగం శాసనాల పాఠాలను South-Indian Inscriptions (దక్షిణ భారత శాసనాలు) V (1925)లో నం. 1005 నుంచి 1148 వరకు ముద్రించారు.⁶ రంగాచార్య ఇచ్చిన సారాంశాలు వాటి విస్తృతిని చూపిస్తాయి:

• అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి తెలుగు శాసనాలు, చాలావరకు దీపాల దానాలు, ఆయన ఇరవై మూడవ పాలనా సంవత్సరం నుంచి అరవై ఐదవ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి.⁵⁷⁸ ఒకటి ఆయన సమకాలీనుడైన తూర్పు చాళుక్య రాజు వీర-చోడదేవుడి పేరు, మరొకటి రాణి సోమలమహాదేవి పేరు చెబుతాయి.⁵⁷⁸
• శక 1055, 1068 నాటి రెండు సంస్కృత శాసనాలను ఒక విక్రమగంగుడి మంత్రులు చెక్కించారు.⁹ అవి “కళింగావనినగర”, “కళింగదేశనగర”లోని మధుకేశ్వర ఆలయం పేరు చెబుతాయి.⁹
• శక 990 (1068–69) నాటి ఒక సంస్కృత శాసనం, ఒక హైహయ రాజు కూతురైన వజ్రహస్తుడి రాణి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.¹⁰¹¹ శక 1107 నాటి ఒక తెలుగు శాసనం అనియంకభీమేశ్వర ఆలయానికి ఒక దీపాన్ని నమోదు చేస్తుంది.¹⁰¹¹
• మధ్య గర్భగుడి ప్రవేశం దగ్గర ఒక స్తంభంపై ఉన్న ఒడియా శాసనం గజపతి రాజు కపిలేశ్వరుడికి చెందినది.⁵

“కళింగనగరం నుంచి” జారీ చేసిన ఒక దానాన్ని నమోదు చేసే అనంతవర్మదేవుడి శిలాశాసనం కూడా రామమూర్తికి ముఖలింగంలో దొరికింది.¹ ముఖలింగమే పాత గాంగ రాజధాని అని ఇది నిర్ధారిస్తుందని ఆయన భావించారు.¹ అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు, తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు) పేజీలు చూడండి.

Footnotes

1. G. V. Ramamurti, “Nadagam Plates of Vajrahasta; Saka-Samvat 979”, Epigraphia Indica IV (1896–97), p. 188 and notes 1–2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹

2. Ramamurti, “Nadagam Plates of Vajrahasta” (1897), p. 189 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

3. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 228 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. T. J. Maltby, The Ganjam District Manual (1882), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 699, Mukhalingam and Ganjam Nos. 291–292 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. H. Krishna Sastri (ed.), South-Indian Inscriptions (Texts), Vol. V (1925), Table of Contents, p. v (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 700, Ganjam Nos. 293–306 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 701, Ganjam Nos. 307–319 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 702, Ganjam Nos. 320–321 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 707, Ganjam No. 399 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 708, Ganjam No. 409 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²