ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పాలకొల్లు క్షీరారామలింగేశ్వరాలయం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో పాలకొల్లు మధ్యలో ఉన్న శివాలయం. క్షీరారామం అనే పేరుతో ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. ఎం. రామారావు (1964) దాని గర్భగుడిని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. ఆయన గ్రంథానికి రాసిన ముందుమాట దీన్ని చాళుక్యుల అసలు కట్టడాలలో లెక్కిస్తుంది. దాని సొంత శాసనాలు నలభైకి పైగా ఉన్నాయి. అవి 1136 నుంచి 1640 వరకు నాటివి. వెలనాటి నాయకులు, కోనమండలం హైహయ నాయకులు, నిడదవోలు చాళుక్య నాయకులు, రెడ్డి రాజులు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి.

The tall stepped tower of a temple, plastered and crowded with mouldings, topped by a finial, seen from below against a dark sky.
The tall stepped tower of a temple, plastered and crowded with mouldings, topped by a finial, seen from below against a dark sky. · M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19, ed. Mohd. Abdul Waheed Khan, Director of Archaeology); photographer not credited (opens in a new tab) · Public domain in India

క్షీరారామేశ్వరుడు లేదా రామలింగేశ్వరుడుగా శివుడి ఆలయం పాలకొల్లు దాదాపు మధ్యలో ఉంది. దాని అన్ని వైపులా ఇళ్లు, బజార్లు ఉన్నాయి.1 1964లో ఎం. రామారావు (M. Rama Rao) దీన్ని తెలుగు దేశంలోని ఐదు ప్రసిద్ధ ఆరామాలలో (పంచారామ క్షేత్రాలలో) ఒకటిగా వర్ణించారు.1 దీన్ని ఆయన శైవ (శివ) యాత్రలకు ప్రజాదరణ ఉన్న కేంద్రం అని కూడా పిలిచారు.1 క్షీరారామం పాలకొల్లు సంస్కృత పేరు అని 1937–38 శాసన వార్షిక నివేదిక వివరించింది.2

పురాణ కథ

రామారావు ఆలయ కథను తెలుగు కవి శ్రీనాథుడి భీమేశ్వర పురాణము నుంచి తీసుకున్నారు.13 శివుడు త్రిపుర రాక్షసులను, వారి నగరాన్ని నాశనం చేశాడు. వాళ్లు పూజించిన లింగం (శివుడి రాతి చిహ్నం) మాత్రమే మిగిలింది.13 ఆయన దాన్ని ఐదు ముక్కలు చేశాడు. వాటిని ఐదు చోట్ల ప్రతిష్ఠించారు. అవే పంచారామాలు.13 క్షీరారామం అని కూడా పిలిచే బాలకోట గ్రామంలో రాముడు ఒక ముక్కను ప్రతిష్ఠించాడు. అందువల్ల అది రామలింగేశ్వరుడు అయింది.13

1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ ఐదు లింగాల గురించి వేరే కథ ఇచ్చింది.4 దానిలో సుబ్రహ్మణ్యుడు తారకాసురుడు ధరించిన ఒక లింగాన్ని పగలగొట్టాడు.4 అది కూడా “పాలకొల్లు (క్షీరారామం అని కూడా పిలుస్తారు)“ను ఐదు చోట్లలో ఒకటిగా లెక్కించింది.4 రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) 1882 నాటి జాబితా పాలకొల్లులో “చాలా పాత ఆలయం” ఉందని మాత్రమే నమోదు చేసింది.5 దాని స్థలపురాణం (ఆలయ పురాణం) గ్రామంలోని ఒక నివాసి దగ్గర ఉండేది.5

దీన్ని ఎవరు కట్టించారు?

తన పీఠికలో రామారావు పాలకొల్లుతో సహా ఐదు పంచారామాల శివాలయాలన్నిటినీ తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడు కట్టించాడని చెప్పారు.6 ఆయన ఆ రాజు పాలనను 892–922 అని నిర్ణయించారు.78 ఈ సైట్ జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet), రాబర్ట్ సూయెల్‌లను అనుసరిస్తుంది. వారు దాన్ని 888–918 అని చెప్పారు.78

ఎం. ఎ. వహీద్ ఖాన్ (M. A. Waheed Khan) ఆ గ్రంథానికి రాసిన ముందుమాట ఈ ఆలయం విషయంలో ఇంకా ముందుకు వెళ్తుంది.7 బిక్కవోలు, ద్రాక్షారామం, చాళుక్య భీమవరంతో పాటు పాలకొల్లులోని రామలింగేశ్వర ఆలయాన్ని చాళుక్య రాజుల అసలు కట్టడాలుగా కనిపించే ఆలయాలుగా అది పేర్కొంటుంది.7 శాసనాలు, వాస్తుశిల్పం రెండూ దీన్ని చూపిస్తాయని అది చెబుతుంది.7

అయితే రామారావు స్వయంగా సారాంశం ఇచ్చిన శాసనాలు 1136లోనే మొదలవుతాయి.19 ఆలయం గురించిన ఆయన అధ్యాయం కట్టించినవాడి పేరు చెప్పదు.19 ఇక్కడ వాడిన అంతకు ముందటి ఏ ఆధారమూ ఈ ఆలయాన్ని తూర్పు చాళుక్యులకు ఆపాదించలేదు.54

శాసనాలు

ఆలయంలో 1136 నుంచి 1640 వరకు తేదీలున్న నలభై ఆరు శాసనాలను రామారావు లెక్కించారు.1 చాలావరకు నిడదవోలు చాళుక్య నాయకులకు, కోనమండలం హైహయ నాయకులకు, చందవోలు వెలనాటి నాయకులకు, రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులకు చెందినవి.1

వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) 1919 నాటి జాబితా 1893 నాటి శాసన సేకరణపై ఆధారపడింది.1011 అది కూడా గొంక కొడుకు వెలనాటి నాయకుడు చోడుడి కాలంలో శక 1058 (1136; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి)లో ఇచ్చిన ఒక దీపంతో మొదలవుతుంది.1011 శక 1562 (1640)లో ఒక వ్యాపారి ఆంజనేయ గుడిని కట్టించడం కూడా అందులో ఉంది.1011 జాబితాలోని 1596 నాటి ఒక శాసనం ఇంకా విష్ణువర్ధన-మహారాజు అనే పేరును వాడుతుంది.1011

కొన్ని శాసనాలు దానాలను ఆలయంలోని మూడు వందల మంది సానులకు, అంటే ఆలయ స్త్రీలకు, అప్పగిస్తాయని రామారావు గుర్తించారు.1 వెలనాటి రాణి గుండాంబిక ఇచ్చిన ఒక దానం “క్షీరారామపు భీమేశ్వరుడి”కి ఇచ్చినది.1

తర్వాతి దానాలు

ఈ శాసనాలు నమోదు చేసిన తర్వాతి దానాలలో ఇవి ఉన్నాయి:910

  • 13వ శతాబ్దంలో కోన నాయకుల నుంచి దీపాలు, భూమి910
  • 1385లో రెడ్డి రాజు కాటయ వేమ నుంచి ఒక పూల తోట910
  • 1415లో రెడ్డి రాజు దొడ్డయ అల్లాడ అధికారి నరహరి నుంచి ఒక బంగారు రథం; ఆయన ఇరవై నాలుగు స్తంభాల కళ్యాణ-మంటపం (పెళ్లి మండపం) కూడా కట్టించాడు910

తాను నమ్మని నకళ్ల నుంచి తయారుచేసిన సూయెల్ జాబితా కూడా దొడ్డయ అల్లాడ గౌరవార్థం 1416లో నిర్మించిన ఒక మంటపాన్ని (స్తంభాల మండపం) నమోదు చేస్తుంది.5 పాలకొల్లులో 1415–17 నుంచి అల్లాడ శాసనాలు కనిపిస్తాయని గోదావరి గెజిటీర్ పేర్కొంది.12

కట్టడం

ద్రాక్షారామం, చాళుక్య భీమవరంలో లాగే ఈ ఆలయానికి కూడా ఒకప్పుడు రెండు ప్రాకారాలు ఉండి ఉండాలని రామారావు భావించారు.9 కానీ అది చాలా కుంచించుకుపోయిందని, ఒకప్పటి బయటి ప్రాకారం మీద ఇళ్లు, రోడ్లు కట్టారని ఆయన కనుగొన్నారు.9 తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఎత్తైన గోపురం (ద్వార శిఖరం) ప్రధాన ప్రవేశాన్ని సూచిస్తుంది.9

లోపలి ప్రాకారం లోపల పొడవైన స్తంభాల మండపం ఉంది. మూడు వైపులా ప్రదక్షిణ (గుడి చుట్టూ నడవడం) కోసం కప్పు ఉన్న దారి ఉంది.913 అందులో వీరభద్రుడు, బ్రహ్మ, సప్తమాతృకలు, అమ్మవారు, కుమారుడు, మహిషమర్దిని, నటరాజు, సూర్యుడి విగ్రహాలు ఉన్నాయి.913

గర్భగుళ్లు

తెరిచి ఉన్న ప్రాంగణంలో ఐదు గుళ్లు ఉన్నాయి.13 మధ్యలో ఉన్నదానిలో రామలింగేశ్వరుడు లేదా క్షీరారామేశ్వరుడి లింగం ఉంది.13 దాని అడుగుభాగానికి ఇప్పుడు సిమెంటు పూశారు. దాని గోడలపై అర్ధస్తంభాలు, హంసల వరుస, అంచు అలంకరణ ఉన్న కప్పు అంచు ఉన్నాయి. దాని పైన నాగర శైలిలో మూడు అంతస్తుల శిఖరం ఉంది.13 ఇరువైపులా ఉన్న గుళ్లు తర్వాత జోడించినవని రామారావు భావించారు.13

పార్వతితో శివుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు (సగం పురుషుడు, సగం స్త్రీ అయిన శివుడు), గజాసురుడిని సంహరిస్తున్న శివుడు, బ్రహ్మ, నందిపై శివపార్వతులు, నాట్యం చేస్తున్న శివుడి చెక్కడాలను కూడా ఆయన వర్ణించారు.13

ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం, చాళుక్య భీమవరం భీమేశ్వరాలయం పేజీలు కూడా చూడండి.

Footnotes

  1. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  2. Annual Report on South Indian Epigraphy for 1937–38 (1942), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Hemingway, Godavari (1907), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 41, s.v. Palakol (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), preface (unnumbered) (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Mohd. Abdul Waheed Khan, foreword to M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), p. i (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 337, pedigree and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 43 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  10. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II (1919), pp. 902–903, Narasapur taluk, Palakol, Nos. 298–313 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  11. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 904, Nos. 314–316 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. M. Rama Rao (ed. Mohd. Abdul Waheed Khan), Eastern Chalukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1964, i, preface, 16, 42–44. Includes the foreword by M. A. Waheed Khan. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  2. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. II (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 902–904. Kistna district, Narasapur taluk, Palakol, Nos. 298–316. [Public domain]
  3. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1882, pp. 41. [Public domain]
  4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 26, 207. [Public domain]
  5. Government Epigraphist for India, Annual Report on South Indian Epigraphy for the Year ending 31st March 1938 (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi (printed at the Government of India Press, Calcutta), 1942, pp. 99. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  6. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 337. Paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: