వేములవాడ ఆలయాలు · తెలుగు చరిత్ర

A temple with a stepped pyramidal tower, among trees. · A. Claude Campbell (ed.) (opens in a new tab) · Public domain

వేములవాడ వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని. ఆ కుటుంబంతో ముడిపెట్టగల కట్టడాలు దాని ఆలయాలు మాత్రమే.¹ వారి లౌకిక (మతేతర) కట్టడం ఏదీ మిగల్లేదని, కానీ వారు తమ రాజధానిలో కట్టించిన కొన్ని ఆలయాలు ఇంకా చాలావరకు మంచి స్థితిలో ఉన్నాయని 1953లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya) రాశారు.¹

శాసనాలలోని ఆలయాలు

రెండవ అరికేసరి స్తంభ శాసనం రాజధానిలోని నాలుగు ఆలయాల అధిపతులను సాక్షులుగా పేర్కొంటుంది:²

రాజేశ్వర²
సూర్యుడు (ఆదిత్యగృహం)²
బద్దెగేశ్వర²
నగరేశ్వర²

అరికేసరి అధికారి పెద్దన సూర్య ఆలయాన్ని కట్టించాడు. ఆ దానాన్ని పెద్దన అన్నసత్రం కోసం ఇచ్చారు.² శాసనమే భీమేశ్వర ఆలయ గర్భగుడికి ఎడమవైపు ఒక స్తంభంపై ఉంది. దాన్ని వెంకటరమణయ్య పాత బద్దెగేశ్వరగా గుర్తించారు.³

ఆలయాల పేర్లు

రాజేశ్వర, బద్దెగేశ్వర ఆలయాలకు మొదటి నరసింహుడి బిరుదు రాజాదిత్య పేరు, బద్దెగ పేరు పెట్టారని వెంకటరమణయ్య స్పష్టంగా భావించారు.¹⁴ ఆ రాజులే వాటిని కట్టించారు, లేదా వారి గౌరవార్థం ఆలయాలకు పేర్లు పెట్టారు.¹⁴ నగరేశ్వరను ఆయన వ్యాపారుల గుడిగా భావించారు.¹⁴

జైన ఆలయాలు

966 నాటి పర్భణి తామ్రపత్రాలు మూడవ అరికేసరి తండ్రి రాజధానిలో కట్టించిన శుభధామ జినాలయం అనే జైన ఆలయాన్ని జోడిస్తాయి.⁴⁵ రాజరాజేశ్వర ఆలయ ఆవరణలో ఉన్న ఒక జైన విగ్రహంపై, బద్దెగ అనే రాజు గురువు సోమదేవుడి కోసం ఒక జినాలయాన్ని (జైన దేవాలయాన్ని) కట్టించాడని చెప్పే శాసనం ఉంది.⁴⁵

తర్వాతి గుళ్లు

తర్వాతి శాసనాలు మరిన్ని గుళ్ల పేర్లు చెబుతాయి:

కేదారేశ్వర ఆలయం దగ్గర ఉన్న 1033 డిసెంబర్ 24 నాటి తెలుగు శాసనం, చికరాజు అనే వ్యక్తి ప్రతిష్ఠించిన రాజేశ్వరదేవుడికి ఇచ్చిన భూదానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.⁶
1083 డిసెంబర్ 25న మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప సామంత ప్రభువు) రాజాదిత్యుడు తన రాజధాని లెంబులవాడెలో తాను కట్టించిన రాజాదిత్యేశ్వర ఆలయానికి దానాలు ఇచ్చాడు.⁷
1106, 1108లలో హరికేశ్వర దేవుడికి దానాలు ఇచ్చారు.⁸

1953 నాటి నమూనాలు

హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ ఆ ప్రదేశం, ఆలయాల చిత్రాలతో వెంకటరమణయ్య గ్రంథాన్ని ప్రచురించింది.⁹ ప్రాచీన అవశేషాలపై మరింత పూర్తి గమనిక విడిగా ప్రచురించాల్సి ఉందని సంచాలకుడు పి. శ్రీనివాసాచార్ (P. Sreenivasachar) తన పీఠికలో వివరించారు.⁹ వాటి గురించి ఒక ఆలోచన ఇవ్వడానికి కొన్ని చిత్రాలను చేర్చారు.⁹ అవి ఇవి చూపిస్తాయి:¹⁰

గ్రామపు స్థల నమూనా¹⁰
భీమేశ్వర ఆలయ ముందు దృశ్యం, పక్క దృశ్యం, కింది అంతస్తు నమూనా¹⁰
కళ్యాణ మండపం ముందు దృశ్యం, రాజేశ్వర ఆలయ ప్రవేశం¹⁰
రాజేశ్వర ఆలయ కింది అంతస్తు నమూనా¹⁰
కేదారేశ్వర ఆలయ నమూనా¹⁰

పాత ప్రస్తావనలు

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) వేమల్‌వాడలో “ఒక పెద్ద చెరువుకు దక్షిణాన ఒక ఆలయం” ఉందని వర్ణించింది.¹¹ ఆలయ ఆవరణలో “హిందువులు, ముస్లింలు ఇద్దరూ పవిత్రంగా భావించే ఒక ముస్లిం సాధువు సమాధి” ఉందని అది చెప్పింది.¹¹ Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898)లోని రెండు ఫోటోలకు “యెములవాడ ఆలయం, ఎలగందల్” అనే శీర్షిక ఉంది.¹²¹³ రాజేశ్వరస్వామి ఆలయం, చెరువు ఇప్పటికీ యాత్రికుల గుంపులను ఆకర్షిస్తున్నాయని 1953లో శ్రీనివాసాచార్ రాశారు.⁹

N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 45 and note 75 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 87, No. 1. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Epigraphia Telanganica I (2023), p. 116, Western Chalukya No. 55, summarising Inscriptions of Karimnagar District, pp. 32–36. Cite-only; paraphrased. ↩
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), pp. 5–6, No. 12 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 5, Nos. 10 and 11 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
P. Sreenivasachar, preface to Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), unnumbered page before the author’s preface (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), list of plates and plates 6–12 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. Claude Campbell (ed.), Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 474 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 475 (archive.org (opens in a new tab)). ↩