ముఖలింగం (కళింగనగరం)

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 1897 నుంచి దీన్ని తూర్పు గంగ రాజుల రాగి రేకుల దానపత్రాలలో పేర్కొన్న రాజధాని కళింగనగరంగా గుర్తిస్తున్నారు. దాని మూడు ఒరిస్సా శైలి శివాలయాలు, మధుకేశ్వర, భీమేశ్వర, సోమేశ్వర ఆలయాలు, దక్షిణాన నగరకటకం వరకు విస్తరించిన శిథిలాల మధ్య ఉన్నాయి. వాటిపై తెలుగు, సంస్కృతాలలో పదుల సంఖ్యలో గంగ శాసనాలు ఉన్నాయి.

ఒక్క చూపులో

ముఖలింగం వంశధార ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. దాని శివాలయానికి అది ప్రసిద్ధి. పాత కళింగ గంగ రాజుల రాజధాని ఇక్కడే ఉండేదని దాని శాసనాలు చూపిస్తాయని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.¹

కళింగపట్నంలో రాజధానిని సూచించగల ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ రామమూర్తికి కనిపించలేదు. దానికి బదులుగా ముఖలింగం నుంచి నగరకటకం వరకు సుమారు రెండు మైళ్లు సాగే శిథిలాలను ఆయన చూపించారు. ఆలయాలలోని శాసనాలు ఈ చోటును నగర అని పిలుస్తాయి.^4,5

మధుకేశ్వర ఆలయంలోని అనంతవర్మదేవుడి ఒక శిలాశాసనం కళింగనగరం నుంచి జారీ చేసిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఇది తన గుర్తింపును ధృవీకరించిందని రామమూర్తి రాశారు.⁵

Colour photograph of a small stone temple with a curved tower over the shrine and a flat-roofed hall in front, standing in a garden of grass and shrubs. · G.N. Subrahmanyam (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) (1908) ముఖలింగాన్ని గంజాం జిల్లాలోని పర్లాకిమిడి తహసీలులో ఉన్న గ్రామంగా వర్ణిస్తుంది.¹ అది “వంశధార ఎడమ ఒడ్డున, పర్లాకిమిడికి 18 మైళ్ల దూరంలో” ఉంది. దాని శివాలయానికి అది ప్రసిద్ధి.¹ “ముఖలింగంలో పూర్వం బౌద్ధులు నివసించేవారని శాసనాలు చూపిస్తాయి” అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹ “ఒకప్పుడు అనుకున్నట్లు కాలింగపటం గానీ, చికాకోల్ గానీ కాదు, ఇదే పాత కళింగ గంగ రాజుల రాజధాని ఉన్న చోటు” అని కూడా అవి చూపిస్తాయి.¹

గంగ రాజులు “గంజాంలో వంశధార ఒడ్డున ఉన్న, ఇప్పటికీ గుర్తించదగిన ఆలయాలు, శాసనాలు నిలిచి ఉన్న ముఖలింగంగా గుర్తించిన కళింగనగరం నుంచి” పాలించారని 1907 నాటి విశాఖపట్నం జిల్లా గెజిటీర్ కూడా చెబుతుంది.² ముఖలింగం ఆలయాలు పేజీ చూడండి.

రామమూర్తి గుర్తింపు

1897లో జి. వి. రామమూర్తి (G. V. Ramamurti) ఈ గుర్తింపు చేశారు. ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) కళింగనగరాన్ని “బహుశా ఈనాటి కాలింగపటం” అని భావించారు.³ కానీ కళింగపట్నంలో రాజధానిని సూచించగల ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ రామమూర్తికి కనిపించలేదు.⁴ దానికి బదులుగా ముఖలింగం నుంచి నగరకటకం గ్రామం వరకు సుమారు రెండు మైళ్లు సాగే శిథిలాలను ఆయన చూపించారు.⁵ నగరకటకం అనే పేరుకు “నగరలోని ఒక రాజనివాసం” అని ఆయన అర్థం చెప్పారు.⁵

ఆలయాలలోని శాసనాలు ఆ చోటును నగర అని, లేదా “కళింగ (దేశపు) నగర” అని పిలుస్తాయి.⁵ ఒక స్థానిక క్షేత్రమాహాత్మ్యం (పవిత్ర స్థలం గురించిన కథనం) దానికి వేర్వేరు కాలాలలో నాలుగు పేర్లు ఇస్తుంది: గోవింద-కాననం, జయంతపురం, మధుకేశ్వరం, ముఖలింగం.⁵

తనకు వచ్చిన ఒక సూచనను అనుసరించి, రామమూర్తి ఈనాటి పేరును మోహలింగం నుంచి వచ్చినదిగా చెప్పారు.³⁴⁵ ఇది మధుక చెట్టు లింగం (శివుడి రాతి చిహ్నం) అయిన మధుక-లింగంకు ఒరియా రూపం.³⁴⁵ తెలుగు బ్రాహ్మణులు దాన్ని “ముఖం ఉన్న లింగం” అనే అర్థం గల ముఖ-లింగంగా మళ్లీ అర్థం చేసుకున్నారు.³⁴⁵

మధుకేశ్వర ఆలయంలో అనంతవర్మదేవుడి ఒక రాతి శాసనం అప్పుడే దొరికిందని రామమూర్తి జోడించారు.⁵ అది “కళింగనగరం నుంచి” జారీ చేసిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఇది “నా గుర్తింపును ధ్రువీకరిస్తుంది” అని రామమూర్తి రాశారు.⁵ కళింగపట్నం, తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు) పేజీలు చూడండి.

గంగ రాజు ఇంద్రవర్మ అచ్యుతాపురం రేకులు ముఖలింగం దగ్గరి అచ్యుతాపురంలో దొరికాయి.⁶ అవి, జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) ప్రచురించిన ఒక రేకుల సెట్ శిథిలాల స్థలం దగ్గర దొరికాయని రామమూర్తి నివేదించారు.⁵

Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 228 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
E. Hultzsch, “Alamanda Plates of Anantavarman”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 18, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
G. V. Ramamurti, “Nadagam Plates of Vajrahasta; Saka-Samvat 979”, Epigraphia Indica IV (1896–97), p. 187 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Ramamurti, “Nadagam Plates of Vajrahasta” (1897), p. 188 and note 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
E. Hultzsch, “Achyutapuram Plates of Indravarman; the Year 87”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩